Mars

Vikipedi, ozgur ansiklopedi

Mars

Mars, Hope yorunge araci tarafindan cekilen gercek rengiyle.
Adlandirmalar
Sifatlar	Marsli
Sembol
Yorunge ozellikleri [1]
Donem J2000
Gunote	249.261.000 km (1,66621 AU)[2]
Gunberi	206.650.000 km (1,3814 AU)[2]
Yari buyuk eksen	227.939.366 km (1,52368055 AU)[3]
Dis merkezlik	0,0934[2]
Yorunge periyodu	686,980 g (1,88085 y; 668,5991 sol)[2]
Kavusum donemi	779,94 g (2,1354 y)[3]
Ortalama yorunge hizi	24,07 km/s (86.430 km/sa; 53.700 mil)[2]
Ortalama ayriklik	19,412deg[2]
Egiklik	Tutuluma 1,850deg Gunes ekvatoruna 5,65deg Degismeyen duzleme 1,63deg[4]
Cikis dugumu boylami	49,57854deg[2]
Gunberi zamani	21 Tem 2022[5]
Perihelyon acisi	286,5deg[3]
Dogal uydulari	2 (Phobos ve Deimos)
Fiziksel ozellikler
Gorunur buyukluk	-2,94 ile +1,86 arasi[6]
Mutlak parlaklik (H)	-1,5[7]
Acisal cap	3,5-25,1''[8]
Ortalama yaricap	3.389,5 +- 0,2 km[a] [9] (2.106,1 +- 0,1 mil)
Ekvatoral yaricap	3.396,2 +- 0,1 km[a] [9] (2.110,3 +- 0,1 mil; 0,533 Dunya)
Kutupsal yaricap	3.376,2 +- 0,1 km[a] [9] (2.097,9 +- 0,1 mil; 0,531 Dunya)
Basiklik	0,00589 +- 0,00015
Yuzey alani	1,4437x108 km2[10] (0,284 Dunya)
Hacim	1,63118x1011 km3[11] (0,151 Dunya)
Kutle	6,4171x1023 kg[12] (0,107 Dunya)
Ortalama yogunluk	3,9335 g/cm3[11]
Yuzey kutle cekimi	3,72076 m/s2 (0,3794 g0)[13]
Atalet momenti faktoru	0,3644+-0,0005[12]
Kurtulma hizi	5,027 km/s (18.100 km/sa)[14]
Sinodal donme suresi	1,02749125 gun[15] 24sa 39d 36s
Yildiz donme suresi	1,025957g 24sa 37d 22,7s[11]
Ekvatoral donme hizi	241 m/s (870 km/sa)[2]
Eksen egikligi	25,19deg (yorunge duzlemine)[2]
Kuzey kutbu sag aciklik	317,269deg[16]
Kuzey kutbu dik aciklik	54,432deg[16]
Albedo	0,170 (geometrik)[17] 0,25 (Bond)[8]
Sicaklik	209 K (-64 degC; -83,2 degF) (siyah cisim sicakligi)[18]
Yuzey sicakligi min. ort. maks. Kelvin 130 K 210 K[8] 308 K Celsius -110 degC[19] -60 degC[20] 35 degC[19] Fahrenhayt -226 degF[21] -82 degF 95 degF[19]
Atmosfer[8][22]
Yuzey basinci	0,636 (0,4-0,87) kPa 0,00628 atm
Bilesimleri	%95,97 karbondioksit %1,93 argon %1,89 azot %0,146 oksijen %0,0557 karbonmonoksit %0,0210 su buhari %0,0100 azot oksit %0,00025 neon %0,00008 agir su %0,00003 kripton %0,00001 ksenon
Wikimedia Commons'ta ilgili ortam

Mars (Eski Turkcede Bakir Sokim,^[23] Merih^[24]), Gunes Sistemi'nin Gunes'ten itibaren dorduncu gezegeni. Roma mitolojisindeki savas tanrisi Mars'a ithafen adlandirilmistir. Yuzeyindeki yaygin demir oksitten dolayi kizilimsi bir gorunume sahip oldugu icin "Kizil Gezegen" olarak da bilinmektedir.

Ince bir atmosferi olan Mars gerek Ay'daki gibi meteor kraterlerini, gerekse Dunya'daki gibi volkan, vadi, col ve kutup bolgelerini iceren cehresiyle bir karasal gezegendir. Ayrica donme periyodu ve mevsim donemleri Dunya'ninkine cok benzer. 2 adet uydusu bulunmaktadir.

Mars'taki Olimpos Dagi (Olympus Mons, yuksekligi 21 km), Gunes Sistemi'nde bilinen en yuksek dagdir ve Marineris Vadisi (Valles Marineris, uzunlugu 4.000 km) adi verilen kanyon en buyuk kanyondur. Ayrica Haziran 2008'de Nature dergisinde yayimlanan uc makalede aciklandigi gibi, Mars'in kuzey yarimkuresinde 10.600 km uzunlugunda ve 8.500 km genisligindeki dev bir meteor kraterinin varligi saptanmistir. Bu krater, bugune kadar kesfedilmis en buyuk meteor kraterinin (Ay'in guney kutbu kismindaki Atkien Havzasi) dort misli buyuklugundedir.^[25][26]

Mars, Dunya haric tutulursa, halen Gunes Sistemi'ndeki gezegenler icinde sivi su ve yasam icermesi en muhtemel gezegen olarak gorulmektedir.^[27] Mars Express ve Mars Reconnaissance Orbiter kesif projelerinin radar verileri gerek kutuplarda (Temmuz 2005)^[28] gerekse orta bolgelerde (Kasim 2008)^[29] genis miktarlarda su buzlarinin var oldugunu ortaya koymus bulunmaktadir. 31 Temmuz 2008'de Phoenix Mars Lander adli robotik uzay gemisi Mars topraginin sig bolgelerindeki su buzlarindan ornekler almayi basarmistir.^[30]

Gunumuzde, Mars, yorungelerine oturmus uc uzay gemisine evsahipligi yapmaktadir: Mars Odyssey, Mars Express ve Mars Reconnaissance Orbiter. Mars, Dunya haric tutulursa, Gunes Sistemi'ndeki herhangi bir siradan gezegenden ibaret degildir. Yuzeyi pek cok uzay aracina ev sahipligi yapmistir. Bu uzay araclariyla elde edilen jeolojik veriler sunu ortaya koymustur ki, Mars onceden su konusunda genis bir cesitlilige sahipti; hatta gecen on yillik sure sirasinda gayzer (kaynac) turu su fiskirma veya akintilari meydana gelmisti.^[31] NASA'nin Mars Global Surveyor projesi kapsaminda surdurulen incelemeler Mars'in guney kutbu buz bolgesinin geri cekilmis oldugunu ortaya koymustur.^[32] Bilim insanlari, 2006'da Mars yorungesine oturtulan "Mars Reconnaissance Orbiter" (Mars Yorunge Kasifi) uydusundan alinan veriler sonucu, Mars'ta sicak aylarda tuzlu su akintilarinin olustugunu bildirmislerdir.^[33]

Mars'in 1877 yilinda astronom Asaph Hall tarafindan kesfedilen Phobos ve Deimos adlari verilmis, duzensiz bicimli iki kucuk uydusu vardir. Mars Dunya'dan ciplak gozle gorulebilmektedir. "Gorunur kadir"i -2,9'a^[34] ulasir ki bu, ciplak gozle cogu zaman Jupiter Mars'tan daha parlak gorunmesine karsin; ancak Venus, Ay ve Gunes'ce asilabilen bir parlakliktir.

Mars adi, Roma mitolojisinde yer alan savas tanrisi Mars kokenlidir^[35] ve Mart ayi ile es kokenli olmaktadir. Bu isim gezegenin kirmizi renginin kan ile bagdaslastirilmasi dolayisiyla verilmistir.^[36]

Dunyadaki pek cok dilde gezegeni tanimlamak icin bu koke dayanan isimler kullanilmakla birlikte, bazi dillerde farkli isimlendirmeler mevcut olmaktadir. Yunancada yer alan Ares (Ares) kelimesi bu dilde gezegeni tanimlamak icin kullanilmaktadir ve Mars'in cografyasi ile ilgili arastirmalar yuruten bir bilim dali olan areoloji bu kokten turetilmistir.^[37]

Gezegenin kirmizi rengine atfen Arapcada Mars icin ates ile iliskili mrykh (merrih)^[38] kelimesi kullanilmaktadir. Bu kullanim Farsca, Urdu, Malayca ve Svahili dillerinde de kullanilmakta olup, Turkcede de eskimis olan "Merih" sekliyle bulunmaktadir.^[24] Kasgarli Mahmud'un Turkce-Arapca sozlugu Divanu Lugati't-Turk eserinde Mars icin Bakir Sokim kelimesi kullanilmistir.^[23] Arapca "dusen, dusuk" anlamina gelen sqT (sakit) sozcugunden alinti olan Sakit,^[39] eskimis bir kelime olup Mars anlamina gelmektedir.^[24] Cincede yer alan ve ates yildizi anlamina gelen Huo Xing (Pinyin: Huoxing) sozcugu ise kendine Korece, Japonca ve Vietnamcada kullanim edinmistir.

Mars'in yaricapi Dunya'ninkinin yaklasik yarisi kadardir. Yogunlugu Dunya'ninkinden daha az olup, hacmi Dunya'nin hacminin %15'i, kutlesi ise Dunya'ninkinin %11'i kadardir. Mars'in Merkur'den daha buyuk ve daha agir olmasina karsilik, Merkur ondan daha yogundur. Bu yuzden Merkurun yuzeyindeki yercekimi Mars'inkinden daha fazladir. Mars, boyutu, kutlesi ve yuzeyindeki yercekimi bakimindan Dunya ile Ay arasinda yer alir. Mars yuzeyinin kizil-turuncu gorunumu hematit ya da pas adiyla taninan demiroksitten (Fe₂O₃) kaynaklanir.^[40]

Uydu gozlemleri ile Mars meteorlarinin incelenmesi Mars yuzeyinin esas olarak bazalttan olustugunu gostermektedir. Bazi kanitlar Mars yuzeyinin bir kisminin tipik bazalttan ziyade, yeryuzundeki andezit kayalarinin benzeri olabilecek zengin silisyum olusumlarindan meydana geldigini gostermektedir; fakat gozlemlerdeki veriler bunlarin silisli cam oldugu seklinde de yorumlanabilir. Her ne kadar Mars'in asli manyetik alani yoksa da, gozlemler gezegen kabugunun parcalarinin vaktiyle iki kutuplu bir manyetik alanin etkisinde bulunmus oldugunu gostermektedir. Minerallerde gozlemlenen bu paleomanyetizm yeryuzunun okyanus diplerinde bulunan tabakalarindakilere cok benzer ozelliklere sahiptir. 1999'da ortaya atilan ve 2005'te Mars Global Surveyor verileriyle yeniden gozden gecirilen bir teoriye gore bu tabakalar, Mars'ta 4 milyar yil once, manyetik kutuplasmanin yani manyetik alanin henuz etkin oldugu donemde mevcut olan tektonik plakalarin kanitidir.^[42]

Gezegenin ic yapisina iliskin guncel modellere gore, gezegen, esas olarak demir ve % 14-17 civarinda sulfurden olusan, yaricapi yaklasik 1480 km olan bir cekirdek bolgesi icerir. Bu demir sulfur (FeS) bilesigi kismen akiskandir. Cekirdek, gunumuzde etkin olmadigi gorulen, gezegendeki bircok tektonik ve volkanik olusumlardan olusmus bir silikat mantosuyla cevrilidir. Gezegenin kabugunun ortalama kalinligi 50 km olup, azami kalinligi 120 km civarindadir.^[43] Dunya'nin ortalama kalinligi 40 km olan kabugu, her iki gezegenin boyutlari goz onune alindiginda Mars'inkine gore uc misli daha ince kalir.

Mars'in temel jeolojik devirleri sunlardir:

• Nuh Devri: Devre bu ad, Mars'in guney yarimkuresindeki bir bolgenin Nuh'un Topragi (Noachis Terra) olarak adlandirilmasi nedeniyle verilmistir. Mars'in en eski yuzey olusumuna iliskin devirdir, 3,8 milyar yil oncesi ile 3,5 milyar yil oncesi arasindaki donemi kapsar. Nuh Devri yuzeyleri bircok buyuk carpma kraterleriyle oyulmus haldedir. Tharsis volkanik plato bolgesinin bu devirdeki buyuk bir sivi su baskiniyla olustugu sanilmaktadir.
• Hesperian devri: 3,5 milyar yil oncesi ile 1,8 milyar yil oncesi arasindaki donemi kapsar. Bu devir, genis lav ovalarinin olusumu ile nitelenir.
• Amazon Devri: 1,8 milyar yil oncesi ile gunumuze kadarki donemi kapsar. Amazon Devri bolgeleri, meteor carpmalariyla acilmis kraterleri pek icermez ve tamamen degisiktir. Unlu Olimpos Dagi bu donemdeki lav akintilariyla olusmustur.

19 Subat 2008'de Mars'ta muhtesem bir cig meydana geldi. Mars Reconnaissance Orbiter uzay gemisinin kamerasinca filme kaydedilen goruntulerde 700 m yukseklikteki bir ucurumun tepesinden kopan buz bloklarinin ardinda toz bulutlari birakarak yuvarlanislari goruluyordu.^[44] Son incelemeler ilk kez 1980'lerde ortaya atilmis bir teoriyi desteklemektedir: Bu teoriye gore 4 milyar once Mars'a Pluton gezegeni boyutlarindaki bir meteor carpmistir. Gezegenin kuzey kutup bolgesini kapsadigi gibi, yaklasik % 40'ini kapsayan Borealis basin adi verilen garip havzanin bu carpmayla olustugu sanilmaktadir.^[45][46]

InSight inis aracindan elde edilen verilerin daha ileri analizi, Mars'in sivi bir cekirdege sahip oldugunu one surdu.^[47][48] 25 Ekim 2023'te, InSight'tan alinan bilgilerin yardimiyla bilim adamlari, Mars'in kabugunun altinda radyoaktif bir magma okyanusu bulundugunu bildirdi.^[49]

Haziran 2008'de Phoenix uzay gemisi tarafindan gonderilen veriler Mars topraginin hafifce alkalin oldugunu ve hepsi de organik maddenin gelismesi icin elzem olan magnezyum, sodyum, potasyum ve klorur icerdigini ortaya koydu. Bilim insanlari Mars'in kuzey kutbuna yakin topragin kuskonmaz gibi bitkilerin yetistirilebilecegi bir bahce olusturulmasi icin elverisli oldugu sonucuna vardi.^[50] Agustos 2008'de Phoenix uzay gemisi Dunya suyu ile Mars topraginin karistirilmasi gibi basit kimya deneylerine basladi ve onceden Mars topragi konusunda ortaya atilmis bircok teoriyi dogrulayan bir kesifte bulundu: Mars topraginda perklorat tuzlarinin izlerini kesfetti. Perklorat tuzlarinin varligi Mars topraginin daha da ilginc bulunmasini saglamisti^[51] Fakat perklorat tuzlarinin varliginin Mars'a tasinan Dunya topragindan, cesitli orneklerden veya aletlerden kaynaklanmis olma olasiligi da vardi; bu yuzden, kaynagin Mars topragi olup olmadigindan iyice emin olunmasi icin bu konuda daha fazla deneyler yapilmasi gerekmektedir.^[52]

1965'te Mariner-4'le gerceklestirilen ilk Mars alcak ucusuna kadar, gezegenin yuzeyinde sivi su olup olmadigi cok tartisilmisti. Bu tartisma ozellikle kutup bolgelerindeki periyodik olarak degisim gosteren, deniz ve kitalari andiran acik ve koyu renkli lekelerin gozlemlenmis olmasindan kaynaklaniyordu. Koyu renkli cizgiler bazi gozlemciler tarafindan uzun zaman sivi su iceren sulama kanallari olarak yorumlanmisti. Bu duz cizgi olusumlari sonraki donemlerde gozlemlenemediginden optik illuzyonlar olarak yorumlandi. Kisa donemlerde alcak irtifalarda olabilecek olusumlar haric tutulursa, gunumuzdeki atmosferik basinc altinda Mars yuzeyinde sivi su mevcut olamaz; ancak gecici sivi su akislari olabilir.^{[53][54][55][56]} Buna karsilik ozellikle iki kutup bolgesinde genis su buzlari mevcuttur.^[57] Mart 2007'de NASA, guney kutbu bolgesindeki su buzlarinin erimeleri halinde sularin gezegenin tum yuzeyini kaplayacagini ve olusacak bu okyanusun derinliginin 11 m. olacaginin hesaplandigini acikladi.^[58] Ayrica gezegende kutuptan 60deg enlemine kadar bir buz permafrost mantosu uzanir.^[57] Mars'ta kalin kriyosfer tabakasinin altinda, buyuk miktarlarda, sikisik halde tutulmus (yuzeye cikamayan) su rezervlerinin bulundugu sanilmaktadir. Mars Express ve Mars Reconnaissance Orbiter'dan gelen radar verileri her iki kutupta (Temmuz 2005)^[28] ve orta enlemlerde (Kasim 2008)^[29] buyuk miktarlarda su buzlarinin bulundugunu ortaya koymustur. Phoenix Mars Lander ise 31 Temmuz 2008'de Mars topragindaki su buzlarindan ornek parcalar almayi basarmistir.^[59]

Mars tarihinin nispeten erken bir doneminde Valles Marineris Vadisi (4000 km) olustugunda su kanallarinin olusmasina neden olan, serbest kalmis yeralti sularinin yol actigi buyuk bir sivi su baskininin meydana geldigi sanilmaktadir. Bu su baskinin biraz daha kucugu de daha sonra Cerberus Fossae denilen buyuk yuzey yariklarinin acildigi donemde, yani yaklasik 5 milyon yil once meydana gelmistir ki, Cerberus Palus bolgesindeki Elysium Planitia'da halen gorulebilen donmus denizin bu olayin bir sonucu oldugu sanilmaktadir.^[60] Bununla birlikte bolgenin buz akintilarini^[61] andiran lav akintilari golcuklerinin olusabilecegi bir morfolojiye de sahip oldugu gozden uzak tutulmamalidir. Kisa zaman once Mars Global Surveyor'daki Mars Orbiter'in yuksek cozunurluge sahip kamerasiyla cekilen fotograflar Mars yuzeyindeki sivi suyun tarihi hakkinda daha ayrintili bilgiler saglamistir. Ilginctir ki, bu verilerde Mars'ta dev kanallarin, agacin dallanmasina benzeyen ag bicimli genis yollarin bulunmasina karsin su akislarini gosteren daha kucuk olcekli damar ve olusumlara rastlanamamistir. Bunun uzerine hava kosullarinin bu kucuk izleri zamanla yok etmis olabilecekleri (erozyon) dusunuldu. Mars Global Surveyor uzay gemisiyle edinilen yuksek cozunurluklu veriler, kraterlerde ve kanyonlarin duvarlari boyunca yuzlerce yarik bulundugunu ortaya koymustur. Arastirmalar bu olusumlarin genc yasta oldugunu gostermektedir. Dikkat ceken bir yarigin alti yil arayla cekilen iki fotografi karsilastirildiginda yarikta yeni tortul cokeltilerinin biriktigi fark edilmistir. NASA'nin Mars Kesif Programi yetkili uzmanlarindan Michael Meyer bu tur renkli tortul cokelti olusumlarina ancak guclu bir sivi su akisinin yol acabilecegi gorusundedir.

"Mars Reconnaissance Orbiter" (Mars Yorunge Kasifi) uydusundan alinan veriler sonucu, Mars'ta sicak aylarda tuzlu su akintilarinin olustugu belirlenmistir.^[33][62]

Ister yagistan (yagmurdan), ister yeralti su kaynaklarindan, ister baska bir kaynaktan kaynaklansin, sonuc olarak Mars'ta su mevcuttur.^[63] Ote yandan soz konusu cokelti olusumlarina donmus karbondioksitin veya gezegen yuzeyindeki toz akimlarinin neden oldugunu ileri suren senaryolar da ortaya atilmistir.^[64][65] Mars yuzeyinde gecmiste sivi suyun bulundugunun bir baska kaniti da yuzeyde saptanan minerallerden gelmektedir: Hematit, goetit gibi mineraller genellikle suyun varligini isaret eden minerallerdir (goetit serin topraklardaki yegane demir oksittir).^[66]

Ay'in haritasinin yapilmasinda ilk calismalarda bulunanlardan biri olan Johann Heinrich Madler on yil suren gozlemlerinden sonra, 1840'ta da ilk Mars haritasini cizdi. Ilk areografi uzmanlari olan Madler ve kendisiyle Ay haritasinin yapiminda da calismis arkadasi Wilhelm Beer, Mars haritasindaki isaretlemelerde, isimler vererek belirlemek yerine, sade bir sekilde, harfler kullanmayi tercih ettiler.^[67]

Mars'taki cografi olusumlara Dunya cografyasindan veya tarihsel ve mitolojik isimler verilmistir. Mars'in ekvatoru dogal olarak kendi cevresinde donmesiyle belirlenmistir, baslangic meridyeni ise Dunya'daki Greenwich meridyeni gibi keyfi olarak, 1830'da ilk Mars haritalarinin yapimi calismasinda Madler and Beer tarafindan belirlenmistir. 1972'de Mariner 9 uzay aracinin Mars'le ilgili yeterince veri toplamasindan itibaren, Sinus Meridiani'deki (Meridian Bay), sonradan Airy-0 olarak adlandirilan kucuk bir krater, eski belirlemeyle uyusacak tarzda 0.0deg boylami olarak secildi (Beer ve Madler tarafindan "a" harfi ile isaretlenen boylam).

Mars'ta deniz olmadigindan Olimpos Dagi'nin yuksekligi "ortalama cekim yuzeyi" (Ing. mean gravity surface) esas alinarak hesaplanmis ve yuksekligi 27 km olarak saptanmistir. (Bir baska deyisle, Mars'ta irtifalar atmosfer basincinin 610,5 Pa (6.105 mbar) oldugu seviye esas alinarak hesaplanir. Bu da Dunya'daki deniz seviyesinde mevcut basincin yaklasik %0 6'sidir.)^[68]

Mars topografyasi ilginc bir ikilem gostermesiyle dikkat ceker. Kuzey yarimkurenin lav akintilariyla duzlesmis ovalar icermesine karsin, guney yarimkure eski carpismalarla cukurlar ve kraterlerle oyulmus haldeki bir daglik arazidir. 2008'de yapilan arastirma ve incelemeler 1980'de ortaya atilmis, Mars'in kuzey yarimkuresine dort milyar yil once Ay'in boyutunun %6,6'si buyuklukteki bir cismin carpmis oldugunu ileri suren teoriyi kanitlar gorunmektedir. Bu gorus dogru oldugu takdirde Mars'in kuzey yarimkuresinde 10.600 km uzunlugunda ve 8.500 km genisliginde bir krater alaninin acilmis olmasi gerekirdi ki, bu, Avrupa, Asya ve Avustralya topraklari butunune denk bir alandir.^[69][70] Mars'in yuzeyi Dunya'dan gorunusle, farkli albedo'su olan iki tur alana ayrilir. Kizilimsi demir oksit iceren tuz ve kumla kapli soluk ovalar gecmiste Mars kitalari olarak yorumlanmis ve bunlara Arabistan Ulkesi (Arabia Terra), Amazon Ovasi (Amazonis Planitia) gibi adlar verilmistir. Koyu renkli olusumlar ise denizler olarak yorumlanmis ve bunlara Mare Erythraeum, Mare Sirenum ve Aurorae Sinus adlari verilmistir. Dunya'dan gorunuse gore en koyu renkli cografi olusum Syrtis Major'dur.^[71]

Everest'in uc misli yuksekligindeki Olimpos Dagi bircok buyuk volkan iceren daglik Tharsis bolgesindeki, yumusak egimli bir sonmus volkandir. Mars ayni zamanda carpma kraterlerinin gozlemlendigi bir gezegendir; yaricapi 5 km ve daha buyuk olabilen bu krater olusumlarinin toplam sayisi 43.000 olarak belirlenmistir.^[72] En buyukleri hafif bir albedo olusumuna sahip, Dunya'dan kolayca gorulebilen Hellas carpma havzasidir (Hellas Planitia).^[73] Hacmi acisindan, bir kozmik cismin Dunya'ya oranla daha kucuk olan Mars'a carpma olasiligi, Dunya'ya carpma olasiliginin yarisi kadardir. Bununla birlikte Mars'in asteroit kusagina daha yakin olmasi, bu kusaktan gelen cisimlerle carpisma olasiligini cok fazla artirmaktadir. Mars ayni zamanda kisa periyotlu (yorungeleri Jupiter'e uzanan) kuyruklu yildizlarin carpmalarina (veya supurmelerine) da maruz kalmaktadir. Bununla birlikte Ay'in yuzeyi ile kiyaslandiginda, atmosferi kendisine kucuk meteorlara karsi koruma sagladigindan Mars yuzeyinde daha az krater gorulur. Bazi kraterler meteor dustugunde yerin nemli oldugunu gosteren bir morfolojiye sahiptir.

Valles Marineris adli unlu buyuk kanyon 4.000 km uzunlugunda ve 200 km genisliginde olup, 7 km'ye varan bir derinlige sahiptir. Yani uzunlugu Avrupa'nin uzunluguna es olup, gezegenin cevresinin beste biridir. Buyuklugunun devasa boyutlarinin anlasilmasi amaciyla Dunya'daki Buyuk Kanyon'un boyutlari goz onune getirilebilir. (Buyuk Kanyon 446 km uzunlugunda ve yaklasik 2 km derinligindedir.) Bir baska genis kanyon olan Ma'adim Vallis 700 km uzunlugunda, 20 km genisliginde ve yer yer 2 km derinligindedir. Bu kanyonun gecmiste bir sivi su baskiniyla olustugu sanilmaktadir.^[74] 2001 Mars Odyssey robotik uzay gemisindeki kisa adi THEMIS (Thermal Emission Imaging System) olan kamera sayesinde Arsia Mons volkaninin yamaclarinda 7 muhtemel magara girisi saptanmistir.^[75] Bunlar gunumuzde "yedi kizkardesler" adiyla bilinmektedirler.^[76] Magara girislerinin genisliklerinin 100 m ile 252 m arasinda degistigi sanilmakta ve isik genellikle magaralarin dibine kadar giremediginden bu magaralarin yeraltinda sanilandan daha derin ve genis bir halde uzandiklari dusunulmektedir. Bunlar icinden tek istisna dibi gorunen Dena adli magaradir. Mars'in kuzey kutbu dairesine Planum Boreum ve guney kutbu dairesine Planum Australe adi verilmistir.

Mars manyetosferini 4 milyar yil once kaybetmistir. Boylece Gunes ruzgarlari Mars'in iyonosfer tabakasiyla dogrudan etkilesime girerek atmosferi ince halde tutmaktadir. Mars Global Surveyor ve Mars Express'in her ikisi de, iyonize atmosfer parcaciklarinin uzaya suruklendiklerini saptamislardir.^[77][78] Mars atmosferi gunumuzde nispeten incedir. Yuzeydeki atmosfer basinci gezegenin en yuksek kisminda saptanan 30 Pa (0.03 kPa) ile en derin kisminda saptanan 1,155 Pa (1.155 kPa) arasinda degismektedir. Yani ortalama yuzey basinci 600 Pa'dir (0.6 kPa) ki, bu da Dunya yuzeyinden 35 km yukseklikte rastlanan basinca estir. Bir baska deyisle Dunya yuzey basincinin %1'inden daha dusuk bir degerdir. Mars'taki dusuk yercekiminden dolayi da atmosferinin "olcek irtifa"si (Ing. scale height) Dunya'ninkinden (6 km) daha yuksek olup, 11 km'dir. Mars yuzeyinde yercekimi Dunya yuzeyindeki yercekiminin %38'i kadardir.

Mars atmosferi %95 karbondioksit, %3 nitrojen, %1,6 argondan olusmakla birlikte, oksijen ve su izleri de tasimaktadir.^[79] 1,5 um yaricapindaki toz parcaciklarini iceren atmosferi tumuyle tozludur ki, bu, Mars yuzeyinden bakildiginda Mars gokyuzunun soluk bir turuncu-kahverengimsi renkte (Ing. tawny) gorulmesine neden olmaktadir.^[80]

Bircok arastirmaci Mars atmosferinde hacim itibariyla 30 ppb oraninda metanin varligini saptamislardir.^[81][82] Metan morotesi isinlarla bozunan ve Mars'inki gibi bir atmosferde^[83] yaklasik 340 yilda bozunacak kararsiz bir gaz oldugundan, bu, gezegende guncel veya kisa zaman oncesine dek mevcut bir gaz kaynaginin varligini gostermektedir. Buna da ancak volkanik etkinlik, kuyruklu yildiz carpmalari ve metanojenik mikroorganizma turleri neden olabilir. Bununla birlikte kisa zaman once metanin biyolojik olmayan bir surecle de uretilebilecegi gorusu ortaya atilmistir.^[84]

Kutup bolgelerinde kisin surekli bir karanlik ve yuzeyde dondurucu bir soguk hakim olur, bu da atmosferin % 25-30 civarindaki kisminin yogunlasmasina ve karbondioksitin "kuru buz" (Ing. dry ice) denilen halde katilasmasina yol acar.^[85] Kutuplar kis mevsimi gecip yeniden Gunes isiklarina maruz kalmaya basladiginda, buzlasmis karbondioksit, hizi saatte 400 km'ye ulasan muthis ruzgarlar yaratarak ucmaya baslar. Bu mevsimlik degisimler, buyuk miktarlarda toz ve su buhari tasirlar ve Dunya'dakine benzer kiragi ve "sirus bulutlari"nin (sacakbulut) olusmasina neden olurlar. Su-buzu bulutlarinin fotografi Opportunity tarafindan 2004'te cekilmistir.^[86]

Gezegenler icinde mevsimleri Dunya'ninkilere en cok benzeyen gezegen, kendi cevresinde donme ekseninin yorungeye egikliginin Dunya'ninkine benzer olmasi nedeniyle, Mars'tir. Bununla birlikte Mars mevsimlerinin sureleri gezegenin Gunes'e daha uzak olmasi nedeniyle Dunya'ninkilerin iki mislidir ve "Mars yili"nin suresi de iki Dunya yili suresi kadardir. Mars'in yuzey sicakliklari kutup kisi sirasindaki -140 degC (133 K) ile yaz sirasindaki 20 degC (293 K) arasinda degisir.^[87] Sicaklik farklarinin buyuk olmasi, ince atmosferinin Gunes isisini yeterince depolayamamasi, atmosfer basincinin dusuk olmasi ve topragin isi kapasitesinin (Ing. thermal inertia) dusuk olmasi gibi nedenlerden ileri gelir.^[88]

Mars Dunya'ninki gibi bir yorungeye sahip olsaydi "eksen egikligi"nin de benzesmesi sayesinde, mevsimleri de Dunya'ninkilere daha benzer olacakti. Bununla birlikte Mars yorungesinin genis eksantrikligi ilginc bir sonuc saglamaktadir. Mars, guney yarimkurede yaz, kuzey yarimkurede kis oldugu zaman gunberiye yakindir, guney yarimkurede kis, kuzey yarimkurede yaz oldugu zaman da gunoteye yakindir. Bunun sonucunda da guney yarimkurede mevsimlerin daha asiri farklar gostermesine karsin kuzey yarimkurede mevsimler olmasi gerekenden daha yumusak gecerler. Boylece guneyde 30 degC 'yi (303 K) bulan yaz sicakliklari kuzeydeki yaz sicakliklarina kiyasla biraz daha fazladir.^[89]

Mars ayni zamanda Gunes Sistemi'ndeki en buyuk "toz firtinalari"na sahne olan gezegendir. Bu toz firtinalari mahalli bir bolgedeki kucuk firtinalar biciminde olabildigi gibi, tum gezegeni kaplar buyuklukteki dev firtinalar biciminde de olabilmektedir. Bunlar ozellikle Mars Gunes'e en yakin konumuna geldiginde ve kuresel sicakligin arttigi hallerde olusmaya egilimlidirler.^[90]

Kutup dairelerinin her ikisi de esas olarak su buzundan olusmaktadirlar. Ayrica yuzeylerinde "kuru buz" da mevcuttur. Katilasan karbondioksit olan "kuru buz" (Ing. dry ice) kuzey kutup dairesinde yalnizca kisin yaklasik bir metre kalinlikta bir ince tabaka olusturacak sekilde birikir; guney kutup dairesine ise bu tabaka kalicidir ve kalinligi 8 m.'yi bulur.^[91] Kuzey kutup dairesinin yaricapi kuzey yarimkurenin yazi sirasinda 1000 km olup yaklasik 1.6 milyon ${\displaystyle km^{3}}$ buz icerir. (Gronland buz kitlesinin hacmi 2,85 milyon ${\displaystyle km^{3}}$'tur.) Bu buz tabakasinin kalinligi 2 km'ye ulasir. Guney kutbu dairesinin yaricapi ise 350 km olup, buradaki buz kalinligi 3 km'dir.^[92] Buradaki buz kitlesinin hacminin de kuzeydeki kadar oldugu sanilmaktadir.^[93] Her iki kutup dairesinde de diferansiyel gunes isisindan kaynaklandigi sanilan, buzlarin ucmasi ve su buharinin yogunlasmasi olaylariyla etkilesim icinde bulunan spiral olusumlar gozlemlenmistir.^[94][95] Her iki kutup dairesi de Mars mevsimlerinin isi dalgalanmalarina bagli olarak kuculup buyurler.

Mars'la ilgili son kesifler gezegenin tarihi boyunca cesitli belirleyici anlar yasamis oldugunu ortaya koymustur. Ornegin sivi su izleri gezegenin atmosferinin vaktiyle bugunkunden daha kalin oldugunu, Kuzey Havzasi izleri de cok buyuk kutleli bir cisimle buyuk bir carpisma gecirmis oldugunu ortaya koymaktadir. Gezegenin evrimiyle ilgili muhtemel aciklamalar sunlardir:

• Gecmiste buyuk bir uydu ic kismin uzerindeki gelgit etkisiyle kalici bir manyetik alanin olusmasini saglamis olabilir. Bu alan Mars atmosferini gunes ruzgarlarindan korumus ve yuzeyde sivi su hareketlerinin meydana gelmesine olanak saglamis olmalidir.

Bu carpisma bir yarimkuresinin kabugunun kalkmasina ve atmosfer tabakasinin tahrip olmasina yol acmis olmalidir. Mars'a gecmiste kuzey kutbu bolgesinden carpan bu buyuk cisim muhtemelen yorungesi gelgit gucunun etkisiyle bozulmus bir uydusu olabilir. Dusen uydunun artik gelgit etkisi olmadigindan manyetik alan zayiflamis ve yuzeye carpan gunes ruzgarlari atmosferin yeniden olusmasini engellemis olmalidir.

Gezegende belirli bir kararliligi saglayan uydunun yoklugu bes milyon yillik dengenin yalpalamasi ya da bozulmasi demekti. Dengedeki bu bozulma, kutup bolgelerinin duzenli olarak isinmasina, buzlarin bir parca erimesiyle sivi sularin olusmasina ve dolayisiyla kutup dairesinde cizgilerin meydana gelmesine neden oldu.

Mars'in Gunes'ten ortalama uzakligi yaklasik 230.000.000 km (1,5 AU), yorunge suresi ise 687 Dunya gunudur.

Mars gunu Dunya gununden biraz daha uzun olup, tam olarak 24 saat, 39 dakika ve 35,244 saniyedir. Bir Mars yili 1.8809 Dunya yilidir, yani Dunya zaman birimiyle tam olarak 1 yil, 320 gun ve 18,2 saattir.

Mars'in eksen egikligi Dunya'nin eksen egikligine cok yakin olup, 25,19 derecedir. Dolayisiyla Mars'ta da Dunya'dakini andiran mevsimler meydana gelir. Fakat Mars mevsimlerinin sureleri Mars'in yorunge suresinin uzunlugundan dolayi, Dunya mevsimlerinin surelerinin iki katidir.

Mars Mayis 2008'de gunoteye Nisan 2009'de gunberiye gecmistir. Bir sonraki gunote tarihi Haziran 2010'dur.

Mars'in nispi olarak soylenebilecek yorunge eksantrikligi (eksenel kaciklik, dismerkezlik) 0,09'dur; Gunes Sistemi'nde yalnizca Merkur bundan daha buyuk bir eksantriklige sahiptir. Bununla birlikte Mars'in gecmiste bugunkunden daha dairesel bir yorunge cizdigi bilinmektedir. 1,35 milyon Dunya yili oncesinde Mars'in eksantrikligi yaklasik 0,002 idi, yani Dunya'nin bugunku eksantrikliginden de daha azdi.^[96]

Mars'in eksantriklik devresi 96.000 Dunya yilidir.^[97] Bununla birlikte Mars'in 2,2 milyon yillik bir eksantriklik devresi daha vardir. Son 35.000 yilda Mars'in yorungesinin eksantrikligi diger gezegenlerin cekimsel etkileri dolayisiyla artmistir. Mars ve Dunya'nin birbirlerine en yaklastiklari zamanlarda aralarinda bulunan mesafe gelecek 25.000 yilda biraz daha azalacaktir.^[98]

Isim	Cap (km)	Kutle (kg)	Ortalama yorunge yaricapi (km)	Yorunge suresi (saat)
Phobos	22,2 (27 x 21.6 x 18.8)	1,08x1016	9 378	7,66
Deimos	12,6 (10 x 12 x 16)	2x1015	23 400	30.35

Mars'in duzensiz bicimli, iki kucuk dogal uydusu vardir. Kendilerine eski Yunan mitolojisindeki savas ilahi Ares'e (Romalilar'da Mars) yardim eden cocuklarinin adlarindan esinlenerek Phobos ve Deimos adlari verilmis, gezegene cok yakin yorungeler izleyen bu uydular muhtemelen bir Mars truva asteroidi olan 5261 Eureka gibi, gezegenin cekim alanina kapilarak uydu haline gelmis asteroitlerdir.^[99] Fakat hava tabakasi olmayan Mars'in bu iki uyduya nasil ve ne zaman sahip oldugu tam olarak anlasilmis degildir. Ustelik bu buyuklukteki asteroitler cok nadirdir, ozellikle ikili olanlari. Bu buyuklukteki asteroitlere asteroit kusaginin disinda rastlanmasi durumu daha da garip kilmaktadir.^[100]

Her iki uydu da 1877'de Asaph Hall tarafindan kesfedilmistir. Phobos ve Deimos'un hareketleri Mars yuzeyinden bizim 'ay'imizin Dunya'dan gorunusune kiyasla cok farkli olarak gorunur. Phobos 11 saatte bir, batidan dogar. Deimos ise, dolanim suresi 30 saat olmakla birlikte, 2,7 gunde bir dogar.^[101] Her iki uydu da ekvatora yakin dairesel yorungeler izlerler. Phobos'un yorungesi Mars'tan kaynaklanan gelgit etkileri nedeniyle giderek kuculmektedir, bu yuzden Phobos yaklasik 50 milyon yil icinde Mars'a carpacaktir.^[101]

Evrende yasamin Dunya'daki kosullara benzer kosullar altinda ortaya cikabilecegi varsayimindan hareketle, gunumuzde bir gezegenin yasanabilirlik (Ing. planetary habitability) olcusu, yani bir gezegende yasamin gelisebilme ve surebilmesinin olcusu yuzeyinde su bulunup bulunmamasiyla yakindan ilgili gorulmektedir. Bu da bir gunes sistemindeki gezegenin gunesine uzakliginin gereken uygun uzaklikta olup olmamasina baglidir. Mars'in yorungesinin Dunya'nin yer aldigi bu uygun kusagin yarim astronomik birim kadar daha uzaginda olmasi, ince bir atmosfere sahip bu gezegenin yuzeyinde suyun donmasina neden olmaktadir. Bununla birlikte gezegenin gecmisindeki sivi su akislari Mars'in yasanabilirlik potansiyeli tasidigini ortaya koymaktadir. Verilere gore, Mars yuzeyindeki sular yasam icin gerekenden cok daha tuzlu ve cok daha asitlidir.^[102]

Gezegenin manyetosferinin olmayisi ve son derece ince bir atmosfere sahip olusu buyuk bir handikaptir. Yuzeyindeki isi transferi (Ing. heat transfer) pek buyuk degildir, meteorlara ve gunes ruzgarlarina karsi savunmasi hemen hemen yok gibidir ve suyu sivi halde tutacak atmosfer basinci yetersizdir (dolayisiyla su gaz haline gecer). Verilere gore gezegen gecmiste gunumuzdeki haline kiyasla daha yasanabilir haldeydi. Butun bu olumsuzluklara ragmen Mars'ta organizmalarin olmadigi ya da hic yasamamis oldugu soylenemez. Nitekim 1970'lerdeki Viking Programi sirasinda Mars topragindaki mikroorganizmalarin saptanmasi amaciyla Mars'tan getirilen orneklerde bazi pozitif gorunen sonuclar elde edildi. Fakat bu sonuclar bircok bilim insaninin katildigi bir tartismaya yol acti ve kesin bir sonuca ulasilamadi. Buna karsilik Viking Programi'yla edinilen verilerden yararlanan profesor Gilbert Levin,^[103] Rafael Navarro-Gonzalez^[104] ve Ronalds Paepe yeni bir taksonomik sistem hazirladilar ve bu sistemde Mars'taki yasam turu Gillevinia straata adi altinda ele alindi.^[105][106]

Sonraki yillarda Phoenix Mars Lander tarafindan yurutulen deneyler Mars topraginda sodyum, potasyum ve klorur iceren bir alkali bulundugunu gosterdi.^[107] Bu besleyici toprak yasami tasimaya gayet elverisliydi, fakat unutulmamasi gereken bir sorun daha vardi: Yasamin yogun morotesi isinlardan korunabilmesi.

Nihayet Johnson Uzay Merkezi Laboratuvari'nda Mars kokenli ALH84001 meteoru uzerinde organik bilesimler saptandi; varilan sonuca gore bunlar Mars uzerindeki ilk yasam turleriydi.^{[108][109][110][111]} Ote yandan Mars yorungesindeki uzay gemileri kisa zaman once dusuk miktarlarda metan ve formaldehit saptadilar ki, bunlar da yasamin varligini ima eden isaretler olarak yorumlandilar; zira bu kimyasal bilesimler Mars atmosferinde hizla cozunmektedirler.^[112][113]

Mars'ta biyolojik kokenli olduklari ileri surulen olusumlardan en taninmislari "koyu kumul lekeleri" adiyla bilinen olusumlardir. Ilk kez Mars Global Surveyor tarafindan 1998-1999 yillarinda gonderilen fotograflarla kesfedilen "koyu kumul lekeleri" Mars'in ozellikle guney kutup bolgesinde (60deg-80degenlemleri arasinda) gorulebilen, buz tabakasinin uzerinde veya altinda beliren, mahiyeti henuz anlasilamamis olusumlardir. Mars ilkbaharinin baslarinda belirmekte ve kis baslarinda yok olmaktadirlar. Bunlarin kis boyunca buz tabakasinin altinda kalan fotosentetik koloniler, yani fotosentez yapan ve yakin cevrelerini isitan mikroorganizmalar olduklari ileri surulmektedir.^{[114][115][116][117][118][119]} Ayrica bilim insanlari, Mars'ta yasam kosullarini saglayabilecek bir ortam olusturmak amaciyla yapay fotosentez ile ilgili calismalar yapmaktadirlar.^[120]

28 Eylul 2015'te Mars'ta sivi halde tuzlu su bulundugu aciklanmistir. Tuzlu suyun bulunmasi ile birlikte, bilim insanlari Mars'ta yasam bulma olasiliginin da arttigini ifade etmislerdir.^[121]

Mars'a gunumuze dek, gezegenin yuzeyini, iklimini ve jeolojisini incelemek uzere, ABD, Avrupa ulkeleri, Japonya ve SSCB tarafindan duzinelerce uzay gemisi (Ing. spacecraft), uydu/yorunge araci (Ing. orbiter), inis araci/uzay gemisi (Ing. lander) ve sonda/uzay kesif araci (Ing. rover) gibi cesitli uzay araclari gonderilmistir. Fakat bu uzay gemisi gonderme denemelerinin yaklasik ucte ikisi araclar ya gorevlerini tamamlayamadan ya da gorevlerine daha baslayamadan bilinen veya bilinmeyen nedenlerle basarisizlikla sonuclanmistir.

Gorevini tamamlama konusunda ilk basari 1964'te NASA tarafindan gonderilen Mariner-4'ten gelmistir. Yuzeye ilk basarili inisler ise SSCB'nin Mars Probe Projesi kapsaminda 1971'de firlattigi Mars-2 ve Mars-3 tarafindan gerceklestirilmis, fakat her iki aracla irtibat, inislerinden kisa bir sure sonra kesilmistir. Sonraki yillarda NASA Viking Projesi'ni baslatti ve 1975'te her biri birer "inis araci" tasiyan iki "uydu araci" firlatildi. Her iki arac 1976'da basariyla inis yaptilar. Gezegende Viking-1 alti yil, Viking-2 ise uc yil kaldi. Bunlar Mars'in ilk renkli fotograflarini gonderdiler;^[122] gezegenin yuzeyinin haritasinin cikarilmasi amaciyla gonderdikleri fotograflara gunumuzde bile zaman zaman basvurulmaktadir.

Sovyetler 1988'de Mars'a gezegeni ve dogal uydularini incelemek uzere Phobos-1 ve Phobos-2 adli sonda araclari gonderdiler. Phobos-1'le irtibat Mars yolundayken kesilmis olmasina karsin, Phobos-2 fotograflar gondermede basarili oldu. Fakat Phobos-2'de tam Phobos adli dogal uydunun yuzeyine iki inis aracini salmak uzereyken basarisizliga ugradi.

Mars Observer uydusunun 1992'deki basarisizligindan sonra NASA tarafindan 1996'da Mars Global Surveyor firlatildi. Gorevinde tumuyle basarili oldu. Harita cikarma gorevini 2001'de tamamladi. Kasim 2006'da ucuncu uzatilmis gorevi sirasinda sonda araciyla irtibat kesildi, uzayda 10 yil calisir halde kalmayi basardi. NASA Surveyor'in firlatilmasindan bir ay sonra da Mars Pathfinderi firlatti. Bu, robotik bir kesif araci olan Sojourneri tasiyordu. 1997 yazinda Mars'taki Ares Vallis bolgesine inis yapti. Bu proje de basariyla sonuclandi.^[123]

Mars'la ilgili son tamamlanmis gorevde 4 Agustos 2007'de firlatilan inis yetenegine sahip Phoenix uzay gemisi kullanilmistir. Arac 25 Mayis 2007'de Mars'in kuzey kutbu bolgesine inis yapti.^[124] 2,5 m.'ye uzanan robot koluyla Mars topragini bir metre kazabilecek kapasitede olup, mikroskobik bir kamerayla donatilmisti. Bu mikroskobik kamera insan sacinin binde biri kadar inceligi ayirt edebilecek bir hassasiyete sahipti. 15 Haziran 2008'de indigi yerde su buzlarini kesfetti.^[125][126] Gorevini 10 Kasim 2008'de tamamladi.

Rusya ve Cin'in ortak projesi olan Phobos-Grunt projesiyle Mars'in uydusu Phobos'tan ornekler toplanarak analiz icin Dunya'ya geri getirilmesi planlaniyordu. Ancak bu sonda 9 Kasim 2011'de firlatilmasinin ardindan bozulmus, 15 Ocak 2012'de dunyaya duserek imha olmustur.

• 2001'de NASA Eylul 2010'a kadar gorevini surdurmesi planlanan ve halen gorevini basariyla yerine getiren Mars Odyssey uydu aracini firlatti.^[127] Aracin Gamma Isini Spektrometresi, regolit incelemesi sirasinda ilginc miktarlarda hidrojen tespit etti.^[128]
• 2003'te Avrupa Uzay Ajansi (ESA), Mars Express Projesi kapsaminda Mars Express Orbiter adli uydu araci ile Beagle-2 adli inis aracini firlatti. Beagle-2 inis sirasinda basarisizliga ugradi ve Subat 2004'te kaybolduguna dair bir aciklama yapildi.
• ESA'nin Beagle-2'yi firlattigi yil NASA Spirit ve Opportunity adlarinda iki kesif sondasini firlatti. Her ikisi de gorevini basariyla yerine getirdi. Bu calismalarla Mars'ta en azindan gecmiste sivi suyun bulundugu kesinlik kazanmistir. 2004 yilinda Mars'in kuzey kutbuna inen ve gorev suresi 6 yil olarak belirtilen Opportunity, bilim insanlarini sasirtan bir performansla halen butun fonksiyonlarini en ust duzeyde kullanarak Mars gorevine devam etmektedir.^[129]
• 2004'te Planetary Fourier Spectrometer ekibi Mars atmosferinde metan saptadiklarini acikladi.
• NASA 12 Agustos 2005'te Mars Reconnaissance Orbiter sonda aracini firlatti, 10 Mart 2006'da yorungeye oturan arac iki yil boyunca bilimsel incelemelerde bulundu. Arac ayni zamanda gelecekteki projeler icin en uygun inis platformlarini bulmak uzere Mars topragi ve iklimini incelemekle gorevlidir.
• ESA Haziran 2006'da Mars'ta "kutup isiklari" olayini saptadiklarini acikladi.^[130] Vesta ve Ceres'i incelemek uzere gonderilen Dawn uzay gemisinin Subat 2009'da Mars'a ulasti.
• Mars Bilim Laboratuvari adli kesif sondasi (curiosity) "merak" Kasim 2011'de firlatildi. Sonda 2012 Agustos'unda Mars'in Gale kraterine yumusak inis yapti. Yapmasi planlanan deneyler arasinda kayalar uzerinde kimyasal lazer yardimiyla uzaktan (azami 13 m.) calisarak ornekler toplamasi da bulunmaktadir.

• 09 Subat 2021'de BAE, Orta Dogu'da gezegenler arasi bir uzay gorevine baslayan ilk ulke oldu.^[131]
• NASA 17 Temmuz 2020'de Mars'a yaninda Ingenuity adli helikopteri tasiyan Perseverance adli araci gonderdi. Perseverance 18 Subat 2021 tarihinde Mars'a inis yapti.
• Ingenuity adli helikopter 19 Nisan 2021 tarihinde Mars uzerinde uctu.^[132] Dunya disinda ucan ilk helikopter oldu.

• ESA 2013'te Mars topragindaki organik molekulleri arastirmak uzere ExoMars adli sonda aracini firlatmayi planlamistir.^[133] ESA, ExoMars gezici (rover) aracini ve yuzey platformunu, Agustos ve Ekim 2022 arasinda baslatacagini duyurdu.^[134] ESA, ExoMars projesini 17 Mart 2022 tarihinde kalici olarak askiya aldi.^[135]
• 15 Eylul 2008'de NASA Mars atmosferi hakkinda bilgi edinilmesini saglamak uzere 2013'te MAVEN adi verilen robot programini uygulamaya koyacagini aciklamistir.^[136]
• Fin-Rus ortak projesi olan MetNet projesinde, gezegenin atmosferik, fiziksel ve meteorolojik yapisini yeterince inceleyebilmek icin yaygin bir gozlem agi kurmak uzere on kadar kucuk tasitin Mars yuzeyine gonderilmesi planlanmistir.^[137] Oncu gorevinde bulunacak ilk inis araclarinin 2009'da ya da 2011'de firlatilmasi planlanmistir.^[138]
• NASA ve Lockheed Martin sirketi once Ay'a (2020'de), ardindan Mars'a insan tasimasi planlanan Orion adi verilen uzay gemisi icin calismalara basladilar. 28 Eylul 2007'de NASA baskani Michael D. Griffin NASA tarafindan Mars'a yollanacak ilk insanin 2037'de Mars'ta olacagini acikladi.^[139]
• Nasa, Marsa insan gondermek icin ADEPT adinda 1704 derece isiya dayanikli materyal gelistiriyor. Bu materyalin Mars atmosferine giris icin ve Mars'ta kurulacak seranin yapiminda kullanilacagi aciklandi.^[140]
• ESA Mars'a insan gondermelerinin 2030 ve 2035 yillari arasinda yer alacagini umduklarini acikladi.^[141]
• Mars One adli proje ile de insan bulunduran araclarla koloni kurulmasi on goruluyor.^[142]

Cesitli uydu araclarinin, inis araclarinin ve sonda araclarinin Mars'taki varliklari sayesinde gunumuzde astronomi arastirmalari Mars gokyuzunden de yapilabilmektedir. Bunun pek cok yonden avantajlari bulunmaktadir. Mars'in dogal uydularindan Phobos dogal olarak Mars'tan daha iyi gozlemlenebilmektedir (dolunayin ucte biri acisal capta gorulur). Diger dogal uydu olan Deimos ise Mars yuzeyinden az cok bir yildizi andirir tarzda gorunur; Dunya'dan Venus'un gorunusune kiyasla, Venus'ten hafifce daha parlaktir.^[143]

Ote yandan Dunya'da iyi bilinen, kutup isiklari, meteorlar gibi bircok fenomen artik Mars yuzeyinde de gozlemlenebilmektedir.^[144] Dunya'nin Mars ile Gunes arasina girecek ve Gunes uzerinde bir leke olusturacak sekilde Gunes onunden gecisi Mars'tan 10 Kasim 2084'te izlenebilecektir. Mars'tan ayni sekilde Merkur ve Venus'un transit gecisi (bir kutlenin baska bir kutlenin onunden gecmesinin gozlemlenebildigi gecis) ve Deimos'un kismi gunes tutulmalari izlenebilir.

Ciplak gozle bakildiginda Mars genellikle, farkli olarak sari, turuncu ya da kirmizimsi renklerde gorunur. Parlakligi da, yorungesindeki yolculugu sirasindaki konumlarina bagli olarak, Dunya'dan gorunen diger gezegenlerden daha fazla degisiklik gosterir. Gorunurdeki kadiri "kavusum konumu"ndaki +1,8'den "gunberi karsi konumu"ndaki -2,9 araliginda degisir.^[34] Kimi konumlarinda gunesin guclu isigindan dolayi gorunmez hale gelir. 32 yilda iki kez - Temmuz ve Eylul sonunda - en uygun konuma gelir. Mars teleskopla bakildiginda bolca yuzey ayrintisi sunan bir gezegendir, ozellikle kutuplardaki buzul bolgeleri elverissiz kosullarda bile belirgin olarak gorulurler.^[145]

Mars'in Dunya'ya en yakin oldugu konum karsi konum olarak bilinir. "Kavusum donumu" (Ing. synodic period) olarak bilinen iki "karsi konum" arasindaki sure Mars icin 780 gundur. Yorunge eksantriklikleri nedeniyle bu surede 8,5 gune varan oynamalar olabilir.

Dunya'ya en yaklastigi zamanlarda Dunya ile Mars arasindaki en kisa uzaklik, gezegenlerin eliptik yorungelerine bagli olarak 55.000.000 km ile 100.000.000 km arasinda degisir.^[34] Onumuzdeki Mars "karsi konum"u 29 Ocak 2010'da meydana gelecektir. Mars "karsi konum" pozisyonuna yaklastiginda "geri devim " (tersinir hareket, Ing. retrograde motion) periyodu baslar.

27 Agustos 2003 gunu, saat 9:51:13'te (UT) Mars son 60.000 yil boyunca Dunya'ya en yaklastigi konuma geldi. Bu konumunda Dunya ile arasindaki uzaklik 55.758.006 km (0,372719 AU) idi. Bu olay Mars'in karsi konumundan bir gun, gunberisinden yaklasik uc gun farkla meydana geldiginden Mars Dunya'dan kolaylikla izlenebildi.

Yapilan hesaplamalara gore, Mars'in Dunya'ya bu denli yaklasmasinin soz konusu oldugu son tarih M.O. 57.617 yilidir, bir sonraki tarih ise 2287 yilidir. 24 Agustos 2208'deki yakinlasmada ise iki gezegen arasindaki uzakligin yalnizca 0.372254 AU olacagi hesaplanmistir.

Mars'in eski uygarliklarla baslayan gozlem tarihinin ozellikle, her iki yilda bir meydana gelen, gezegenin Dunya'ya yaklastigi ve dolayisiyla gorunurlugunun arttigi "karsi konum"larina dayandigi gorulur. Ayrica tarihsel kayitlarda her 15-17 yilda bir meydana gelen,^[146] fark edilebilen gunberi "karsi konum"larina da yer verildigi gorulmektedir; cunku Mars gunberiye yaklastiginda Dunya'ya da yaklasmaktadir.

Bati tarihinde Mars gozlemlerine iliskin pek fazla kayit oldugu soylenemez. Aristo Mars gozlemlerini tarif eden ilk yazarlardan biri olmustur. Mars'in 13 Ekim 1590'da Venus tarafindan "ortulme"sini (Ing. Occultation) Heidelberg'te M. Mostlin kaydetmistir.^[147] Nihayet 1609'da Mars Galile tarafindan gozlemlendi. Bu ayni zamanda Mars'in bir teleskop araciligiyla yapilan ilk gozlemiydi.

19. yy.'da teleskobun yayginlasmasi gok cisimlerinin tanimlanmasinda belirli bir duzeye gelinmesini sagladi. 5 Eylul 1877'de Mars'in bir gunberi karsi konumu meydana geldi. O yil Italyan astronom Giovanni Schiaparelli Milano'da ilk ayrintili Mars haritalarini cikarmak uzere 22 cm.'lik bir teleskop kullandi. Gozlemlerinde Mars yuzeyinde kendisinin "kanallar" adini verdigi, gunumuzde kimilerince "optik illuzyon" olarak aciklanan birtakim olusumlar saptadi ve bunlari hazirladigi Mars haritalarina isaretledi. Mars yuzeyinde gozlemledigi bu uzun dogrusal hatlara Dunya'daki unlu nehirlerin adlarini verdi.^[148][149]

Bu gozlemlerden etkilenen sarkiyatci Percival Lowell 300 mm. 450 mm.'lik teleskoplara sahip bir gozlemevi kurdu. Gozlemevi Mars'in kesfine agirlik verdi. Mars'in pozisyonlari bakimindan 1894 yili son uygun firsatti. Lowell Mars ve Mars'ta yasam uzerine kamuda buyuk bir yanki uyandiran kitaplar yayimladi. "Kanallar" donemin en buyuk teleskoplarini kullanan Henri Joseph Perrotin ve Louis Thollon gibi baska astronomlarca da saptanmisti. Sonraki yillarda daha buyuk teleskoplarla yapilan gozlemler sonucunda, boylari onceden belirtildigi kadar uzun olmamakla dogrusal kanallarin bulundugu dogrulandi.

Fakat daha sonra, 1909'da Flammarion, 840 mm.'lik bir teleskopla yaptigi gozlemler sonucunda, duzensiz bazi izler gozlemlemekle birlikte sozu edilen kanallara rastlamadigini acikladi.^[150] 1960'li yillara gelindiginde farkli yasam bicimleri olan Marslilar hakkinda cesitli senaryolar iceren bir suru makale ve kitap yayimlanmis bulunuyordu.^[151] NASA'nin Mariner Projesi kapsaminda gonderdigi uzay gemisinin Mars'a ulasmasindan sonra bu tur senaryolar azalmis ve sekil degistirmistir. Ornegin bu kez, Marslilar'in bir baska boyutta ya da frekansta olduklari, gezegenlerine inilse de algilanamayacaklari yonunde yeni senaryolar uretildi.

Bu gezegene Bati kulturunde Mars adinin verilmesi, eski Yunan mitolojisinde savas ilahi olan Ares'e Roma mitolojisinde tekabul eden ilahin adinin Mars olmasindan ileri gelir.^[152] Mars'a cesitli dillerde verilmis adlardan bazilari sunlardir:

• Babil mitolojisinde Mars, gezegenin kizilimsi gorunusunden olsa gerek, ates ve yikim ilahi Nergal'in adiyla ifade edilirdi.^[153]
• Eski Yunanlar Nergal'i Ares'e denk tuttuklari zaman bu gezegene Areos aster (Areos aster), yani "Ares'in yildizi" adini verdiler.^[154] Daha sonra Ares ile Mars ilahlarinin ozdes kilinmasiyla gezegen Romalilar'da stella Martis, yani "Mars'in yildizi" ya da kisaca Mars adini aldi. Eski Yunanlarda Mars'in bir baska adi "atesli, atesten " anlamina gelen Pyroeis (Puroeis) idi.^[155]
• Mars'a Hindu mitolojisinde Mangala (mNgl),^{[156][157][158]} Sanskrit dilinde ise, Koc Burcu ve Akrep Burcu isaretlerine sahip olan ve okult bilimleri ogreten savas ilahindan dolayi Angaraka denir.^[159]
• Mars eski Misirlilar'da "kizil Horus"^[160] anlaminda "Hr Dsr";;;; adini almistir.
• Ibranicede Mars'a "kizaran" anlaminda Ma'adim (mAdym) denir ki, Mars'taki en buyuk kanyona da bu ad (Ma'adim Vallis) verilmistir.^[161]
• Gezegenin Arapcadaki adi El-Mirrih'tir, oradan da Turkceye Merih olarak gecmistir. Eski Turkler'de Mars'a Sakit adi verilirdi.
• Urdu ve Acem dillerinde de Merih (mrykh) olarak telaffuz edilir. Merih teriminin etimolojik kokeni bilinmemektedir. Eski Iranlilar'da ise gezegene "iman ilahi"yla ilgili olarak Bahram (bhrm.) adi verilirdi.^[162]
• Cin, Japon, Kore ve Vietnam kulturlerinde Mars eski Cin mitolosindeki bes unsurdan atesle iliskilendirilerek "ates yildizi" (Huo Xing ) adiyla gecer.^[163]

Mars'in sembolu astrolojik sembolunden yararlanilarak hazirlanmis bir sembol olup, bir daire ve kucuk bir oktan olusur. Bu, aslinda, savas ilahi Mars'in kalkan ve mizraginin stilize bir temsilidir. Biyolojide de eril cinsiyeti gostermede kullanilan bu sembol, simyada karakteristik rengi kirmizi olan Mars'in hukmettigi demir elementini simgeler; Mars da kirmizimsi rengini demir oksite borcludur.^[164][165]

Mars'ta zeki bir yasam olabilecegi konusunda 19 ve 20. yuzyillarda, ozellikle Mars'in modern uzay araclarinca incelenmesinden once cesitli iddialarda bulunulmustur. Bu iddialardan bazilari soyle ozetlenebilir:

• 19. yy. sonlarindaki populer goruse gore Mars zeki Marslilar'ca meskundu. Schiaparelli'nin gozlemledigi kanallar ile Percival Lowell'in kitaplari insanlarda su kavramin dogmasina neden olmustu: Mars soguk, corak bir gezegen olmakla birlikte burada sulama calismalari yapan eski uygarliklar mevcuttu.^[166]
• 1899 Colorado Springs Laboratuvari'nda alicilarini kullanarak atmosferdeki radyo gurultulerini incelemeye calisan mucit Nikola Tesla, sonradan bir baska gezegenden, muhtemelen Mars'tan gelmekte oldugunu iddia ettigi, tekrarlanan sinyaller saptadi. Bu dusuncesini 1901'deki bir konusmasinda acikladi.^[167] Lord Kelvin, Tesla'nin Dunya-disi yasamla ilgili varsayimlarini onceleri desteklemisse de, sonradan reddetmistir.^[168][169]
• 1901'de ise Harvard College Gozlemevi muduru Edward Charles Pickering, New York Times'taki bir makalede Arizona'daki Lowell Gozlemevi'nden Mars'tan irtibat kurma girisimlerinin oldugunu dogrulayici bir telgraf almis bulundugunu acikladi.^[170]
• 20. yy.'in son ceyreginde Mars'a giden uzay araclari Mars'ta "zeki yasam" urunu olabilecek ikamet yapilari olmadigini ortaya koydugunda, bu kez, Marslilar konusunda yeni gorusler ileri suruldu. Bunlardan bazilarina gore, Marslilar farkli bir boyutta yasamaktaydilar, kimilerine gore de Mars'ta saptanan insan surati ve piramitler bicimindeki olusumlar dogal olusumlar degildiler.^{[171][172][173][174]}

Bilimkurguda Mars kizil renkte temsil edilmis ve ilk zamanlardaki bilimsel spekulasyonlar dogrultusunda zeki canlilarca meskun olarak canlandirilmisti. Marslilar'a iliskin ilk bilimkurgu senaryolari icinde en taninmisi H.G. Wells'in 1898'de yayimlanan, olmekte olan gezegenlerinden kacan Marslilar'in Dunya'yi istila etmesini konu alan Dunyalar Savasi'dir. Kitap, 1938'de radyoya, daha sonra sinemaya uyarlandi.^[175]

Mars ya da Marslilar'a iliskin diger bilimkurgu eserlerinin arasinda sunlar sayilabilir:

• The Martian Chronicles (hikaye), Ray Bradbury.
• Barsoom (hikayeler serisi), Edgar Rice Burroughs.
• Marvin the Martian (cizgi film), Warner Brothers.
• Gulliver'in Gezileri, Jonathan Swift.
• Mars Trilogy (hikayeler serisi), Kim Stanley Robinson.
• We Can Remember It for You Wholesale (hikaye), Philip K. Dick. (Bu hikayeden uyarlanan Total Recall isimli film de bulunmaktadir.)
• Babylon 5 (televizyon dizisi).
• Gercege Cagri (sinema filmi).
• Marsli (bilimkurgu romani), Andy Weir.

• Mars Nomenclature 21 Subat 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• PDS Map-a-planet
• Viking Photomap 24 Subat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• MOLA (topographic) map

"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mars&oldid=36767524" sayfasindan alinmistir

Kategoriler:

• Mars (gezegen)
• Antik caglardan beri bilinen astronomik cisimler
• Gunes Sistemi'nin gezegenleri
• Karasal gezegenler
• Gunes Sistemi

Gizli kategoriler:

• Webarsiv sablonu wayback baglantilari
• Webarsiv sablonu archiveis baglantilari
• Olu dis baglantilari olan maddeler
• ISBN sihirli baglantisini kullanan sayfalar
• BNE tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• BNF tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• GND tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• LCCN tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NARA tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NDL tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NKC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NLG tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NLI tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• SUDOC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• VIAF tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri