Program Apollo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Program Apollo - seria amerykanskich lotow kosmicznych przygotowywanych od roku 1961 i zrealizowanych w latach 1966-1972. Celem programu bylo ladowanie czlowieka na Ksiezycu, a nastepnie jego bezpieczny powrot na Ziemie. Zadanie zostalo zrealizowane w 1969 roku, w czasie misji Apollo 11. Program byl kontynuowany do roku 1972 w celu przeprowadzenia dokladniejszej naukowej eksploracji Ksiezyca: Amerykanie ladowali na Ksiezycu szesciokrotnie. Calkowity koszt programu wyniosl 25,4 miliarda dolarow. Ilosc pozyskanego i dostarczonego na Ziemie materialu to 381,7 kg (ponad dwa tysiace probek)^[1]. Ladowanie czlowieka na Ksiezycu wymagalo zaledwie szesciu lotow probnych. Nazwa programu pochodzila od Apollo, syna Zeusa i Leto.

Dla tego jeszcze niesprecyzowanego projektu wybrano juz nazwe. Abe Silverstein, szef biura Programow Lotow Kosmicznych, ktory rok wczesniej wymyslil nazwe Merkury, zaproponowal nazwe Apollo. Podobnie jak w przypadku wiekszosci amerykanskich programow kosmicznych, nazwa zostala zaczerpnieta ze starozytnej mitologii. W mitologii greckiej Apollo, opiekun muzyki, medycyny i wiedzy, czesto byl utozsamiany z Heliosem, ktorego rydwan z konnym zaprzegiem wiozl slonce po niebie.
Program zostal opracowany w 1961 roku na zlecenie NASA. Zakladal, ze pierwsze ladowanie czlowieka na Ksiezycu powinno nastapic w latach 1968-1970. Przed przystapieniem do jego realizacji przeprowadzono szerokie badania powierzchni Ksiezyca i jego otoczenia za pomoca sond ksiezycowych: Ranger, Surveyor i satelitow Ksiezyca - Lunar Orbiter^[2]. Program Apollo byl trzecim (po programie Mercury oraz programie Gemini) programem amerykanskich lotow kosmicznych z udzialem ludzi. Apollo zostal zlecony przez administracje prezydenta Eisenhowera w celu rozszerzenia zalogowych lotow kosmicznych rozpoczetych przez program Mercury. Nastepnie zostal przeobrazony przez prezydenta Kennedy'ego w program lotow i ladowania na Ksiezycu.

Program Apollo zrodzil sie po slynnej deklaracji prezydenta Kennedy'ego. Jest znamienne, ze NASA umiescila w przestrzeni kosmicznej pierwszy prototyp statku Apollo juz w 36 miesiecy po prezydenckim przemowieniu, ktore mialo miejsce w maju 1961 roku. Intensywny program lotow doswiadczalnych, prowadzacy do ladowania astronautow na powierzchni Ksiezyca, trwal od sierpnia 1963 do lipca 1969 roku. Calosc, okreslona jako Apollo-Saturn, rozpoczal lot Little Joe II QTV, kiedy po raz pierwszy przetestowano kapsule o ksztalcie przypominajacym statek Apollo. Zakonczenie projektu to lot Apollo 10, w trakcie ktorego selenonauci mieli okazje spojrzec na Ksiezyc z odleglosci okolo 15 km.

Loty statku Apollo byly poprzedzone testami rakiet Saturn. Pierwsza wersja rakiety nosnej, stworzonej przez Wernhera von Brauna, nosila nazwe Saturn I. Rakieta miala wysokosc 49 metrow i wytwarzala ciag 600 ton. 27 pazdziernika 1961 SA-1 zatoczyla luk nad Atlantykiem. Lot suborbitalny wyniosl rakiete na wysokosc 136 kilometrow i odleglosc 330 kilometrow od miejsca startu. Ladunkiem rakiety byla tym razem aerodynamiczna oslona, ktora niczego nie oslaniala^[4].

• 27 pazdziernika 1961 - lot suborbitalny rakiety Saturn-Apollo 1 (SA-1).
• 25 kwietnia 1962 - rakieta Saturn-Apollo 2 (SA-2) wyniosla na wysokosc 105 km 87 ton wody. Po osiagnieciu zaplanowanej wysokosci rakieta eksplodowala. Eksperyment o nazwie Projekt High Water zostal opracowany, by lot spozytkowac do czegos wiecej, niz tylko do testowania rakiety.
• 16 listopada 1962 - Saturn-Apollo 3 (SA-3); niemal identyczny lot i eksperyment jak w przypadku SA-2.
• 28 marca 1963 - ostatni zaplanowany lot suborbitalny Saturn-Apollo 4 (SA-4). Tym razem wylaczono jeden z silnikow Saturna I celem sprawdzenia, czy rakieta bedzie w stanie nadal poruszac sie po zaplanowanej trajektorii.
• 28 sierpnia 1963 - start Little Joe II QTV: cel - sprawdzenie, czy rakieta jest w stanie uniesc statek Apollo.
• 7 listopada 1963 - Test PA-1; w tym przypadku wykorzystano makiete statku Apollo, dosc dokladnie odwzorowujaca oryginal, ktory w tym czasie zyskiwal ostateczny ksztalt w zakladach North American Aviation w poludniowej Kalifornii. Sila napedowa makiety byl system ratunkowy rakiety, znany pod nazwa Rakietowy System Ratunkowy (LES). Byl to pierwszy z dwoch testow awaryjnego przerwania startu na wyrzutni (Pad Abort Test). Testy odbyly sie na poligonie White Sands Missile Range w Nowym Meksyku i zakonczyly sie sukcesami. LES wyniosl BP-6 (Boilerplate 6) na wysokosc 1,6 kilometra.

Poniewaz przygotowania rakiety do startu trwaly dwa miesiace, a naprawa stanowiska kolejny miesiac, to w ciagu roku mogly wystartowac tylko cztery rakiety. W trakcie tych prob na czlonie S 1 montowano tylko makiety gornych czlonow: drugiego S 2, trzeciego S 5 i glowicy wypelnionej balastem, ktorym byla woda. Maksymalna masa rakiety w chwili startu wynosila okolo 500 ton, a wysokosc nieco ponad 50 m. W wyniku tych prob zostal zmodyfikowany projekt rakiety, ograniczajac sie na razie do zbudowania wersji dwuczlonowej, przy czym za glowny cel uznano jej wykorzystanie do prob w locie makiety statku Apollo. Rakiete te nazwano Saturn I Block 2.

• 29 stycznia 1964 - kolejny test Saturna Saturn-Apollo 5 (SA-5). Byl to pierwszy lot orbitalny w programie i jednoczesnie pierwszy test rakiety Saturn w udoskonalonej wersji (Saturn I Block 2).
• 13 maja 1964 - test A-001; odbyl sie lot rakiety Little Joe II. Makieta BP-12, w ktorej umieszczono aparature pomiarowa, zostala wystrzelona ze stanowiska startowego nr 36 w White Sands Missile Range. Osiagnela wysokosc 7,9 kilometra.

Do tego momentu w przestrzeni kosmicznej nie znalazlo sie nic, co chocby z grubsza przypominaloby statek Apollo. Sytuacja ulegla zmianie 28 maja 1964 roku wraz z lotem Saturn-Apollo 6 (SA-6). Nie byla to misja zalogowa, a sam statek stanowil jedynie kolejna makiete (BP-13).

• 28 maja 1964 - Saturn-Apollo 6; lot makiety statku Apollo. Jeden z silnikow wylaczyl sie o 23 sekundy za wczesnie, co nie wplynelo na przebieg misji. Ladunek BP-13. Apollo byl wreszcie w kosmosie; a przynajmniej cos, co bylo mniej wiecej podobne do Apollo.
• 18 wrzesnia 1964 - Saturn-Apollo 7 (SA-7); lot z makieta statku Apollo. Rakieta wyniosla na orbite ponad 17 ton ladunku. Kombinacja Saturn-Apollo zostala uznana za gotowa do uzytku o trzy lata wczesniej niz zakladano. Ladunek BP-15.
• 8 grudnia 1964 - A-002 - na rakiecie Little Joe II umieszczono BP-23. Celem testu bylo sprawdzenie dzialania systemu ratunkowego w najtrudniejszych warunkach, a wiec w momencie, gdy statek osiagal tak zwany punkt Max Q. Lot ujawnil powazny problem z oslona modulu dowodzenia (Boost Protective Cover -BPC).
• 16 lutego 1965 - Saturn-Apollo 9 (SA-9); lot z makieta modulu dowodzenia Apollo. Pierwszy lot o charakterze operacyjnym, na orbicie umieszczono satelite Pegasus 1, ktory byl transportowany w makiecie modulu serwisowego statku. Ladunek BP-16, Pegasus 1.
• 19 maja 1965 - A-003; czwarty Little Joe II z BP-22 zakonczyl sie fiaskiem. Rakieta po 26 sekundach rozpadla sie na kawalki. Przy okazji wykazano skutecznosc LES, dzieki ktoremu BP-22 przetrwal katastrofe, pomimo awarii na wysokosci 2,6 kilometra.
• 25 maja 1965 - Saturn-Apollo 8 (SA-8); lot z modulem dowodzenia Apollo. Na orbicie umieszczono satelite Pegasus 2, ktory byl transportowany w makiecie modulu serwisowego statku. ladunek BP-26, Pegasus 2.
• 29 czerwca 1965 - Test PA-2; na poligonie White Sands wykonano kolejny Pad Abort Test. W tescie uzyto odnowionej makiety statku BP-23, przemianowanej na BP-23A. Test rozwial obawy dotyczace oslony BPC i systemu sterowania LES, ktory wyniosl makiete BP-23A na wysokosc 1,6 kilometra.
• 30 lipca 1965 - Saturn-Apollo 10 (SA-10); lot z makieta modulu dowodzenia Apollo. Na orbicie umieszczono satelite Pegasus 3, ktory byl transportowany w makiecie modulu serwisowego statku. Ladunek BP-9, Pegasus 3. Loty SA-9, SA-8 i SA-10 byly ostatnimi, w ktorych wykorzystywano rakiety Saturn I.
• 20 stycznia 1966 - test A-004; rakieta Little Joe II wzniosla sie na wysokosc ponad 20 kilometrow. Celem testu bylo funkcjonowanie LES podczas awaryjnego przerwania lotu w warunkach koziolkowania statku. Lot ten zakonczyl testy Little Joe/LES/PA. W tym czasie do testow byla przygotowana rakieta Saturn IB. Prace nad Saturnem V wciaz jeszcze nie zostaly zakonczone.
• 26 lutego 1966 - pierwszy Saturn IB wyniosl na trajektorie suborbitalna pierwszy prawdziwy statek Apollo. Dla odroznienia od poprzednich prob, misje SA-201 przemianowano na AS-201 (Apollo-Saturn 201).

Zgodnie z harmonogramem po AS-202 powinno odbyc sie kilka lotow, przynajmniej do AS-209. Kolejnym statkiem, ktory stanal na stanowisku startowym, byl AS-204. Mial to byc pierwszy lot zalogowy. Jednak start byl odkladany z powodu najrozniejszych problemow. Klopoty sprawial glownie system kontroli srodowiskowej (ECS - Environmental Control System). Sytuacje pogorszyl wybuch zbiornika paliwa, ktory zniszczyl modul serwisowy innego statku. Zanim znaleziono przyczyne awarii, prace NASA byly mocno opoznione. Problemy spotegowaly sie wskutek trudnosci z finansowaniem programu. 27 stycznia 1967 w trakcie rutynowych cwiczen w kapsule AS-204 pojawil sie ogien. Trzech astronautow stracilo zycie. Te misje NASA oznaczyla jako Apollo 1. Po intensywnym dochodzeniu zdecydowano, ze program bedzie kontynuowany po dostarczeniu nowej wersji statku Apollo Block II. Po tragedii Apollo 1 caly harmonogram i system oznaczen lotow ulegly zmianie. Nazwy kolejnych misji zostaly uproszczone, przy czym w numeracji pominieto wszystkie loty z wykorzystaniem makiet statku oraz test AS-203, w ktorym nie uzyto ani makiety, ani prawdziwego Apollo. Uwzgledniono jedynie proby z prawdziwym statkiem (AS-201 i AS-202) i Apollo 1 i nazwano nastepna misje Apollo 4. Mial to byc pierwszy start Saturna V.

W kwietniu 1968 roku startuje Apollo 6. Cele misji zostaly w wiekszosci osiagniete, w zwiazku z czym NASA przystapila do przygotowan do misji zalogowych.

Miedzy 27 maja a 14 listopada 1968 NASA prowadzila intensywne testy w Centrum Lotow Zalogowych (MSC - Manned Spacecraft Center) w Houston. Moduly dowodzenia i LTA zostaly umieszczone w ogromnych komorach prozniowych. Statek Apollo poddawano ekstremalnym roznicom temperatur, zblizonym do tych z jakimi spotka sie w kosmosie. Nie opuszczajac Ziemi, astronauci zmierzyli sie z niebezpieczenstwami, ktore moga wystapic w przestrzeni kosmicznej. W cwiczeniach wzieli udzial: Joe Engle (nie wzial udzialu w lotach Apollo, dowodzil misjami promow kosmicznych), Vance Brand (uczestniczyl w misji Sojuz-Apollo) i Joe Kerwin (udzial w programie Skylab) oraz piloci US Air Force: Turnage Lindsay, Lloyd Reeder i Alfred Davidson. Z ladownikiem pracowali: James Irwin (Apollo 15), piloci doswiadczalni Grummana: Gerald Gibbson, Glennon Kingsley i pilot US Air Force Joseph Gagliano. Powodzenie tych testow pozwolilo przyspieszyc program.

Blisko dwuletnia przerwa spowodowana tragicznym pozarem pozwolila rezerwowej zalodze Apollo 1 dobrze przygotowac sie do misji Apollo 7. Astronauci misji mieli do dyspozycji zupelnie nowy statek Apollo. Misja zakonczyla sie sukcesem i udowodnila, ze nowy statek nadaje sie do lotu w kierunku Ksiezyca. Wkrotce po wodowaniu Apollo 7 NASA oglosila, ze nastepna misja bedzie lot na orbite Ksiezyca. Motywem decyzji byl program Zond. Statek Zond mial za zadanie oblecenie Ksiezyca (bez wchodzenia na orbite). Wiosna i latem 1968 trwaly intensywne testy orbitalne statku Zond. Pierwsza misja zalogowa byla zaplanowana na poczatek grudnia 1968 roku. Wiadomosc o radzieckich zamiarach dotarla do NASA latem 1968 i spowodowala wyznaczenie nowego celu Misji Apollo 8. 19 sierpnia 1968 polecono zalodze rozpoczac trening do lotu na orbite okoloksiezycowa. W zwiazku z tym zmieniono rowniez zaloge. Astronauci wyznaczeni do misji Apollo 8 zostali przesunieci do lotu Apollo 9, a Frank Borman, James Lovell i William Anders wzieli udzial w misji Apollo 8. Misja zakonczyla sie pelnym sukcesem. Jednak program mial w dalszym ciagu powazne problemy do rozwiazania, z ktorych wiekszosc byla zwiazana z opoznieniami. Pierwszy pelnowartosciowy ladownik LM dotarl na przyladek w czerwcu 1968.

Po sprawdzeniu calego ukladu w misji Apollo 9, przeprowadzenie ,,proby generalnej" przypadlo misji Apollo 10. Dzieki tej misji zgromadzono ogromna ilosc nowych informacji. Lot ten zakonczyl program testow Apollo. Nie wszystkie usterki zostaly usuniete (co spowodowalo niepowodzenie misji Apollo 13). Rozpoczela sie faza operacyjna programu, ktora stala sie sukcesem: w trakcie szesciu misji dwunastu amerykanskich astronautow stanelo na powierzchni Ksiezyca i bezpiecznie powrocilo na Ziemie.

Kazdy ruch, kazde zadanie i kazda czesc wyposazenia uzywanego podczas programu trzeba bylo przetestowac wielokrotnie na Ziemi. Przed kazda misja niezbedne jest wnikliwe zbadanie zachowania sie materialow, urzadzen i ludzi w warunkach zblizonych do istniejacych w przestrzeni kosmicznej. Prace na Ksiezycu trwaly kilka lub kilkanascie godzin, ale wymagaly kilkuset godzin treningow i kosztowaly setki milionow dolarow. Jednak nikt nie chcial popelnic bledu. Ciezar lunonautow na Ksiezycu jest szesc razy mniejszy niz na Ziemi. W czasie lotu doswiadczali niewazkosci. Narazeni byli na przeciazenia podczas startu i ladowania. Aby zasymulowac warunki niewazkosci i zroznicowane ciazenie uzywano roznych skomplikowanych urzadzen. Podstawowa role w takich badaniach odgrywaja urzadzenia nasladujace te warunki zwane nasladownikami lub symulatorami. Urzadzenia te pozwalaja nasladowac stany, zjawiska i procesy, ktore nie sa jeszcze mozliwe przy wspolczesnym poziomie techniki. Symulatory stosuje sie rowniez wowczas, gdy realizacja zadan w warunkach rzeczywistych jest zbyt kosztowna i utrudniona. Do tego typu urzadzen, w ramach programu Apollo, sluzyly miedzy innymi: dziala sluzace do wytwarzania strumienia gazow poruszajacych sie z predkoscia wieksza od drugiej predkosci kosmicznej i nasladowniki, w ktorych rownowazono 5/6 sily ciazenia Ziemi.

• Symulator w Centrum Lotow Kosmicznych imienia Roberta H. Goddarda w Greenbelt w stanie Maryland.

Symulator nasladujacy warunki kosmiczne to ogromna komora stanowiaca rodzaj komory cisnien o wysokosci 18 metrow i srednicy 10,5 metra. Mozna w niej nie tylko obnizac cisnienie do wartosci panujacych w przestrzeni kosmicznej. Komora ma czarna sciane wewnetrzna, ktora moze pochlaniac promieniowanie swietlne i cieplne, co pozwala na nasladowanie ciemnosci i braku ciepla. Promieniowanie sloneczne imituje 127 lamp rteciowo-ksenonowych o wielkim strumieniu swietlnym, ktorych swiatlo jest skupione na badanych obiektach dzieki zastosowaniu aluminizowanego reflektora i czterech soczewek kwarcowych. Inny nasladownik umozliwial poddawanie obiektow kosmicznych rownoczesnemu dzialaniu przyspieszen, drgan i dzwiekow w warunkach prozni. To rodzaj ogromnej wirowki, w ktorej przyspieszenia moga dochodzic do 23 g. Wirowka zostala umieszczona w podziemnej hali celem odciecia od zaklocajacego wplywu otoczenia.

• Symulator w Centrum Badawczym imienia Josepha Amesa w Moffrett Field w Kalifornii. Nasladownik w osrodku to dzialo gazowe sluzace do imitowania lotu z predkosciami kosmicznymi. W dziale po wybuchu ladunku prochowego tlok spreza wodor, ktory unosi model do 32 000 km/godz. W tym samym czasie z przeciwnego kierunku wpada na badany model strumien mieszaniny wodoru, tlenu i helu z predkoscia 16 000 km/godz. Pozwala to nasladowac przelot modelu przez osrodek kosmiczny z predkoscia 48 000 km/godz., tzn. do ponad 13 km/s. Dzialo sluzy do badania zjawisk towarzyszacych wtargnieciu w atmosfere Ziemi, ale rowniez w atmosfere innych cial niebieskich. Wykorzystywane jest rowniez do studiow nad oddzialywaniem uderzen mikrometeorytow. W osrodku znajduje sie (od 1957) nasladownik sily ciazenia. Jest to wirowka wyposazona w kabine Apollo o masie 900 kg i umieszczona na ramieniu o dlugosci 15 metrow. Do napedu sluzyl silnik elektryczny o mocy prawie 19 000 KM.
• Symulator w Centrum Lotow Kosmicznych imienia George'a C. Marshalla w Huntsville w stanie Alabama. Nasladownik fazy startu rakiety Saturna V to wysoki na 108 metrow symulator, gdzie rakieta byla poddawana wstrzasom, drganiom i silom zginajacym, ktore imitowaly naprezenia wystepujace po starcie podczas wznoszenia sie przez geste warstwy atmosfery.
• Symulator w Centrum Lotow Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona w Houston w Teksasie. W osrodku znajdowal sie symulator statku Apollo. Byla to prawdziwa kabina wyposazona w pulpit sterowniczy sprzezony z komputerem oraz w okno, przez ktore widac bylo obraz ludzaco podobny do tego, co mozna w danej fazie lotu w istocie zobaczyc. W nasladowniku przyszli lunonauci trenowali operacje startu, spotkania na orbicie satelitarnej, zejscie z orbity i wtargniecie w atmosfere.

Specjalny symulator, w ktorym astronauci mogli wykonywac wszystkie przewidziane programem manipulacje, to dokladna kopia kabiny statku Apollo. Zludzenie rzeczywistego lotu dostarczaly projektory filmowe, pokazujace obrazy widoczne przez iluminatory w trakcie poszczegolnych etapow misji. Realizm byl poglebiany dzieki dzwiekom towarzyszacym startowi rakiety Saturn V czy silnikom statku Apollo. Mozna bylo imitowac najdrobniejsze szczegoly misji z wyjatkiem stanu niewazkosci. Kolejny symulator pozwalal na nasladowanie operacji spotkania i laczenia na koncowych 4500 metrach. W osrodku skonstruowano wielki nasladownik powierzchni Ksiezyca, zawierajacy wierna makiete w postaci pola pokrytego gruzem, z kraterami o srednicy do 19 metrow i glebokosci do pieciu metrow, na ktorym znajdowal sie model ladownika. Astronauci poruszali sie umieszczeni w ramie, ktora rownowazyla 5/6 sily ciazenia Ziemi. Pozwalalo to uczyc sie chodzenia i wykonywania badan przewidzianych w ramach misji.

• Specyficzne zadanie spelnial nasladownik operacji spotkania i laczenia statkow kosmicznych, znajdujacy sie w Langley Reserch Center w Hampton w stanie Wirginia. Sluzyl do imitowania czynnosci astronauty, wykonywanych na ostatnich 60 metrach przed dokowaniem. W symulatorze imitowane byly oprocz normalnych warunkow lotu sytuacje awaryjne, zmuszajace pilotow do szybkich decyzji. Kolejna faze misji ksiezycowej pozwalal cwiczyc symulator (LOLA) przeznaczony do trenowania lotu z wysokosci okolo 160 kilometrow nad powierzchnia Ksiezyca az do odleglosci 60 metrow od tej powierzchni. Ladowanie na Ksiezycu stanowilo bardzo trudna operacje, dlatego poswiecono jej bardzo duzo uwagi. Wlasciwe symulatory operacji ladowania to przede wszystkim trzy urzadzenia: nasladownik do badan przebiegu ladowania na Ksiezycu (LLRF - Lunar Landing Research Facility) w Langley, nasladownik doswiadczalny operacji ladowania na Ksiezycu (LLRV - Lunar Landing Research Vehicle) i nasladownik treningowy operacji ladowania na Ksiezycu (LLTV), znajdujace sie w bazie Edwards. LLRV mogl sie swobodnie poruszac i wznosic na wysokosc 2,4 km z predkoscia 27 m/s i przemieszczac w bok z predkoscia 21 m/s. Mial silnik wytwarzajacy ciag o sile 1585 kG i wiele dysz sterujacych. Astronauci nazywali ladownik ,,latajaca rama lozka". Podczas treningow kilka ladownikow uleglo zniszczeniu. Neil Armstrong 6 maja 1968 roku^[6] uniknal smierci, katapultujac sie w ostatniej chwili z uszkodzonego ladownika testowego^[7]. Kolejny symulator pozwalal cwiczyc lagodne ladowanie. Model ladownika byl podwieszony na linach do wysokiej stalowej kratownicy. Model byl wyposazony w niewielkie silniki rakietowe, a zadaniem astronautow bylo takie regulowanie opadania z wierzcholka kratownicy, aby lagodnie ladowac w okreslonym miejscu^[8]. Inny typ symulatorow pozwalal astronautom opanowac umiejetnosc poruszania sie po wyladowaniu na powierzchni Ksiezyca. W Longley byl specyficzny nasladownik w postaci prawie prostopadlego, nieco pochylonego wzgledem powierzchni Ziemi chodnika, biegnacego wokol duzego placu. W tych warunkach mozna bylo nie tylko chodzic, lecz rowniez biegac i skakac. Jak sie okazalo, wielka trudnosc sprawialo utrzymanie rownowagi. Na skutek znacznego zmniejszenia tarcia nogi slabo wyczuwaly opor podloza. Przeprowadzone proby pozwolily na wyciagniecie wnioskow o znaczeniu praktycznym. Przede wszystkim, obuwie astronautow musi byc zaopatrzone w podeszwy o bardzo szorstkiej powierzchni. Wszelkie schody powinny miec stopnie wysokie i szerokie. Sufity w pomieszczeniach na powierzchni Ksiezyca musza znajdowac sie na wysokosci 3-3,5 m nad podloga. Nagle wykonanie kroku mogloby spowodowac rozbicie glowy lunonauty.

Przygotowania do programu prowadzono nie tylko w symulatorach czy laboratoriach. Astronauci trenowali na pustyni, w kraterach i lawie wulkanicznej, cwiczac chodzenie po Ksiezycu i zbieranie skal. Podczas szkolen uczyli sie rozrozniac skaly i formacje geologiczne. W terenie poddawani byli treningowi przetrwania na wypadek awaryjnego ladowania czy wodowania. Nigdy nie bylo potrzeby uzycia nabytej wiedzy, ale astronauci musieli przecwiczyc wszystkie mozliwe do przewidzenia sytuacje awaryjne^[7].

NASA wybrala jalowe ziemie Cinder Lake niedaleko Flagstaff w Arizonie. Utworzono tam male kratery przypominajace powierzchnie Ksiezyca. Astronauci cwiczyli w skafandrach i poslugiwali sie przyrzadami, z ktorych korzystaliby na Ksiezycu. Miejsce to obecnie sluzy do testowania sond wysylanych na Marsa^[7].

Geologowie pokazali astronautom takie miejsca, jak Wielki Kanion, krater Barringera w Arizonie i krajobrazy podobne do ksiezycowych w Kanadzie i na Islandii. Astronauci nauczyli sie rozpoznawac skaly, ktore mogly sie przydac do ustalenia pochodzenia geologicznego Ksiezyca^[7].

Na wypadek ladowania awaryjnego astronauci uczyli sie jak przetrwac na pustyni czy w dzungli. Dowiedzieli sie, jak przerobic spadochron na ubranie chroniace przed promieniami slonecznymi. W dzunglach Panamy budowali schronienia i cwiczyli zdobywanie pozywienia^[7]. Sily Powietrzne zorganizowaly szkoly przetrwania na pustyni w stanie Nevada i kalifornijskiej pustyni Mojave^[9].

Glowny statek Apollo skladal sie z modulu dowodzenia w ksztalcie stozka przylaczonego do cylindrycznego modulu serwisowego. Astronauci przebywali w trakcie lotu w module dowodzenia. Modul serwisowy byl wyposazony w silnik, ktory sluzyl do umieszczenia statku na orbicie okoloksiezycowej, a pozniej umozliwial opuszczenie tej orbity i lot w kierunku Ziemi. Sluzyl tez do sporadycznych korekt kursu. Modul serwisowy zawieral paliwo dla glownego silnika, aparatury paliwowa, tlenowa i podtrzymywania zycia. Na poklad modulu dowodzenia astronauci dostawali sie przez boczny wlaz hermetyczny, wyposazony w jedno z pieciu okien znajdujacych sie w module dowodzenia. Poprzez tunel dostepu astronauci przechodzili do modulu ksiezycowego. W stozkowej czesci modulu dowodzenia znajdowaly sie trzy spadochrony sluzace do wyhamowania kapsuly podczas wodowania. Kontakt z Ziemia utrzymywano poprzez skladajaca sie z czterech czasz antene paraboliczna. Komputery statku mialy mniejsza moc obliczeniowa niz dzisiejsze^[kiedy?] telefony komorkowe. Podobnie proste byly przyrzady kontrolne. Jednak przy uzyciu prymitywnych komputerow, 24 aparatow, 566 przelacznikow i malego teleskopu do sledzenia gwiazd astronauci mogli doleciec, wyladowac na Ksiezycu i wrocic na Ziemie. Modul dowodzenia byl jedynym elementem, ktory po udanej lub czesciowo udanej misji wracal na Ziemie. Projektowaniem i budowa statku zajmowalo sie 4000 technikow. Od pierwszych planow do zbudowania pierwszego statku uplynely 52 miesiace^[10].

Ladowanie na Ksiezycu wymagalo zbudowania modulu przeznaczonego tylko do tego celu. Brak atmosfery sprawial, ze ladownik nie musial byc aerodynamiczny. Konstruktorzy firmy Grummana nadali mu ksztalt podyktowany koniecznoscia umieszczenia w nim silnikow rakietowych, zbiornikow paliwowych i hermetycznej kabiny dla dwoch selenonautow. Sam modul skladal sie z dwoch czesci. Jedna byl ladownik wyposazony w cztery nogi, ktore rozkladaly sie po wysunieciu modulu z trzeciego stopnia Saturna (S-IVB). System amortyzatorow lagodzil wstrzasy przy zetknieciu modulu podczas ladowania. Poza tym znajdowaly sie tam zbiorniki paliwa, narzedzia, zestawy badawcze i silnik do ladowania na powierzchni Ksiezyca. W wydluzonych misjach serii J (Apollo 15, 16 i 17) w bagazniku byl umieszczany lazik ksiezycowy Rover. Ladownik sluzyl za platforme startowa dla modulu wznoszenia. Drabinka po ktorej schodzili lunonauci byla tak delikatna, ze na Ziemi zalamalaby sie pod ciezarem astronauty. Druga stanowil modul wznoszenia. Mial wlasny silnik rakietowy, uzywany podczas startu z Ksiezyca. W okraglym zbiorniku znajdowalo sie paliwo. Byl wyposazony w okna umozliwiajace lunonautom obserwacje w trakcie ladowania i wznoszenia. Antena radaru sluzyla do oceny odleglosci w trakcie ladowania i pomiaru odleglosci w trakcie zblizania sie do statku Apollo. Antena VHF byla uzywana do komunikacji z modulem dowodzenia. Natomiast antena dalekiego zasiegu sluzyla do komunikacji z Ziemia. Przedzial zalogi nie mial miejsc siedzacych. Astronauci ladowali stojac. Spali w hamakach zawieszonych z boku kabiny. Modul byl domem, gdzie mogli mieszkac przez maksymalnie trzy dni. Kazdego dnia zakladali skafandry i plecaki, i po rozhermetyzowaniu kabiny wychodzili na powierzchnie Ksiezyca. Ladownikiem LM sterowal przez wieksza czesc drogi system komputerowy. Jednak czesto selenonauci przejmowali pilotowanie w ostatnich minutach, aby uniknac niebezpiecznych miejsc. Zaprojektowanie i wykonanie ladownika LM przez firme Grumman^[10] zajelo 66 miesiecy. LM byl zdolny do pracy wylacznie w przestrzeni kosmicznej.

Rakieta Little Joe II (Maly Joe 2) to bateria rakiet skladajaca sie z szesciu rakiet typu Recruit (Rekrut) wytwarzajacych lacznie ciag 93,7 ton (w przeciagu poltorej sekundy) i jednej rakiety typu Algol, wytwarzajacej ciag 46,7 tony (w czasie 33 sekund). Zasilane byly paliwem stalym. Rakieta byla w stanie wyniesc statek Apollo na wysokosc okolo 10 kilometrow i odleglosc ponad 10 kilometrow. Maksymalne przyspieszenie wynosilo 5,5 g. Little Joe II miala wysokosc 10,7 metra, srednice 3,9 metra i mase w chwili startu 122,3 tony. Byla wykorzystywana do lotow balistycznych w atmosferze z predkoscia naddzwiekowa^[8].

Realizacje zalogowej wyprawy na Ksiezyc miala umozliwic rakieta Saturn V. Prace majace na celu zbudowanie tej rakiety rozpoczeto w 1958. Jednak w tym roku najwieksza amerykanska rakieta, typu Atlas, wyposazona byla w silnik wytwarzajace ciag o sile okolo 150 T, wiec konstruktorzy rozpoczeli realizacje budowy rakiet nosnych Saturn (wersje 1 i 2). Uzyskane podczas ich budowy i prob dane techniczne i naukowe umozliwily wlasciwe zaprojektowanie konstrukcji rakiet Saturn IB i Saturn V. Rakieta miala poczatkowo byc zespolem trojczlonowym. Pierwotnie pierwszy stopien (S-1) mial miec szesc silnikow H-1, ale w trakcie opracowywania wstepnych planow ich liczbe zwiekszono do osmiu. Silniki zasilane byly cieklym paliwem o nazwie RP-1 (nafta) i cieklym tlenem. Uzyskano w ten sposob impuls wlasciwy - 255 sekund. Lacznie zbiorniki mogly pomiescic okolo 100 ton paliwa i okolo 240 ton cieklego tlenu. Rakieta sterowana byla przez urzadzenie bezwladnosciowe skladajace sie z trzech zyroskopow, trzech przyspieszeniomierzy, trzech wahadel i przyrzadow elektronicznych. Rozpoczeto proby naziemne, a nastepnie proby w locie. W czasie tych prob na czlonie S 1 montowano tylko makiety gornych czlonow: drugiego S 2, trzeciego S 5 i glowicy wypelnionej balastem, ktorym byla woda. Maksymalna masa rakiety w czasie startu wyniosla 500 ton, a wysokosc okolo 50 metrow. Pierwszy start mial miejsce 27 pazdziernika 1961, a ostatni 28 marca 1963 roku. Starty te mialy charakter wstepnych eksperymentow i nie byly kontynuowane. W wyniku tych prob zmodyfikowano rakiete postanawiajac ograniczyc sie do zbudowania wersji dwustopniowej. Za glowny cel uznano natychmiastowe wykorzystanie do prob w locie makiety statku Apollo, a nastepnie oryginalnych wersji Apollo. Rakiete nazwano Saturn I block 2^[8].

Wykorzystujac zdobyte doswiadczenie uzyskane podczas budowy i prob rakiety Saturn I konstruktorzy rozpoczeli budowe rakiety nosnej Saturn IB. Budowe ukonczono w 1966 roku. Byla to rakieta dwustopniowa. Pierwszy czlon mial niemal identyczna budowe jak w rakiecie Saturn I wersja 2. Odmienna konstrukcje mial drugi stopien S IVB. Jego budowa zostala rozpoczeta w 1962 roku. Rakieta byla w stanie wprowadzic na orbite na wysokosci 160 kilometrow ladunek uzyteczny o masie 17 ton oraz wyniesc w poblize Ksiezyca ladunek o masie okolo osmiu ton. Pierwszy z dziewieciu startow mial miejsce 26 lutego 1966, a ostatni 15 lipca 1975 roku w misji Sojuz-Apollo^[8].

Wyprawa na Ksiezyc wymagala nowego rodzaju rakiety, przeznaczonej tylko do tego celu. Realizacje wyprawy na Ksiezyc astronautow Stanow Zjednoczonych umozliwila trzystopniowa rakieta Saturn V. NASA zbudowala 15 rakiet. Dwie z nich nigdy nie wystartowaly i obecnie sa obiektami muzealnymi. Po oswiadczeniu prezydenta Kennedy'ego wyslanie Amerykanina na Ksiezyc stalo sie priorytetowym celem panstwa, ktore zaczelo wspierac program Apollo. Poczatkowo zamierzano wykorzystac w tym celu rakiete Nova. Wybrano rakiete wyposazona w osiem silnikow F-1, ktore moglyby wyslac statek w bezposredni lot na Ksiezyc zakonczony ladowaniem na jego powierzchni. Jednak projekt Nova ostatecznie zostal zaniechany. Zostal zastapiony przez idee, okreslona jako Lunar Orbit Randezvous (LOR) - spotkanie dwoch statkow na orbicie okoloksiezycowej. LOR umozliwial wykorzystanie mniejszej rakiety nosnej. Decyzja zostala podjeta i prace nad wlasnie takim rozwiazaniem ruszyly pelna para.

• Rakieta miala srednice 10,06 m, wysokosc 110,65 m i mase startowa 2 938 315 kg.
  • Pierwszy stopien S-IC: srednica 10,06 m, wysokosc 42,07 m i masa 130 422 kg (bez paliwa).
  • przedzial miedzystopniowy: trzy czlony rakiety byly polaczone przedzialami, ktore w momencie rozdzielenia poszczegolnych stopni odrywaly sie i spalaly sie w atmosferze.
  • Drugi stopien S-II: srednica 10,06 m, wysokosc 24,84 m i masa 36 158 kg (bez paliwa)
  • Trzeci stopien S-IVB: srednica 6,60 m, wysokosc 17,87 m i masa 11 273 kg (bez paliwa)
  • Instrument Unit (IU): 6,60 m, wysokosc 0,91 m i masa 1939 kg. Zespol ukladow elektronicznych wlaczajacych i wylaczajacych silniki, sterujacy rakieta w trakcie lotu oraz przesylajacy dane na Ziemie.
  • Statek Apollo: srednica 3,91 m, wysokosc 10,97 m i masa startowa 28 806 kg. Podczas lotu mieszkalo i pracowalo w nim trzech astronautow. Modul dowodzenia byl jedynym elementem, ktory powracal na Ziemie. Modul serwisowy byl odrzucany w trakcie powrotu tuz przed wejsciem w atmosfere.
  • Ladownik: 9,45 m (rozstaw nog), wysokosc 6,99 m i masa startowa 15 095 kg^[3]. Modul ksiezycowy w trakcie startu byl ukryty powyzej gornego stopnia S-IVB. W przestrzeni kosmicznej byl uwalniany przez modul dowodzenia.
• System napedowy rakiety
  • Pierwszy stopien: 5 silnikow F-1 na paliwo ciekle o sumarycznym ciagu 345 1838 kg; benzyna lotnicza RP-1 - 646 319 kg, ciekly tlen - 1 499 479 kg.
  • Drugi stopien: 5 silnikow J-2 na paliwo ciekle, o sumarycznym ciagu 521 630 kG; ciekly wodor - 71 720 kg ciekly tlen - 371 515 kg.
  • Trzeci stopien: jeden silnik J-2 na paliwo ciekle, o ciagu 104 326 kG; ciekly wodor - 19 780 kg, ciekly tlen - 87 315 kg.
  • Startowy modul bezpieczenstwa: rakieta na paliwo stale, ktora w przypadku niebezpieczenstwa miala przeniesc modul dowodzenia Apollo na bezpieczna odleglosc od Saturna V. Nigdy nie bylo potrzeby skorzystania z tej mozliwosci.
• Praca systemu napedowego
  • Pierwszy stopien: praca przez 168 sekund, osiagana wysokosc okolo 105 km.
  • Drugi stopien: praca przez 384 sekundy, od wysokosci okolo 105 km do wysokosci okolo 185 km.
  • Trzeci stopien: praca przez 147 sekund na wysokosci okolo 185 km, drugie odpalenie - praca przez 345 sekund.
  • Ladunek: 13 535 kg, wyniesiony na orbite o wysokosci 185 km^[3].

Kompleks startowy nr 39 zostal umiejscowiony w polnocnej czesci kosmodromu na bagnistym terenie w obszarze miedzy rzekami Indianska, Bananowa i wybrzezem Oceanu Atlantyckiego. Takie usytuowanie wybrano ze wzgledu na olbrzymie rozmiary poszczegolnych czlonow rakiety. Byly transportowane z zakladow, w ktorych je produkowano, tylko na barkach lub statkach. Rowniez ze wzgledu na halas stanowiska startowe zostaly zlokalizowane w duzej odleglosci od innych urzadzen kosmodromu i jednoczesnie w rejonie, wokol ktorego byly tereny niezamieszkale. Barki i statki dostarczajace poszczegolne elementy doplywaly przez siec kanalow do olbrzymiej hali montazowej. Do budowy obu stanowisk wylano 52 tysiace metrow szesciennych betonu. Zostaly umiejscowione nieco wyzej w stosunku do reszty terenu, wjazd na nie ma nachylenie pieciu stopni, aby plomienie z silnikow mialy podczas startu wolna droge na boki^[8][11].

Po II wojnie swiatowej rzad amerykanski szukal miejsca do przeprowadzenia prob z rakietami, wlacznie z niemieckimi V2. Wybrano piaszczyste mierzeje na wschodnim wybrzezu Florydy - przyladek Canaveral. W 1950 rozpoczeto budowe centrum kosmicznego, nazwanego pozniej imieniem Kennedy'ego. Przyladek Canaveral, lezacy na 28,5deg szerokosci geograficznej polnocnej, znajduje sie blisko rownika, co dodatkowo zwieksza predkosc rakiety, ulatwiajac jej wejscie na orbite przy mniejszym zuzyciu paliwa.

Kiedy uznano, ze jednym z celow amerykanskiego programu kosmicznego jest ladowanie na Ksiezycu, pojawila sie koniecznosc stworzenia odpowiedniego zaplecza technicznego, miedzy innymi wybudowania odpowiednich hal. Powstalo kilka projektow. Jeden z nich zakladal wybudowanie obiektu w ksztalcie rozciagnietego prostopadloscianu, w ktorym montowano by jednoczesnie kilka rakiet. Kiedy pod koniec 1962 dopracowano koncepcje lotu ludzi na Ksiezyc, wybrano takze najlepszy wariant kompleksu. Zwyciezyl projekt mniej wiecej szesciennego kolosa z czterema hangarami. Chociaz w VAB byly cztery hale montazowe, od poczatku uzywano tylko dwoch. Pozostalych nigdy nie wyposazono. Wewnetrzna kubatura to 3,68 miliona metrow szesciennych. Pod koniec lat 70. zostal ozdobiony flaga Stanow Zjednoczonych, na ktorej kazda gwiazda ma srednice dwoch metrow, a w latach 90. pojawilo sie na nim logo NASA o srednicy 25 metrow. Hala montazowa sklada sie z dwoch zasadniczych czesci: ,,wysokiej" o wysokosci 160 metrow, dlugosci 158 m i szerokosci 135 m oraz z dobudowanej do jej dluzszego boku czesci ,,niskiej" o wysokosci 64 m, dlugosci 135 m i szerokosci 84 m. W czesci niskiej miesci sie osiem stanowisk montazowych wraz z pomostami roboczymi i dzwigami. Na tych stanowiskach mozna bylo rownoczesnie laczyc w pozycji pionowej osiem czlonow S2 i S4B. W czesci wysokiej znajdowaly sie cztery stanowiska montazowe wraz z pomostami roboczymi i dwiema suwnicami o udzwigu 250 ton kazda i zasiegu pionowym 141 m oraz z wieloma mniejszymi dzwigami i innymi urzadzeniami sluzacymi do montazu rakiet. Zmontowane w czesci niskiej czlony S2 i S4B przesuwane byly do czesci wysokiej przez suwnice o udzwigu 175 ton. Rakiety Saturn V byly montowane w pozycji pionowej w czesci wysokiej, na stalowych platformach montazowo-startowych o wysokosci 7,6 m dlugosci 48,8 m i szerokosci 41,1 m. Montowane rakiety byly przytrzymywane przez cztery uchwyty, z ktorych kazdy mial mase 16,8 tony^[11][8].

W listopadzie 1962 rozpoczeto prace budowlane, podczas ktorych wydobyto 1 140 000 metrow szesciennych ziemi. Plyta fundamentowa zostala ustalona na poziomie 2,1 metra nad poziomem morza (najwyzszy stan wody podczas przyplywu). Fundamenty siegaja do glebokosci 49 metrow. Dzieki temu budynek moze oprzec sie sile wiatrow wiejacych z predkoscia do 220 km/godz. Przy gwaltownych huraganach sciany VAB odchylaja sie od pionu do 30 centymetrow. Prace budowlane zakonczono w czerwcu 1965 roku. Zuzyto 90 000 ton stali, 206 kilometrow stalowych rur o srednicy 40,6 cm i grubosci 10 mm. Wewnatrz zainstalowano 141 zurawi oraz 125 wentylatorow, ktore co godzine wymieniaja calosc powietrza. Z powodu rozmiarow budynku skondensowana przy stropie para wodna spadalaby w postaci deszczu. VAB jest budynkiem, ktory jest w stanie ksztaltowac sam sobie wewnatrz pogode^[11]. Pierwsza rakieta w tym budynku zostala zbudowana w maju 1966 roku.

Skafandry umozliwialy lunonautom prace na Ksiezycu, zarowno w ekstremalnie wysokich, jak i w niskich temperaturach^[7]. Zalogi byly wyposazone w dwa rodzaje skafandrow. Skafander pilota statku Apollo byl przeznaczony do wykorzystywania jedynie wewnatrz statku. Skafandry dowodcy i pilota ladownika LM, uzywane na zewnatrz statku kosmicznego byly prawie identyczne ze skafandrem pilota, jednak byly wyposazone w dodatkowe zewnetrzne warstwy, sluzace ochronie termicznej i ochronie przed mikrometeoroidami^[3]. Od wewnatrz, kolejne warstwy byly wykonane z nomeksu, nylonu pokrytego neoprenem (to warstwa sluzaca utrzymaniu cisnienia) i kolejnej warstwy nylonu. Zewnetrzna powloka ochronna skafandrow dowodcy i pilota LM skladala sie z dwoch warstw nylonu pokrytego neoprenem, siedmiu warstw laminatu materialu Beta (tkanina z wlokna szklanego) i kaptonu (poliamid stworzony przez firme DuPont) i zewnetrznej warstwy materialu Beta pokrytego teflonem. Skafander pilota Apolla byl wykonany z nomeksu i dwoch warstw pokrytego teflonem materialu Beta. Skonstruowanie i wykonanie skafandrow zajelo 60 miesiecy^[10].

• Kombinezon chlodzacy wykonany z nylonu i spandeksu zawieral siatke plastikowych rurek, podlaczonych do PLSS. Pobierana z PLSS woda chlodzila cialo astronauty. Podczas spacerow kosmicznych (EVA) kombinezon chlodzacy zastepowal lunonautom bielizne.
• Przenosny system podtrzymywania zycia PLSS (Portable Life Support System) to plecak dostarczajacy tlen pod cisnieniem 269 hPa i wode do chlodzenia ciala. Woda krazyla pomiedzy bielizna i plecakiem, gdzie byla ponownie chlodzona^[7]. Do oczyszczania tlenu z dwutlenku wegla sluzyl filtr z wodorotlenkiem litu. PSLL zawieral system lacznosci i telemetrii, system zasilania elektrycznego oraz panel kontrolny, przeznaczony dla astronauty. Na plecak zakladano pokrowiec celem zapewnienia ochrony termicznej. Po kazdym powrocie do ladownika akumulatory plecaka byly ladowane, a zbiorniki napelniane^[7]. Skonstruowanie i wykonanie tego urzadzenia zajelo 72 miesiace^[10].
• Rezerwowy system podtrzymywania zycia OPS (Oxygen Purge System) znajdowal sie w gornej czesci plecaka, zawieral dwie kilogramowe butle z tlenem pod cisnieniem 40,5 MPa. Byl to osobny modul i mogl byc umieszczony na piersiach skafandra astronauty. Ten rezerwowy zapas tlenu pozwalal na dodatkowe 30 minut pracy poza ladownikiem. Na gornej powierzchni modulu byla zamontowana antena radiowa pasma VHF.
• Helm (Lunar Extra vehicular Visor Assembly) byl wykonany z poliweglanu i wyposazony w podwojny wizjer pokryty ochronnymi warstwami. Zewnetrzny wizjer, pokryty cienka warstwa zlota^[7], uzywany podczas EVA, byl montowany na helmie i mial za zadanie chronic przed urazami mechanicznymi, wysoka temperatura, mikrometeoroidami oraz przed promieniowaniem ultrafioletowym i podczerwonym. Helm mial wbudowane sluchawki i mikrofon^[7].
• Rekawice - zewnetrzna warstwa wykonana z Chromelu-R zapewniala ochrone przed wysokimi i niskimi temperaturami. Koncowki palcow byly wykonane z gumy krzemowej, by zapewnic lunonautom lepsze czucie w rekach. Gumowe czubki palcow umozliwialy chwytanie narzedzi i skal.
• Buty ksiezycowe byly nakladane na buty wewnetrzne polaczone z cisnieniowym systemem uszczelniania skafandra. Mialy prazkowane podeszwy z gumy silikonowej^[7].
• Czujniki pracy serca monitorowaly tetno i stopien zuzycia tlenu przez astronaute. Dane byly przekazywane lekarzom w Centrum Kontroli Lotow^[7].
• System zbierania i transportu moczu. Gdy lunonauci znajdowali sie poza ladownikiem, ich mocz byl gromadzony w pojemniku noszonym na biodrach. Zawartosc tej torby byla oprozniana do pojemnikow plynnych odpadow znajdujacych sie w LM. Bielizna astronautow byla przystosowana do gromadzenia odchodow stalych, ale lunonauci woleli poczekac, az znajda sie w ladowniku, gdzie mogli uzyc specjalnych samoprzylepnych pojemnikow^[7].

Skafander wraz z kombinezonem chlodzacym, przenosnym systemem podtrzymywania zycia (PLSS), rezerwowym systemem podtrzymywania zycia (OPS), helmem i innymi elementami tworzyl EMU (Extravehicular Mobility Unit). EMU umozliwial lunonautom pozostawanie na zewnatrz ladownika przez cztery godziny bez uzupelniania zapasow. Mial mase 83 kilogramow. Natomiast masa skafandra pilota Apollo wynosila 16 kilogramow. W kolejnych misjach skafander byl modyfikowany i pozwalal na dluzszy pobyt na powierzchni Ksiezyca.

Wewnatrz statku astronauci nosili pod skafandrami bawelniane, jednoczesciowe kombinezony zapinane na suwak, pelniace funkcje bielizny. Poniewaz skafandry zakladano tylko w niektorych fazach lotu, na wielu fotografiach astronauci sa widoczni w dwuczesciowych kombinezonach z teflonu^[3]. Astronauci z pozniejszych misji, wykonujac skomplikowane badania mieli na mankietach skafandrow male ksiazeczki z notatkami i wykresami przypominajacymi im szczegoly zadan.

Podczas misji Apollo 14 Shepard i Mitchell do transportowania narzedzi i probek skal uzywali, dwukolowego, pchanego recznie wozka, nazwanego modulowym transporterem wyposazenia (Modularized Equipment Transporter -MET). Dzieki temu mogli dojsc dalej niz poprzednie misje. Jednak prawdziwa rewolucja okazalo sie uzycie Roverow podczas trzech ostatnich misji. Astronauci mogli oddalic sie od ladownika na maksymalnie 10 kilometrow, aby w przypadku awarii mogli wrocic pieszo (nigdy nie bylo takiej potrzeby). Pokryte metalowa siatka kola zapewnialy dobra przyczepnosc na pylistej powierzchni Ksiezyca. Kazde kolo mialo oddzielny silnik elektryczny, zapewniajacy niezalezny naped i czterokolowe sterowanie. Kamera telewizyjna i antena wysylaly obraz wideo na zywo. Kamera, owinieta zlota folia, byla sterowana zdalnie przez operatora w Centrum Kontroli Lotow. Rover podobnie jak samochod mial tablice rozdzielcza ze wskaznikiem szybkosci i miernikiem odleglosci. Pozostale urzadzenia pokazywaly nachylenie pojazdu. Zamiast kierownicy i pedalow astronauci mieli uchwyt w ksztalcie litery T, podobny do joysticka. Przesuwajac go w lewo lub w prawo, mogli przyspieszac cofac i skrecac. Podczas misji Apollo 17 pekl blotnik tylnego kola, co spowodowalo rozrzucanie ksiezycowego pylu podczas jazdy. Lunonauci naprawili blotnik. uzywajac map i zaciskow.

W pazdzierniku 1969 NASA wybiera zespol firm Boeing Company i General Motors Corporaton na glownych wykonawcow LRV, elektrycznego samochodu, ktory umozliwialby rozszerzenie obszaru eksploracji Ksiezyca w kolejnych misjach Apollo. 15 marca 1971 roku pierwszy egzemplarz samochodu LRV zostaje dostarczony do NASA, po uplywie niespelna 17 miesiecy od podpisania kontraktu. Zalogi wyznaczone do trzech ostatnich misji rozpoczely intensywny trening w poslugiwaniu sie samochodem Rover. Probne jazdy treningowe odbywaly sie w symulowanym ,,terenie ksiezycowym" w osrodku NASA w Houston, a takze w rejonie Flagstaff w Arizonie i na terenie kosmodromu Kennedy Space Center na Florydzie. Pierwszy egzemplarz LRV wyruszyl na Ksiezyc na pokladzie Apollo 15 w dniu 26 lipca 1971. W trzech wycieczkach lunonauci przebyli dystans 27,9 km, przy maksymalnej predkosci 14 km/h. Kolejny egzemplarz wyladowal na Ksiezycu 20 kwietnia 1972 roku. Lazik w trzech ,,wycieczkach" przebyl dystans 27,1 km w ciagu trzech godzin i 26 minut. Rover ustanowil nowy rekord predkosci - 17 km/h. Trzecia i ostatnia misja z Roverem na pokladzie rozpoczela sie 7 grudnia 1972. LRV pokonal wszystkie rekordy ustanowione przez poprzednikow: jezdzil szybciej i dluzej, i zaliczyl najdluzsza trase podczas jednego wyjscia astronautow z ladownika. Cernan podjechal pojazdem pod zbocze nachylone pod katem 25 stopni i ustanowil nowy rekord predkosci - 18 km/h. Laczny przejechany dystans to 36,1 km^[10].

NASA testowala takze motocykl, ale Rover okazal sie lepszy - miescil wiecej sprzetu i skal^[7].

Zestawy do eksperymentow, ktore byly przeprowadzane na powierzchni Ksiezyca znajdowaly sie w stopniu ladujacym LM. Z zestawu EASEP (Early Apollo Scientific Experiment Package - Pierwotny Naukowy Zestaw Apollo) korzystali tylko lunonauci Apollo 11; kolejne misje pracowaly na rozbudowanych zestawach ALSEP (Apollo Lunar Surface Package). EASEP skladal sie z dwoch urzadzen: PSEP (zestaw sejsmometrow pasywnych, Passive Seismic Experiments Package), przeznaczonego do badan aktywnosci sejsmicznej, i odblysnika laserowego LRRR (Laser Ranging Retro-Reflector). Urzadzenia wazyly razem 75 kilogramow i mialy objetosc 0,3 metra szesciennego. Krzemowy panel odblysnika byl wyposazony w mechanizm pozwalajacy na precyzyjne skierowanie go w strone Ziemi. Dzieki niemu zmierzono odleglosc, jaka dzieli Ziemie od Ksiezyca. Zmierzono takze promien Ksiezyca i badano ruch centrum masy naszego satelity. Z odblysnika pozostawionego przez selenonautow Apollo 11 korzystaly Obserwatorium McDonalda w Fort Davis w Teksasie, Obserwatorium Licka na Mount Haamilton w Kalifornii i nalezace do Uniwersytetu Arizony obserwatorium Catalina Station oraz szereg innych obserwatoriow i naukowcow z calego swiata^[3].

Poniewaz nikt nie wiedzial, jakie niebezpieczenstwa spotkaja astronauci w przestrzeni kosmicznej, NASA wybrala kandydatow do lotow sposrod pilotow oblatywaczy. Dopiero w polowie lat 60. XX wieku do grona astronautow przyjeto kilku naukowcow. Z uczestnikow programu Apollo tylko Harrison Schmitt (Apollo 17) byl naukowcem. Uczyl geologii innych astronautow, a sam musial poznac tajniki latania, aby pelnic funkcje pilota LM^[7]. Astronauci wywodzili sie z pieciu grup kandydatow wyselekcjonowanych przez NASA.

• Alan Shepard, Virgil Grissom, Walter Schirra byli astronautami z grupy nr 1 (nazwanej Siodemka Programu Mercury 7).
• John Young, James McDivitt, Edward White, Charles Conrad, Thomas Stafford, Frank Borman, James Lovell i Neil Armstrong byli astronautami z grupy nr 2 (nazwanej Dziewiatka Programu Gemini)^[9].
• Buzz Aldrin, William Anders, Alan Bean, Eugene Cernan, Roger Chaffee, Michael Collins, Walter Cunningham, Donn Eisele, Ronald Evans, Richard Gordon, Russell Schweickart i David Scott byli astronautami z grupy nr 3.
• Harrison Schmitt, astronauta z grupy nr 4.
• Charles Duke, Fred Haise, James Irwin, Edgar Mitchell, Thomas Mattingly, John Swigert i Alfred Worden byli astronautami z grupy nr 5.

Z dwunastu astronautow, ktorzy chodzili po powierzchni Ksiezyca zyja: Buzz Aldrin (Apollo 11), David Scott (Apollo 15), Charles Duke (Apollo 16) oraz Harrison Schmitt (Apollo 17) [stan na styczen 2026].

Podczas gdy dwoch czlonkow zalogi przebywalo na Ksiezycu, trzeci, pilot modulu dowodzenia, pozostawal na orbicie okoloksiezycowej. W tym czasie prowadzil obserwacje naukowe i dbal o stan techniczny statku^[7]. Glownym zadaniem byla obsluga kilkunastu aparatow wielkoformatowych wykonujacych z orbity tysiace zdjec Ksiezyca, szczegolowo odwzorowujacych jego powierzchnie. Umozliwilo to naukowcom okreslenie wieku kraterow, morz i gor oraz poszerzenie wiedzy o formowaniu sie Ksiezyca. Aparaty te sfotografowaly dwadziescia procent powierzchni. Byly to najbardziej szczegolowe zdjecia Ksiezyca w historii. Wiekszosc zdjec jest zeskanowana i dostepna w Internecie. Krazac po orbicie Ksiezyca (w czasie trwajacym kilka dni podczas ostatniej i najdluzszej misji), spedzal po jego drugiej stronie prawie godzine przy kazdym okrazeniu bez kontaktu z Ziemia. Byl wtedy zupelnie sam i nie mogl kontaktowac sie ani z pozostalymi astronautami, ani z nikim na Ziemi^[7]. Podczas misji Apollo 15, 16 i 17 pilot modulu dowodzenia odbyl spacer kosmiczny, aby zdemontowac pojemniki z naswietlonymi kliszami.

Wszyscy pamietaja Neila Armstronga i Buzz Aldrina. Jednak misja Apollo 11 nie udalaby sie bez trzeciego czlonka wyprawy - Michaela Collinsa.

Astronauci zywili sie wczesniej przygotowanym jedzeniem. W module dowodzenia goraca woda pozwalala na przygotowanie cieplych posilkow. W module ksiezycowym LM posilki byly zimne. Wiekszosc z nich jedzono lyzka. Przykladowy zestaw: sniadanie - owocowe platki zbozowe, obiad - wolowina z warzywami, lunch - ciasto ananasowe, deser - pudding czekoladowy. Okolo 4,5 godziny przed startem zaloga zjadala posilek skladajacy sie zazwyczaj ze steku i jajka.

Po pierwszych trzech wyprawach (Apollo 11, 12 i 14) astronauci powracajacy z Ksiezyca byli poddawani kwarantannie. Naukowcy obawiali sie, ze na Ksiezycu astronauci mogli sie zarazic niebezpiecznymi bakteriami^[7]. Warunki panujace na powierzchni Ksiezyca sa tak surowe, ze wykluczone jest istnienie jakichkolwiek form zycia znanego na Ziemi. Nie mozna jednak bylo wykluczyc obecnosci mikroorganizmow w podpowierzchniowych warstwach gruntu Ksiezyca. Nawykle do surowych warunkow ksiezycowych, moglyby znalezc na Ziemi doskonale warunki do zycia.

Operacje ratownicze w tych trzech misjach mialy inny przebieg niz w czasie dotychczasowych lotow. Zrzucani ze smiglowcow pletwonurkowie zabezpieczali statek przed zatonieciem, lecz tylko jeden uzbrojony w maske podawal selenonautom przez wlaz kapsuly specjalne skafandry biologiczne. Po przebraniu sie w nie, zostawali podniesieni do kabiny smiglowca, ktorego pilot znajdowal sie w szczelnie izolowanej kabinie i przewiezieni na okret ratowniczy, gdzie natychmiast przechodzili do specjalnego przewoznego kontenera kwarantannowego (Mobile Quarantaine Facility - MQF). Jednoczesnie kabina Apollo byla poddawana dezynfekcji. W Fort Island na Hawajach kontener z astronautami byl przewozony samolotem transportowym C-141 do Bazy Sil Powietrznych Elington w Teksasie, skad kontener zostal przewieziony do laboratorium w Centrum Lotow Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona w Houston w Teksasie. Tam astronauci byli umieszczani w stalym pomieszczeniu kwarantannowym (Lunar Receiving Laboratory - LRL). Kwarantanna trwala okolo dwoch tygodni^[8].

Podstawowe zalozenia programu - ladowanie czlowieka na Srebrnym Globie i jego bezpieczny powrot na Ziemie - Kennedy wylozyl podczas przemowienia przed Kongresem 25 maja 1961 roku. Stany Zjednoczone, zaniepokojone sukcesami ZSRR w trwajacym amerykansko-radzieckim wyscigu w kosmos (pierwszy sztuczny satelita Ziemi, pierwszy czlowiek na orbicie okoloziemskiej), wdrazajac program Apollo zamierzaly przejac w tej rywalizacji inicjatywe^[12]. Do zmagan o dominacje w przestrzeni kosmicznej miedzy dwoma supermocarstwami prezydent Kennedy w nieco zawoalowany sposob odniosl sie podczas przemowienia z 12 wrzesnia 1962 roku, wygloszonego na Uniwersytecie Rice'a:

,,(...) oczy swiata skierowane sa teraz w kosmos - ku Ksiezycowi i dalszym planetom. Przyrzeklismy sobie, ze nie bedzie nad nim panowac wroga flaga podboju, lecz sztandar wolnosci i pokoju."^[13]

Majac za cel ladowanie na powierzchni Ksiezyca, projektanci staneli przed wyzwaniem pogodzenia ze soba minimalizacji ryzyka utraty zdrowia i zycia przez astronautow, braku ich umiejetnosci oraz ograniczen stosowanej technologii.

Rozwazano trzy mozliwe do przeprowadzenia rodzaje misji:

• Lot bezposredni: wystrzelenie bezposrednio z Ziemi statku kosmicznego, ktory dotarlby do powierzchni Ksiezyca, ladowal, a nastepnie powrocil w calosci na Ziemie. Wymagaloby to zastosowania rakiety nosnej o sile przekraczajacej jakiekolwiek wtedy dostepne.
• Spotkanie na orbicie okoloziemskiej: drugim rozwazanym rodzajem misji moglo byc spotkanie na orbicie - okreslane jako Earth Orbit Rendezvous (EOR). Wymagane bylo wystrzelenie dwoch rakiet Saturn V - jednej ze statkiem kosmicznym, a drugiej z paliwem. Na orbicie nastapiloby przekazanie paliwa do statku kosmicznego w ilosci zapewniajacej lot, ladowanie i powrot z Ksiezyca. Takze w tym przypadku caly statek kosmiczny musialby ladowac na powierzchni Ksiezyca.
• Spotkanie na orbicie okoloksiezycowej: plan, ktory zostal przyjety, przypisuje sie Johnowi Houboltowi. Zakladal spotkanie na orbicie ksiezycowej - Lunar Orbit Rendezvous (LOR). Statek kosmiczny skladal sie z modulow serwisowego i dowodzenia - Apollo Command/Service Module (CSM) oraz modulu ladownika - Apollo Lunar Module LM, lub LEM od pierwotnej nazwy Lunar Excursion Module. CSM zawieral system zdolny do podtrzymywania zycia dla trzyosobowej zalogi przez okres pieciu dni podrozy na Ksiezyc oraz umozliwial bezpieczne wejscie w atmosfere ziemska w czasie powrotu. LM mial odlaczyc sie od modulu CSM na orbicie wokol Ksiezyca i wyladowac na powierzchni Ksiezyca.

Miejsca ladowania musialy byc w miare plaskie i bezpieczne dla ladowania LM. Wszystkie byly polozone blisko rownika, aby maksymalnie ograniczyc ilosc paliwa potrzebnego do wejscia i wyjscia z orbity okoloksiezycowej. O miejscu ladowania decydowaly rowniez badania geologiczne. Naukowcy potrzebowali roznych rodzajow probek gruntu: z mlodych rownin wulkanicznych i starszych lancuchow gorskich^[7].

Kilkanascie miesiecy przed startem na Przyladek statkiem i samolotem byly dostarczane elementy rakiety Saturn V i umieszczane w Vehicle Assembly Building. Czesci za pomoca dzwigow i suwnic byly laczone w calosc. W gornej czesci rakiety byly umieszczone ladownik i statek Apollo. Saturn jest montowany obok wiezy startowej, majacej ramiona pozwalajace na dostep do poszczegolnych stopni, a astronautom na wejscie na poklad. Dwa miesiace przed planowanym startem Saturn V i wieza startowa byly przewozone na stanowisko startowe. Do tego celu sluzyl ciagnik, ktory transportowal cala konstrukcje z predkoscia okolo 1,6 kilometra na godzine. Na platformie startowej zbiorniki byly napelniane paliwem i cieklym tlenem. Ponownie zostaly sprawdzone wszystkie systemy rakiety i statku Apollo. Przygotowania przeprowadza pieciusetosobowy zespol pracownikow w pobliskim Centrum Kontroli Startu.

Oficjalne odliczanie rozpoczynalo sie 28 godzin przed planowanym startem, T-28:00:00. Odliczanie jest zatrzymywane o okreslonych porach, aby ostatecznie usunac ewentualne problemy. Rzeczywisty czas od rozpoczecia odliczania do startu jest zawsze dluzszy niz 28 godzin.

• T-27:30:00 - rozpoczecie instalacji akumulatorow startowych rakiety.
• T-16:00:00 - rozpoczecie testow bezpieczenstwa rakiety.
• T-11:30:00 - instalacja urzadzen awaryjnego samozniszczenia rakiety.
• T-09:00:00 - rozpoczecie tankowania paliwa.
• T-05:02:00 - badania medyczne astronautow.
• T-04:30:00 - astronauci zakladaja skafandry.
• T-03:00:00 - poczatek polgodzinnego wstrzymania odliczania (przerwa planowana).
• T-02:55:00 - zaloga przybywa na platforme startowa i winda wjezdza na wieze startowa.
• T-02:40:00 - astronauci wchodza na poklad Apolla. Zaczyna sie oczekiwanie na start.
• T-01:55:00 - Centrum Kontroli Lotu sprawdza statek.
• T-00:40:00 - zostaje wlaczony startowy system ratunkowy (LES).
• T-00:40:00 - koncowa kontrola bezpieczenstwa pojazdu startowego.
• T-00:15:00 - statek zostaje przelaczony na zasilanie wewnetrzne.
• T-00:06:00 - kontrola statusu koncowego statku.
• T-00:05:00 - odlaczenie pomostu dostepowego statku.
• T-00:03:10 - zostaje wlaczony system automatycznego odliczania.
• T-00:00:50 - przelaczenie rakiety na zasilanie wewnetrzne.
• T-00:00:07 - rozpoczecie sekwencji uruchomiania silnika.
• T-00:00:02 - pracuja wszystkie silniki.

• T-00:00:00 - Poczatek podrozy na Ksiezyc. Start jest nadzorowany przez setki technikow z Centrum Kosmicznego im. Kennedy'ego na przyladku Canaveral. Centrum kontroli skladalo sie z trzech identycznych sal. W kazdej z nich znajdowalo sie 450 komputerow. Ich praca konczy sie w momencie opuszczenia przez rakiete Saturn V wiezy startowej. Od tego momentu kontrole nad misja przejmuje Centrum Lotow Kosmicznych w Houston. Kazdy start byl nagrywany przez kilkadziesiat zdalnie kierowanych kamer. Kamery znajdowaly sie rowniez na wiezy startowej.

Lot astronautow nie odbylby sie bez pracy setek ludzi na Ziemi, glownie z Centrum Kontroli Lotow w Houston. Przed misja kontrolerzy lotu musieli przecwiczyc kazda mozliwa do przewidzenia awarie i przygotowac sie na wypadek, gdyby cos poszlo nie tak. Kontrolerzy mogli przerwac misje, jesli uznali, ze niebezpieczenstwo jest zbyt duze. Mimo ze astronauci byli swietnie wyszkoleni, to przez caly czas byli zalezni od kontrolerow, ich wskazowek oraz decyzji o przebiegu poszczegolnych etapow lotu.

W glownej sali kontroli lotu dziesiatki ludzi sprawowaly piecze nad wszystkimi misjami. Na zapleczu byli wspierani przez setki ekspertow. Kazdy kontroler monitorowal jedna czesc statku i raportowal, czy wszystko jest ,,Go!", czy dzieje sie cos zlego. W sklad sali kontroli wchodzily:

• Sala projekcyjna - tu byl umieszczony sprzet wyswietlajacy obrazy na ekranach. Kontrolerzy nazywali ten pokoj ,,jaskinia nietoperzy".
• Ekrany - na ktorych wyswietlano aktualny status misji i na zywo obrazy.
• Konsole kontrolne - kazda konsola monitorowala czesc systemow statku kosmicznego.
• Galeria obserwacyjna - gdzie mogli obserwowac lot rodziny astronautow i goscie specjalni.

Sygnaly z Apolla byly odbierane przez anteny paraboliczne znajdujace sie w stacjach sledzenia rozmieszczonych na calym swiecie. Lacznosc ze statkiem byla ciagla, jednak sygnaly radiowe potrzebowaly 1,3 sekundy na pokonanie odleglosci z Ksiezyca. Powodowalo to prawie trzy-sekundowe przerwy pomiedzy pytaniem i odpowiedzia. Sygnaly wysylane z plecakow astronautow na Ksiezycu byly przekazywane na Ziemie za posrednictwem systemu radiowego ladownika LM.

Po starcie rakieta Saturn V ze statkiem Apollo wynosi astronautow na niska orbite okoloziemska (LEO). Pierwszy i drugi stopien po wykonaniu zadania spadaja na Ziemie (spalaja sie w atmosferze). Trzeci stopien wprowadza zestaw na kolowa orbite na wysokosci okolo 184 kilometrow. Na tej orbicie Apollo pozostaje na jedno lub dwa okrazenia. Czas ten zostaje wykorzystany dla dokladnego wyznaczenia parametrow ruchu i w oparciu o nie, danych do powtornego jego zaplonu, majacego na celu skierowanie statku ku Ksiezycowi. Powtorne dzialanie silnika trwa okolo 350 sekund i zwieksza predkosc do okolo 10,9 km/s. Taki dwustopniowy odlot od Ziemi, powszechnie dzis stosowany w astronautyce, pozwala na uzyskanie zaplanowanej predkosci i kierunku lotu z duzo wieksza precyzja niz byloby to mozliwe w przypadku odlotu jednoetapowego. Astronauci obracaja statek Apollo i po polaczeniu z modulem ksiezycowym odrzucaja trzeci czlon (S-IVB) rakiety nosnej, ktory zostaje wprowadzony na orbite okolosloneczna lub skierowany w strone Ksiezyca - rozbija sie o jego powierzchnie. Od tej chwili rozpoczyna sie samodzielny lot zespolu Apollo LM w kierunku Ksiezyca. W czasie trwania tego lotu, zarowno obsluga naziemna jak i selenonauci kontroluja parametry ruchu. W razie koniecznosci astronauci wykonuja korekty przy pomocy glownego silnika czlonu serwisowego lub przy pomocy 16 silniczkow orientacyjno-korekcyjnych. Kierunek lotu jest regulowany w ten sposob, aby statek przelecial obok Ksiezyca. W trakcie oddalania sie od Ziemi predkosc statku maleje. Po wlocie statku w obszar oddzialywania Ksiezyca (z predkoscia okolo 1 km/s) predkosc zaczyna wzrastac pod wplywem przewazajacej obecnie sily ciazenia Ksiezyca^[14].

Po trzech dniach lotu statek mija Ksiezyc z boku i zaczyna go okrazac. Gdy znajdzie sie dokladnie po przeciwnej niz Ziemia stronie Ksiezyca, lecac na wysokosci okolo 11 km astronauci wlaczaja silnik modulu serwisowego, zmniejszajac predkosc z okolo 2,5 km/s do okolo 1,6 km/s. Po dwoch okrazeniach (trwa to okolo dwoch godzin) ponownie zostaje zmniejszona predkosc statku o 42 m/s. Apollo LM zaczyna okrazac Ksiezyc po orbicie kolowej na wysokosci okolo 111 km. Nastepnie dwaj selenonauci przechodza do kabiny statku wyprawowego i po dokladnej kontroli odczepiaja sie od statku Apollo. W wyniku uruchomienia silnika LM predkosc modulu spada o okolo 22 m/s. Przeksztalca to orbite ladownika w elipse z punktem peryselenium na wysokosci zaledwie 15 kilometrow nad powierzchnia Ksiezyca. W tym miejscu predkosc ladownika wynosi okolo 1690 m/s. Predkosc zostaje zredukowana prawie do zera i to w ten sposob, by zahamowanie ruchu nastapilo nad miejscem ladowania. Osiaga sie to przez wlaczenie silnika hamujacego na okres okolo dwunastu minut^[14].

Ladownik LM z dwoma selenonautami oddziela sie od statku Apollo i laduje na Ksiezycu. Trzeci czlonek zalogi pozostaje na orbicie. Po wykonaniu zalozonych badan przewidzianych programem lunonauci wchodza do gornej czesci modulu ksiezycowego, posiadajacego wlasny silnik rakietowy. Dolna czesc statku sluzy jako platforma startowa, ktora wraz z innymi niepotrzebnymi sprzetami pozostaje na powierzchni Ksiezyca. Na Ksiezycu pozostalo tez wiele pamiatek:

• symboliczna zlota galazke oliwna zlozyli astronauci Apollo 11 w imieniu NASA
• zaloga Apollo 15 pozostawila figurke astronauty i tablice upamietniajaca ludzi, ktorzy stracili zycie w trakcie realizacji misji kosmicznych
• Charlie Duke z Apollo 16 pozostawil zdjecie swojej rodziny
• do kazdego ladownika byla przymocowana pamiatkowa tablica.

Modul startowy laczy sie ze statkiem Apollo. Po przejsciu do modulu dowodzenia astronauci niepotrzebny juz modul odlaczaja i kieruja w strone Ksiezyca^[7].

Po starcie z Ksiezyca czlon wznoszenia porusza sie po zakrzywionym torze na wysokosc okolo 111 kilometrow i zwieksza jednoczesnie swa predkosc do okolo 1630 m/s. Tor lotu kabiny zaprogramowany jest tak, aby kabina znalazla sie mozliwie blisko krazacego przez caly czas na orbicie Ksiezyca statku Apollo. Teraz astronauci realizuja manewr dokowania i przechodza do statku Apollo. Z kolei niepotrzebny i stanowiacy obciazenie statek wyprawowy zostaje odlaczony i porzucony. W trakcie lotu poza Ksiezycem zostaje uruchomiony silnik czlonu serwisowego, w wyniku czego zwieksza sie predkosc statku z okolo 1630 m/s do okolo 2700 m/s, co umozliwia mu odlot w kierunku Ziemi. Pozwala to na dotarcie do niej po okolo 50-60 godzinach lotu. Podroz poczatkowo odbywa sie najpierw z malejaca predkoscia, ruch statku jest hamowany przez oddzialywanie Ksiezyca. Po opuszczeniu obszaru przewagi grawitacyjnej Ksiezyca (z predkoscia 1000 m/s) predkosc zaczyna rosnac pod wplywem przyciagania Ziemi, aby osiagnac w jej poblizu wartosc okolo 11 km/s. W trakcie powrotu kierunek i predkosc lotu sa korygowane w ten sposob, aby statek wtargnal do atmosfery na odpowiedniej wysokosci i pod odpowiednim katem^[14]. Przed wtargnieciem do atmosfery czlon serwisowy zostaje odczepiony i odrzucony. Sama kabina obraca sie w ten sposob, aby jej fragment osloniety oslona ablacyjna byl skierowany w kierunku lotu^[14].

Wodowanie jest wyjatkowo niebezpieczne. Kapsula Apollo wchodzi w atmosfere Ziemi z predkoscia 39 500 kilometrow na godzine. Jesli wejdzie pod nieodpowiednim katem, to splonie albo zostanie odbita w kosmos bez mozliwosci powrotu. Jesli oslona termiczna zawiedzie, kapsula sie spali. Awaria spadochronow spowoduje uderzenie w wode ze zbyt duza sila. Modul dowodzenia po osmiu minutach od wejscia w atmosfere zwalnia do predkosci, przy ktorej mozna bylo otworzyc trzy spadochrony. Towarzyszy temu przeciazenie o wartosci nie przekraczajacej 7 g. Dalej opada ona z predkoscia okolo kilkuset metrow na sekunde. Na wysokosci okolo 7300 metrow otwieraja sie dwa spadochrony dryfkotwowe, potem trzy pilociki spadochronow glownych i na wysokosci trzech kilometrow trzy spadochrony glowne, na ktorych kapsula opada ostatecznie do oceanu z predkoscia okolo 10 metrow na sekunde. W czasie wodowania zostaly napelnione balony utrzymujace kapsule w pozycji pionowej. Pletwonurkowie pomagali astronautom wejsc do kosza, w ktorych wciagano ich do smiglowca i transportowano na okret ratowniczy. Zazwyczaj kapsula wodowala na Pacyfiku. Po trzech pierwszych wyprawach astronauci powracajacy z Ksiezyca byli poddawani dwutygodniowej kwarantannie. Misja Apollo 15 byla pierwsza, w ktorej astronauci nie byli poddani kwarantannie^[14].

Lot na Ksiezyc, podobnie jak powrot, trwal trzy dni. Astronauci tylko podczas startu i ladowania byli przypieci do foteli i ubrani w kompletne skafandry. Pracowali, jedli i spali w module dowodzenia. To niewielkie pomieszczenie, przy braku ciazenia sprawialo, ze unoszac sie mogli znalezc dla siebie miejsce w ciasnej kabinie. Ich plan dnia byl bardzo mocno wypelniony, spali wiec tylko piec godzin na dobe. Program Apollo skladal sie z jedenastu lotow zalogowych, poczawszy od Apollo 7, skonczywszy na Apollo 17. Wszystkie starty odbywaly sie z polozonego na przyladku Canaveral Centrum Kosmicznego im. Johna F. Kennedy'ego. Misje Apollo 2 do Apollo 6 byly bezzalogowymi lotami testowymi. Apollo 1 byl planowanym zalogowym lotem, jednak trening przed startem zakonczyl sie pozarem kabiny, w ktorej zginelo trzech czlonkow zalogi^[15]. W pierwszym locie jako rakiete nosna zastosowano Saturn IB, nastepne wykorzystywaly znacznie mocniejsze rakiety Saturn V. Loty: Apollo 7 i Apollo 9 byly ziemskimi misjami orbitalnymi, Apollo 8 i Apollo 10 byly ksiezycowymi misjami orbitalnymi, pozostale szesc lotow (poza Apollo 13) zakonczylo sie ladowaniem na Ksiezycu.

Lot	Start	Uwagi
AS-201	26 lutego 1966	Pierwszy start rakiety Saturn IB, test balistyczny kapsuly Apollo bezzalogowy
AS-203	5 lipca 1966	Pierwszy lot orbitalny rakiety Saturn IB, bez kapsuly Apollo bezzalogowy
AS-202	25 sierpnia 1966	Test balistyczny kapsuly Apollo bezzalogowy
Apollo 1	(27 stycznia 1967) bez startu	Katastrofa w czasie treningu, smierc zalogi Virgil Grissom, Edward Higgins White, Roger Chaffee
Apollo 4	9 listopada 1967	Pierwszy start rakiety Saturn V, lot probny statku Apollo bezzalogowy
Apollo 5	22 stycznia 1968	lot probny statku LM bezzalogowy
Apollo 6	4 kwietnia 1968	Drugi probny start rakiety Saturn V bezzalogowy
Apollo 7	11 - 22 pazdziernika 1968	Pierwszy start zalogowy rakiety Saturn IB. Pierwsza misja zalogowa programu Apollo. Pierwsza amerykanska wyprawa z trzyosobowa zaloga. Testy na orbicie okoloziemskiej Walter M. Schirra, Donn Eisele, Walter Cunningham
Apollo 8	21 - 27 grudnia 1968	Pierwsza zalogowa wyprawa przy uzyciu rakiety Saturn V. Pierwsza wyprawa zalogowa poza niska orbite Ziemi. Pierwsi ludzie okrazajacy Ksiezyc. Frank Borman, James Lovell, William Anders
Apollo 9	3 - 13 marca 1969	Wyprawa na orbite okoloziemska. Pierwszy probny lot modulu ksiezycowego i pierwsze testy przenosnego systemu podtrzymywania zycia w kosmosie. Sygnal wywolawczy CM - Gundrup (Gumis); sygnal wywolawczy LM - Spider (Pajak) James McDivitt, David R. Scott, Russell L. Schweickart
Apollo 10	18 - 26 maja 1969	Proba generalna przed pierwszym ladowaniem zalogowym na Ksiezycu. Modul ksiezycowy zblizyl sie na odleglosc 14 kilometrow od powierzchni Ksiezyca. CM - Charlie Brown; LM - Snoopy. Thomas Stafford, John Young, Eugene Cernan
Apollo 11	16 - 20 - 24 lipca 1969	Pierwsza zalogowa wyprawa kosmiczna ladujaca poza Ziemia. Pierwsze probki pobrane bezposrednio z innego ciala niebieskiego niz Ziemia. Masa zebranych probek - 21,7 kg. CM - Columbia; LM - Eagle. Przebyta trasa - okolo 250 metrow. Neil Armstrong, Buzz Aldrin, Michael Collins. Miejsce ladowania: Mare Tranquillitatis
Apollo 12	14 - 19 -24 listopada 1969	Ladowanie w poblizu sondy Surveyor 3, ktora wyladowala w 1967. Wyprawa zostala niemal odwolana po dwukrotnym uderzeniu pioruna w Saturna V w pierwszej minucie lotu. Masa probek 34,3 kg. CM - Yankee Clipper; LM - Intrepid. Przebyta trasa - 1,5 km. Charles Conrad, Richard Gordon, Alan L. Bean Miejsce ladowania: Oceanus Procellarum
Apollo 13	11 - nie ladowal - 17 kwietnia 1970	Wybuch w module serwisowym statku Apollo, powrot bez ladowania na Ksiezycu. CM - Odyssey; LM - Aquarius James A. Lovell, John Swigert, Fred Haise
Apollo 14	31 stycznia - 5 lutego - 9 lutego 1971	Wyladowal w miejscu przeznaczonym dla misji Apollo 13. Pierwsze eksperymenty przeprowadzone przez pilota modulu dowodzenia na orbicie Ksiezyca. Przebyta trasa - 3,3 km. Masa probek - 44,8 kg. CM - Kitty Hawk; LM - Antares. Shepard gra w golfa na Ksiezycu Alan Shepard, Stuart Roosa, Edgar Mitchell Miejsce ladowania: Fra Mauro(inne jezyki)
Apollo 15	26 - 30 lipca - 7 sierpnia 1971	Pierwsza z wydluzonych misji serii J. Pierwsza misja z pojazdem LRV. Masa probek - 76,8 kg. CM - Endeavor; LM - Falcon. Przebyta trasa - 27,9 km. David Scott, James Irwin, Alfred Worden Miejsce ladowania: Hadley Rille
Apollo 16	16 - 21 - 27 kwietnia 1972	Pierwsze i jedyne ladowanie Apolla w gorach Ksiezyca. Pierwsze wykorzystanie Ksiezyca jako obserwatorium astronomicznego. Uzycie kamery ultrafioletowej, Lunar Rover. Przebyta trasa - 27 km. Masa probek - 95,8 kg. CM - Casper; LM - Orion. John W. Young, Thomas Mattingly, Charles Duke Miejsce ladowania: Descartes
Apollo 17	7 - 11 - 19 grudnia 1972	Ostatnia misja zalogowa na Ksiezyc, Lunar Rover. Geolog Harrison Schmitt byl pierwszym naukowcem bioracym udzial w programie Apollo. Przebyta trasa - 30 km. Masa probek - 110 kg. CM - America; LM - Challenger. Eugene Andrew Cernan, Ronald Evans, Harrison Schmitt Miejsce ladowania: Taurus-Littrow(inne jezyki)

W ramach programu przywieziono na Ziemie 2415 probek wazacych okolo 382 kilogramy. Najwiecej przywiozly dwie ostatnie wyprawy - Apollo 16 (ponad 95 kg) i Apollo 17 (okolo 115 kilogramow). Najmniejsze z przywiezionych probek maja rozmiary ziarnka piasku, najwieksze sa wielkosci pilki do koszykowki. Rekordzista Big Muley wazy prawie dwanascie kilogramow. Wiekszosc jest przechowywana w suchym azocie w Centrum Lotow Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona w Houston w Teksasie i udostepniana tylko do badan^[16]. Wiele skal ksiezycowych jest starszych od ziemskich; wiek najstarszych szacuje sie na okolo 4,5 miliarda lat, prawdopodobnie prawie tyle co Uklad Sloneczny. Sa starsze, poniewaz powierzchnia Ksiezyca nienarazona na dzialanie atmosfery, wody i ruchy kontynentow pozostala nietknieta przez miliardy lat. Sa zatem bezcennym zapisem stanu Ukladu Slonecznego z poczatkow jego istnienia. Lunonauci pakowali skaly w hermetyczne pojemniki, ktore na Ziemi byly otwierane w sterylnych laboratoriach. W pojemniku znajdowal sie dokladny opis ze zdjeciami z miejsca pobrania probki^[7].

Zbieranie probek bylo ciezka praca. Sztywne skafandry utrudnialy schylanie sie i poslugiwanie narzedziami. Przy zbieraniu skal lunonauci uzywali wielu narzedzi.

Wkrecany w grunt pobieral rdzen, ktory zbieral material z glebokosci do trzech metrow. Astronauci pozniejszych misji wyposazani byli w wiertnice elektryczne.

Byla uzywana do zbierania probek sypkiego gruntu. Opisane, byly umieszczane w oznakowanych torbach, aby naukowcy mogli rozpoznac, z jakich miejsc pochodza.

Byly uzywane do przeczesywania powierzchni i zbierania mniejszych okruchow skal. Po napelnieniu i potrzasnieciu pozostawaly na nich tylko odpowiednio duze kawalki.

Poniewaz w skafandrach astronautom trudno bylo sie schylac, do podnoszenia materialu czesto uzywali szczypiec zamontowanych na koncu dlugiego uchwytu.

Podobnie jak geolodzy na Ziemi, astronauci poslugiwali sie mlotkiem do odlupywania fragmentow skal, ktore byly za duze do transportu.

Dzieki temu przyrzadowi umieszczonemu obok skaly mozliwe bylo udokumentowanie jej wielkosci koloru i miejsca pochodzenia^[7].

Juz w poczatkowej fazie programu, wielu ludzi w NASA mialo swiadomosc, ze Kongres coraz krytyczniej odnosi sie do rozwoju amerykanskiej astronautyki^[4]. Planowano wykonanie jeszcze trzech lotow: (Apollo 18, 19 i 20). W zwiazku z ograniczeniem budzetu NASA i slabnacym zainteresowaniem amerykanskich podatnikow kolejnymi misjami^[17], podjeto decyzje o zakonczeniu prac nad nastepca Saturna V, a nastepnie o przerwaniu calego programu Apollo. W rezultacie cztery ladowniki LM znalazly sie w muzeach, a kolejny skonczyl na zlomowisku (zostal ogolocony ze wszystkiego co nadawalo sie do sprzedazy). Kolejny rozplynal sie w powietrzu. Kilka przygotowanych do lotu rakiet Saturn V zostalo dekoracjami trawnikow (eksponaty przed osrodkami NASA na przyladku Canaveral, w Huntsville i w Houston). Zanim jeszcze Apollo 11 wystartowal, w Waszyngtonie zaczeto przygotowywac sie do zakonczenia programu podrozy na Ksiezyc^[4]. Fundusze zostaly przeznaczone na program lotow wahadlowcow. Ostatnie wyprodukowane kapsuly Apollo wykorzystano w programie Skylab i we wspolnej, amerykansko-radzieckiej misji Sojuz-Apollo.

Podczas przygotowywania misji Apollo stworzono wiele wynalazkow zwiazanych z lotami kosmicznymi. Niektore z nich maja takze zastosowanie poza astronautyka. Sa nimi na przyklad: wytrzymalsze kombinezony strazackie, poduszki powietrzne w podeszwach obuwia sportowego czy wiertarki bezprzewodowe.
Sprezyste wkladki do butow. Neil Armstrong mial takie na Ksiezycu. Miekko absorbowaly energie, z jaka dotykal gruntu, a potem sprezyscie ja oddawaly, pomagajac w wybiciu sie stopy. Trafily do butow sportowych.
Posilki liofilizowane. Wymyslone dla astronautow. Potrawe szybko sie zamraza, a potem powoli suszy. Dzieki temu zachowuja 98 procent odzywczych skladnikow, a tylko jedna piata masy. Wystarczy dodac wody i podgrzac.
Bezprzewodowe narzedzia. Wiertarka, za pomoca ktorej astronauci kruszyli i zbierali skaly ksiezycowe, ,,zrodzila" bezprzewodowe urzadzenia.
Urzadzenia do telemedycyny, np. kardiofon do badania akcji serca i przesylania danych do znajdujacego sie daleko lekarza.
Lekkie nozyce ratunkowe. Do przecinania wrakow i uwalniania ofiar wypadkow. Wykorzystuja male ladunki pirotechniczne, ktore sluza do rozdzielania stopni rakiet.
Wykrywacz pekniec. USG do wykrywania zle zespolonych szyn. W NASA kontrolowano ta metoda rakiety.
Testy zderzeniowe. Program kontrolujacy cumowanie statkow wykorzystano do poprawy bezpieczenstwa samochodow.
Okulary odporne na zarysowania. Cieniutkie diamentowe warstewki najpierw pokrywaly szkla w helmach astronautow, a potem w okularach.
Amorficzne metale. Podobne w budowie do szkla. Zachowuja wytrzymalosc tytanu i elastycznosc plastiku. Robi sie z nich rakiety tenisowe, ramy rowerow, elementy nart, kijow golfowych, glowice magnetofonowe. Natomiast nie ma wsrod nich teflonu^[18]. W programie Apollo mialo tez miejsce pierwsze w historii uzycie na skale przemyslowa ogniw paliwowych (do zasilania kapsul energia elektryczna i produkcji wody).

• Werner Ryszard Kirchner opracowal specjalne paliwo dla ladownika Eagle.
• Mieczyslaw Bekker skonstruowal pojazd ksiezycowy Lunar Roving Vehicle; (misje Apollo 15, 16 i 17).
• Stanley Stanwyck-Stankiewicz prowadzil badania nad prawidlowym skladem atmosfery w modulach zalogowych misji.
• Eugeniusz Lachocki byl odpowiedzialny za opracowanie wydajnych zasilaczy do urzadzen radiokomunikacyjnych i telewizyjnych.
• Wojciech Rostafinski wynalazl wysokowydajna pompe paliwowa dla Saturna V.

• wyscig kosmiczny

Informacje w projektach siostrzanych

Multimedia w Wikimedia Commons

Cytaty w Wikicytatach

• Oficjalna strona programu (ang.)
• Archiwum projektu Apollo (ang.)
• Virtual AGC and AGS - emulator oprogramowania uzywanego w programie Apollo (ang.)

Zrodlo: ,,https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Program_Apollo&oldid=78939862"

Kategoria:

• Program Apollo

Ukryte kategorie:

• Szablon cytowania ksiazki - brak numeru strony
• Uniwersalny szablon cytowania - brak strony
• Szablon cytowania czasopisma - brak numeru strony
• Artykuly z wyrazeniami zwodniczymi od 2021-05
• Artykuly z propozycjami tlumaczen