Azot

Azot ya da nitrojen, simgesi N olan bir element olup atom numarasi 7'dir. Renksiz, kokusuz, tatsiz ve inert bir gazdir. Azot, dunya atmosferinin yaklasik %78'ini olusturur ve tum canli dokularinda bulunur. Azot ayrica, amino asit, amonyak, nitrik asit ve siyanur gibi onemli bilesikler de olusturur.

Azotun 1772'de, onu zehirli hava veya sabit hava olarak adlandiran Daniel Rutherford tarafindan resmen kesfedildigi kabul edilir. Havayi olusturan maddelerden birinin yanma olayinda yer almadigi, Rutherford tarafindan biliniyordu. Azot, yaklasik ayni tarihlerde Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish ve Joseph Priestley tarafindan da arastirilmaktaydi. Antoine Lavoisier de azotu, Yunanca azotos (azotos) "cansiz" anlamina gelen azote olarak adlandirmisti. Azot icin kullanilan diger sozcuk, nitrogene, 1790 yilinda Fransiz kimyager Jean Antoine Chaptal tarafindan, Yunanca "sodyum karbonat" anlamina gelen nitron ile, Fransizca "ureten" anlamina gelen ve yine Yunanca kokenli gene sozcuklerinin bir araya getirilmesiyle ortaya cikti. Bu sozcuk Ingilizcede kullanilir oldu ve sonralari pek cok dile girdi.

Bilesikleri Orta Caglarda biliniyordu. Simyacilar, nitrik asidi aqua fortis olarak biliyorlardi. Metallerin krali adi verilen altini cozebilen karisim olmasi dolayisiyla, nitrik asit ve hidroklorik asit karisimi; aqua regia (asil su) olarak biliniyordu. Azot bilesiklerinin ilk endustriyel ve zirai kullanimi; guhercile (sodyum veya potasyum nitrat) ve kismen de barut yapimi seklinde oldu. Daha sonralari da gubre ve kimyasal hammadde olarak kullanildi.

Azot endustriyel anlamda, sivi havanin kismi distilasyonu ile ya da gaz halindeki havadan mekanik olarak (basincli ters osmoz yontemi) elde edilir. Azot, hayvan diskilarinin, ure ve urik asit halinde buyuk kismini olusturur. Molekuler azot, buyuk oranda Saturn'un uydusu Titan'in atmosferinde bulunur. Ayrica, yildizlar arasi uzayda da varligi David Knauth ve arkadaslarinin yaptigi calismalarla saptanmistir.

Molekuler azot, atmosferde reaktif degildir fakat dogada, canli organizmalar (bakteriler) tarafindan biyolojik ve endustriyel anlamda faydali bilesiklere donusturulur. Endustriyel anlamda azot ve dogalgaz, Haber prosesi ile amonyaga donusturulur. Amonyak da ya gubre olarak ya da patlayicilar gibi baska maddelerin uretiminde (Ostwald prosesi ile nitrik asit uretimi) baslangic maddesi olarak kullanilir.

Azot tuzlari icinde en onemlilerinden biri potasyum nitrat (veya saltpeter: guhercile) olup tarih boyunca barut yapiminda kullanilmistir. Diger bir tuz da amonyum nitratdir ve gubre olarak kullanilir. Diger azotlu organik bilesikler nitrogliserin ve trinitrotoluen olup patlayici yapiminda kullanilirlar. Nitrik asit sivi yakitli fuzelerde oksitleyici olarak kullanilir. Hidrazin ve turevleri fuze yakitlarinda kullanilir.

Gazi, sivi azotun isinarak buharlasmaya birakilmasiyla kolayca elde edilebilir. Cok genis kullanim alanlari olup, oksidasyonun istenmedigi ortamlarda hava yerine kullanilabilir:

• paketlenmis gidalarin tazeligini korumak icin,
• guvenlik amaciyla sivi patlayicilarin uzerini ortmek icin,
• gecirgec (transistor), diyot ve tumlesik devre gibi elektronik bilesenlerin uretiminde,
• paslanmaz celik uretiminde,
• inert, nemsiz ve oksitleyici olmayan ozelliklerinden dolayi otomobil ve ucak tekerleklerinin dolumunda.

Endustriyel anlamda ve buyuk miktarlarda sivilastirilmis havadan distilasyon yoluyla uretilir ve LN₂ seklinde tanimlanirsa da dogru yazilis sekli NO₂(l) dir. Dondurucu bir sivi olup canli dokuyla temas etmesi halinde ani donmaya neden olur. Ortam sicakligindan uygun sekilde izole edilmesi durumunda, basinc uygulamasi gerektirmeyen bir azot gazi kaynagi olusturur. Suyun donma noktasinin cok altindaki sicakliklarda kalabilme ozelligi (77 K, -196 degC veya -320 degF), sivi azotun cok degisik alanlarda kullanimini mumkun kilar:

• gida urunlerinin daldirilarak dondurulmasi ve tasinimi,
• canli dokularin, ureme hucrelerinin (sperm, yumurta) ve diger biyolojik ornek ve malzemelerin dondurularak korunmasi,
• bilim egitimindeki gorsel deneylerde,
• yuksek hassasiyetteki algilayicilar ve dusuk gurultu seviyeli amplifikatorlerde sogutucu olarak,
• dermatolojide. nahos gorunumlu sigil veya potansiyel kanser riski tasiyan cilt yaralarinin alinmasinda,
• CPU veya GPU gibi bilgisayar donanimlarinin sogutma sistemlerinde sogutucu olarak.

Azot, sodyum asidin (NaN₃) ve amonyum dikromatin bozunmasi ile saf olarak elde edilebilir:

NaN₃ - 2Na + 3N₂ (300 degC)

(NH₄)₂Cr₂O₇ - N₂ + Cr₂O₃ + 4H₂O

Azot eldesinde kullanilan bir diger yontem ise, amonyagin kirec kaymagi ile reaksiyonudur:

2NH₃ + 3Ca(OCl) - 3CaCl₃ + N₂ +3H₂O

Azot, zehirli olmamasina ragmen, havada yuksek konsantrasyonlarda bulundugunda canlilar icin bogucu olabilir. Leidenfrost etkisi ile kisa bir sureligine de olsa cilt temasi, arada cildin isisi ile buharlasan azotla bir tur "koruma kalkani" olussa bile, Sivilastirilmis azotla daha uzun sureli temas, soguk yaniklarina sebep olabilir.

• Gunumuzde ise artik araba lastiklerini sisirmede kullanilir. Lastik sisirmekte nitrojen kullanmak havacilikta kullanilan bir yontem. Normal havanin icinde bulunan oksijenin meydana getirdigi korozyonu azaltmak ve yuksek sicakliklarda yanma riskini azaltmak icin ucak lastikleri nitrojen ile sisirilir. Ancak otomobil lastigi o kadar kritik yuklere maruz kalmadigi icin otomobillerde kullanmak fazla bir fayda saglamaz.^[3]

• WebElements.com - Azot (Ing.) 5 Ocak 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• It's Elemental - Azot (Ing.) 20 Mayis 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• Schenectady County Community College - Azot (Ing.)
• Azot, ozellikleri ve kullanimi (Ing.) 28 Eylul 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.

• Azot
• Ametallar
• Azot grubu
• Elementler
• GABAA reseptoru pozitif allosterik modulatorleri

• Webarsiv sablonu wayback baglantilari
• BNE tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• BNF tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• GND tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• LCCN tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NDL tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NKC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NLI tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri