Lipit

Vikipedi, ozgur ansiklopedi

Bu madde, Vikipedi bicem el kitabina uygun degildir. Maddeyi, Vikipedi standartlarina uygun bicimde duzenleyerek Vikipedi'ye katkida bulunabilirsiniz. Gerekli duzenleme yapilmadan bu sablon kaldirilmamalidir. (Mart 2010)

Lipit, tum canlilarin yapisinda bulunan temel organik bilesiklerden biridir. Lipitler, doymus ve doymamis yaglar olarak ayrilir. Doymamis yaglar, oda sicakliginda sivi halde bulunan lipitler; doymus yaglar ise oda sicakliginda kati halde bulunan lipitlerdir. Biyolojik onemi olan lipitler icin yag asitleri, notr lipitler (trigliserit), fosfolipitler ve steroitler ornek gosterilebilir. Lipitler, insan ve hayvanlarin temel besinleri arasinda yer alir.

Turkcedeki "lipit" kelimesi Fransizca "lipide"den gelmektedir. Bu terim 1923 yilinda Fransiz biyokimyager ve farmakolog Gabriel Bertrand tarafindan Grekce lipos (lipos," hayvansal yag") ve Fransizca "-ide" sonekinin birlesimi ile olusturulmustur.^[1]

Lipitler kutuplu bir yapiya sahip degildir. Bunun icin suda cozunmezler ya da cok az cozunurler. Eter, kloroform, benzen, aseton gibi organik cozuculerde cozunebilirler. Organik bir bilesik oldugu icin temel olarak karbon, hidrojen ve oksijenden olusurlar. Ayrica yapilarinda cesitli farkliliklari olusturan fosfor ve azot elementleri de bulunabilir. Icerdikleri karbon miktari oksijen miktarina gore daha fazla oldugundan, yaglar vucutta yakildigi zaman karbonhidrat ve proteinlere gore daha cok enerji verir. Yaglarin yakilmasi icin daha cok oksijene gereksinim vardir. Genellikle enerji ve yapi maddeleri olarak kullanilan lipitlerin canlilar icin onemli cesitlerinden biri trigliseritlerdir.

Esterlesme (yag olusumu) sirasinda, gliserol molekulu ile lipit asitlerinin arasindan birer molekul su aciga cikar. Bu tepkime sirasinda gliserole uc ayri cesit lipit asidi baglanabilecegi gibi, ayni cesit lipit asitler de baglanabilir.

Lipitlerin canli vucudunda cesitli gorevleri vardir. Lipit cesitlerinden olan fosfolipitler, hucre zarinin onemli bir bilesenini olusturur. Lipitler glikozla birleserek glikolipitleri, proteinlerle birleserek lipoproteinleri olusturur.

Lipitlerin hucrede yanmasi ile cok miktarda metabolik su aciga cikar. Kis uykusuna yatan, uzun yollari kullanan hayvanlarin vucudunda depo ettikleri yagin yakilmasi sonucu enerji saglanirken, aciga cikan metabolik su da ihtiyac duyuldugunda kullanilir.

Cift bagli karbon atomlari icerirler. Neredeyse tamami sivi haldedir. Sik karsilasilan ornekleri linoleik asit ve oleik asittir. Cift baglarinin konumuna gore cis veya trans seklinde bulunabilirler. Boyle yag asitlerine doymamis yag asitleri denir.

Yag asitlerinin yapisinda bulunan karbon atomlari mumkun olan en fazla hidrojen ile bag yapmislarsa doymus yag asidi olarak adlandirilir. Doymus yag asitleri oda sicakliginda kati halde bulunurlar ve hayvansal kaynaklidirlar. Yapilarindaki hidrojen gruplarini yerine hidroksil gruplari da icerebilirler. Beyin glikolipitlerinde sik rastlanan ornekleridir.

20 karbonlu cok sayida cift bag iceren yag asitleridir. Tipik ornegi arasidonik asittir. 4 alt sinifi vardir.

Hormonlara benzerler ancak kanla tasinmazlar ve lokal etki gosterirler. Ayrica dolasima katildiklarinda yapilari bozulur ve islevlerini kaybederler.

Pihtilasmada etkin rol oynarlar.

Lokotrienler, immun tepkisini guclu bir sekilde aktive eden kimyasal araci maddelerdir. Bu molekuller arasidonik asidin parcalanmasindan olusur ve cesitli enflamatuvar kimyasallar icin bir oncu gorevi goren hucre zarlarinin bir yag asidi bilesenidir.

Notr yag ya da trigliserit olarak da adlandirilir. Dogada lipitlerin en cok bulunan formudur. Icerdikleri karbon miktari oksijene gore daha fazla oldugundan lipitler vucutta parcalandiklari zaman karbonhidrat ve proteinlere gore daha fazla enerji verir. Lipitlerin parcalanmasi icin daha cok oksijene ihtiyac vardir. Hayvanlarda depo edilen lipit cesididir. Trigliseritler bir gliserol molekulu ile uc molekul yag asidinin ester baglariyla baglanmasi sonucu olusur. Gliserol ile yag asitleri arasinda uc ester bagi kurulur. Doymus, doymamis yaglar ve mumlar bu gruba girer.

Lipitlerin trigliseritlerden sonraki en onemli grubudur. Fosforik asidin (H₃PO₄) diesteridirler. Bunlara fosfatitler de denebilir. Hucre zarinin yapisi olusurken fosfolipitlerin yag asidi olan kismi birbirine donuk ve ictendir. Bir fosfolipit molekulu, hidrofobik (suyu sevmeyen) kuyruk ve hidrofilik (suyu seven) bas kismindan meydana gelir. Sadece organik cozuculerle cozunurler. Buyume, gelisme, onarim, yenileme ureme gibi yasamsal olaylarin gerceklesmesinde rol oynarlar.

Yuksek molekullu lipit asitlerinin, yuksek molekullu doymus monoalkoller ile yaptiklari esterlerdir. Yapilarinda yag asidi olarak serotin asit (CH₃-(CH₂)₂₄-COOH) ve alkol olarak 16 karbonlu setil, 18 karbonlu oktandesil veya 20 karbonlu seril alkol bulunur. Mumlar ikiye ayrilir.

• Gercek mumlar: 16-20 karbonlu yag asitleri ile 16-18 karbonlu duz zincirli yuksek alkollerin esterleridir.
• Diger mumlar: Aromatik (halkali) alkollerin lipit asitleri ile olusturduklari esterlerdir. Kolesterol, A ve D vitaminleri esterleri bu gruba girer.

Mumlar suda cozunmez, organik cozuculerde cozunur. Lipitler gibi kolay hidrolize olmaz ve sabunlasmaz. Lipaz enzimleri mumlari cok yavas hidrolize edebildiginden mumlarin besinsel degeri fazla degildir. Mumlar biyolojik yonden onemlidir. Bitki ve hayvan vucutlarini orten mum tabakalari su kaybini onler. Mumlar meyvelerin kurutulmasi sirasinda suyun buharlasmasini engelleyip kurumayi guclestirdikleri icin kirmizi erik gibi uzerinde mum tabakasi bulunan meyveler kurutma oncesi NaOH, KOH, Na₂CO₃ gibi alkali cozeltilere batirilir. Alkali uygulamasi kurumayi engelleyen mum tabakasini inceltir veya ortadan kaldirarak kuruma hizini artirir. Mumlar endustride merhem ve kozmetik uretiminde kullanilir.

Dogada serbest halde veya lipit asitleri ile esterlesmis halde bulunan kristalsi alkollerdir. Hayvan, bitki ve mantar streoidleri olmak uzere uc grupta toplanir. Steroidler lipit sabunlastiktan sonra ayrilan sabunlasmayan artik icinde bulunur. Steroidlerin fizyolojik onemi cok buyuktur. Cinsiyet hormonlari, adrenalin, kortizon gibi hormonlar, safra asitleri, bazi alkoloidler, D vitaminleri steroit grubundaki bilesiklerdir. Steroidlerin en onemlileri kolesterol ve ergesteroldur. Insanlarda bulunan bazi hormonlar, bazi vitaminler ve kolestrol streoidlere ornektir. Kolesterol hayvan hucre zarinin bir bilesenidir ve diger steroidlerin sentezinde oncul rol oynar. Kanda kolesterol oraninin yukselmesiyle Arterioskleroz denilen damar sertligi meydana gelebilir.

Yaglar isi, isik, su, hava ve bazi metaller gibi dis etkenler ve bakteri, maya ve kuf mantarlari gibi mikroorganizmalarin etkisine karsi cok duyarlidir. Bekletilmeleri sirasinda bu etkiler altinda yaglar yag bozulmasi veya acilasma denilen, kimyasal olarak cok yonlu donusmelere ugrar. Bunun sonucu tat ve koku degismesi olur ve yag yenilmez duruma gelir. Bu olay yaglarin hidroliz ve atmosfer oksijeniyle yukseltgenmesi sonucu degisik maddelerin meydana gelmesinden ileri gelir. Bu maddeler serbest yag asitleri, ketonlar ve aldehitlerdir. Bozuldugu zaman tatlari acilasir ve yenilemez.

Yaglar hucrede yapi ve enerji maddesi olarak kullanilir. Enerji kaynagi olarak once karbonhidratlar ikinci derecede yaglar kullanilir. Yaglar fazla alindiginda kolayca yag dokusu icinde depolanir. Deri altinda ve ic organlarin cevresinde depo yaglar, canliyi soguktan, darbelerden korur. Yaglarin diger bir onemli gorevi de hucre zarini olusturmalaridir. Insan vucudunun cesitli yerlerindeki hucre zarlarinda %25 ile %75 arasinda bulunabilirler. Hucre zarina akicilik ve esneklik kazandirirlar. Hidrofobik ve anyonik karakterleri sayesinde bazi iyon ve polar maddelerin de gecisine engel olurlar. Bazi yaglarin bilesiminde vucut tarafindan yapilamayan buyume, gelisme ve derinin sagligi icin gerekli olan yag asidi bulunur.

Vucutta fazla alinan karbonhidrat ve proteinler yaga donusturulerek depolanir. Asiri yagli ya da yaga donusturulebilen besinlerde beslenme, damarlarda tikanmalara yol acabilir; bunun sonucunda da kalp hastaliklari ve dolasim bozukluklari ortaya cikabilir. Ayrica, sismanliga neden olur.

• Enerji saglar. (Karbonhidratlardan sonra ikinci sirada enerji kaynagidir. Karbonhidratlarin yetersiz kaldigi durumda yaglar enerji saglamaktadir.)
• Yagda cozunen A, D, E, K vitaminlerinin tasiyicisi ve kaynagidir.
• Buyume ve normal metabolik olaylar, gerekli yag asitlerinin alinmasini saglar.
• Doyma duyusunun olusmasina yardimci olur.
• Organlarin cevresini sararak desteklik yapar ve dis etkenlere karsi korur.
• Vucuttan isi kaybini onler.
• Hucrenin yapi maddelerindendir.
• Vucutta sentezlenemeyen esansiyel yag asitleri yaglarla alinir.
• Lipitlerin gebelik, laktasyon (emzirme donemi), dis sert kosullara dayaniklilik ve protein metabolizmasi uzerine etkileri vardir.
• Vucut derisinin esnekliginin korumasinda etkilidir.
• Sinir sistemine olumlu etki yapar, sindirim metabolizmasinin duzenli yurumesini saglar.
• Vucut direncinin kuvvetli tutulmasini saglar.
• Glikolipitler, lipoprotein, steroitler vitamin ve hormon olarak gorev yaparlar.
• Fosfolipitler hucre zarinin onemli bir bilesenini olusturur.

Wikimedia Commons'ta Lipit ile ilgili coklu ortam belgeleri bulunur

• Prof. Dr. Halit Keskin; Besin Kimyasi (I-II), I.U. Yayinlari, (Istanbul, 1987)
• H.D. Belitz, W. Grosch; Food Chemistry, Springer Verlag (Berlin, Heidelberg, New York, Paris, Londra, Tokyo, 1987)
• Richard A. Larson; Naturally Occuring Antioxidants, Boca Raton (Lewis Publishers, 1997)
• Fereidoon Shahidi; Natural Antioxidant: Chemistry, Health Effects and Applications, Champaigh, III (AOCS Press, 1997)
• Andreas M. Papas; Antioxidant STATUS, Diet, Nutrition and Health, Boca Raton (CRC Press, 1999)
• Ozgur Mahmure; Turev Spektrofotometrik Yontem ile Askorbik Asit Tayini, Yildiz T. Univ. (Istanbul, 1992)
• Association of Official Analytical Chemists, sayfa:1076 (Fifteenth edition, 1990, Arlington, Virginia 22201 ABD)

"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lipit&oldid=35967870" sayfasindan alinmistir

Kategori:

• Lipitler

Gizli kategoriler:

• Duzenlenmesi gereken maddeler Mart 2010
• Commons kategori baglantisi Vikiveri'de tanimli olan sayfalar
• Pasaj iceren maddeler
• BNE tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• BNF tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• GND tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• LCCN tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NDL tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NKC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri
• NLI tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri