Italija

Italija (italijanski: Italia), sluzbeno Republika Italija (italijanski: Repubblica Italiana),^[6] jest unitarna parlamentarna republika smjestena na jugu Evrope.^[7] Obuhvata Apeninsko poluostrvo i tri velika ostrva na Sredozemnom moru: Siciliju, Sardiniju i Elbu. Ima povrsinu od 301.338 km² i umjereno kontinentalnu klimu. Sa 61 milion stanovnika, Italija je cetvrta najmnogoljudnija drzava clanica EU. Smjestena u srcu Mediterana, Italija se granici sa Francuskom, Svicarskom, Austrijom, Slovenijom, San Marinom i Vatikanom.

Jos od antickih vremena, sjeverni, centralni i juzni dio Apeninskog poluostrva su naseljavali Fenicani, Grci, Kartaginjani, Etruscani i Kelti koji su imali svoje kolonije. Italsko pleme Latini su stvorili Rimsko kraljevstvo koje se prosirilo sirom Italije putem asimilacije i osvajanja drugih okolnih civilizacija stvarajuci Rimsku republiku. Rimsko carstvo je bilo dominantna sila antickog svijeta i vodeci kulturni, politicki i vjerski centar zapadne civilizacije. Naslijede Rimskog carstva je siroko rasprostranjeno i moze se uociti po globalnoj distribuciji gradanskih prava, predstavnicke demokratije, hriscanstva i latinickog pisma.^[8][9]

Tokom srednjeg vijeka, Italija je pretrpjela drustveno-politicki kolaps zbog razornih barbarskih invazija, ali su do 11. stoljeca gradovi-drzave i pomorske republike ojacale zahvaljujuci transportu, trgovini i bankarstvu postavljajuci temelje kapitalizmu. Ovi nezavisni gradovi-drzave i republike su postale glavne evropske luke za azijsku i bliskoistocnu robu. U to vrijeme, centralni dio Italije je bio pod kontrolom teokratske Papinske drzave, dok je juzna Italija bila posjed Bizantijskog carstva, Arapa, Normana, Spanije i Bourbona.

Tokom renesanse, perioda humanizma, nauke, istrazivanja i umjetnosti, Italija i ostatak Evrope su usli u novi vijek. Italijanska kultura je cvjetala zahvaljujuci naucnicima, umjetnicima i polimatima kao sto su Leonardo da Vinci, Galileo Galilei, Michelangelo Buonarotti i Niccolo Machiavelli. Italijanski istrazivaci kao sto su Marco Polo, Kristofor Kolumbo, Amerigo Vespucci i Giovanni da Verazzano su otkrili nove puteve do Dalekog istoka i Novog svijeta donoseci u Evropu mnoga otkrica. Ipak, italijanska komercijalna i politicka moc je znacajno oslabila otvaranjem trgovackih puteva iz Novog svijeta, jer su se time zaobilazili trgovacki putevi kojima su italijanski gradovi-drzave dominirali. Osim toga, italijanski gradovi-drzave su bili stalno okupirani ratovima koji su kulminirali Italijanskim ratovima u 15. i 16. stoljecu. Niz ratova i stranih invazija su ucinili italijanske drzave ranjivim i slabim. Nakon toga Italija ce postati politicki fragmentirana zrtva okupacije, kolonizacije i osvajanja od strane evropskih sila kao sto su Francuska, Spanija i Austrija,

Do sredine 19. stoljeca, porast italijanskog nacionalizma i italijanske nezavisnosti je doveo do perioda revolucionarnih politickih previranja poznatih kao Risorgimento, cime su nastojali da preporode italijansku kulturu i stvore samostalnu i jedinstvenu nacionalnu drzavu. Nakon mnogih neuspjesnih pokusaja, Italijanski ratovi za nezavisnost, pohod hiljade i zauzimanje Rima je rezultiralo ujedinjenjem zemlje. Nakon ujedinjenja Italija je postala velika sila nakon vijekova strane dominacije i politickih podjela. Od kraja 19. stoljeca do pocetka 20. stoljeca, Kraljevina Italija se industrijalizirala i postala kolonijalno carstvo.^[10] Iako je pobijedila u Prvom svjetskom ratu, Italija je usla u period ekonomske krize i socijalnih nemira koji su doveli do uspona fasizma 1922. godine. Ucesce u Drugom svjetskom ratu na strani sila Osovine je zavrseno vojnim porazom, ekonomskim razaranjem i gradanskim ratom. U godinama koje su uslijedile, Italija je ukinula monarhiju i uspostavila demokratiju, dozivjevsi ekonomski procvat postavsi jedna od najrazvijenijih zemalja na svijetu.^[11]

Italija je danas treca najveca ekonomska sila Eurozone i osma najveca ekonomska sila na svijetu.^[12] Ima vrlo visok indeks ljudskog razvoja^[13] i uziva najduzi zivotni vijek u EU. Italija ima vaznu ulogu u regionalnim i globalnim vojnim, kulturnim i diplomatskim poslovima. Italija je jedan od osnivaca i vodecih clanica Evropske unije i clan brojnih medunarodnih institucija kao sto su UN, NATO, OECD, OSCE, Svjetska trgovacka organizacija, G7, G8, G20, Mediteranska unija i Vijece Evrope. Zbog svog ogromnog kulturnog bogatstva, Italija je dom 51 svjetske bastine i jedna je od najposjecenijih zemalja na svijetu.

Najveci dio Italije je veliko poluostrvo u Sredozemnom moru, gdje zajedno s dva ostrva - Sicilijom i Sardinijom - stvara zasebna mora, a to su Jadransko more na sjeveroistoku, Jonsko more na jugoistoku, Tirensko more na jugozapadu i Ligursko more na sjeverozapadu.

Apenini su gorski lanac koji se proteze duz citavog poluostrva i na sjeverozapadu se spaja s planinskim lancem Alpa, koji polukruzno zatvara Italiju na sjeveru. Na sjeveru je velika aluvijalna nizina rijeke Po i njenih pritoka, koji se spustaju s Alpa, Apenina i Dolomita. Ostale vazne rijeke su Tiber, Adige i Arno.

Najvisi vrh je Mont Blanc (Monte Bianco), koji ima 4.810 m, a visi su vrhovi jos i Monte Rosa (4.637 m) i Cervino (4.476 m). Italija ima tri slavna vulkana: ugasli Vezuv kod Napulja, najveci aktivni u Evropi Etna (3.550 m) na Siciliji i Stromboli (924 m) na obliznjem istoimenom ostrvcu.

Klima Italije je raznolika. U nizem primorskom pojasu Apeninskog poluostrva vlada prava sredozemna, u Padskoj niziji i visim regionima Apenina umjereno-kontinentalna a na Alpama ostra planinska klima.

Ustav iz 1948. ustanovio je dvodomni parlament (Parlamento), koji ima Zastupnicki dom (Camera dei Deputati) i Senat (Senato della Repubblica), zasebno sudstvo, te izvrsnu vlast utjelovljenu u Vijecu ministara (kabinetu), koje predvodi predsjednik vijeca (premijer).

Predsjednik Republike bira se svakih 7 godina, a bira ga parlament zajedno s malim brojem regionalnih poslanika. Predsjednik predlaze premijera, koji predlaze ostale ministre (formalno ih imenuje predsjednik). Vijece ministara (koje obicno cine parlamentarni zastupnici) mora zadrzati povjerenje (Fiducia) oba doma.

Zastupnici domova parlamenta biraju se izravno kroz opce izbore, a koristi se mijesani vecinsko-proporcionalni sistem. Prema zakonima iz 1993., 75% mjesta u parlamentu zauzimaju predstavnici okruga; preostalih 25% mjesta rasporeduje se proporcionalno. Zastupnicki dom ima 630 zastupnika. Osim 315 zastupnika koji se biraju, Senat sadrzi i bivse predsjednike, kao i razne druge osobe imenovane dozivotno u skladu s posebnim ustavnim odredbama. Zastupnici oba doma biraju na najvise 5 godina, ali oba se doma mogu raspustiti i prije isteka tog roka. Zakoni se smiju predlagati iz oba doma, a mora ih prihvatiti vecina u oba doma.

Italijansko se sudstvo zasniva na rimskom pravu, napoleonskom kodu i statutima. Ustavni sud (Corte Costituzionale), koji odlucuje o ustavnosti zakona, osnovan je tek nakon Drugog svjetskog rata.

Krajem oktobra 2022. nova predsjednica vlade postala je Giorgia Meloni, liderka stranke "Braca Italije". Partije koje cine vladu su:

• Braca Italije
• Liga
• Forza Italia

Italija je administrativno podjeljena na 20 regija od kojih je 5 sa specijalnim statusom. Regije se dalje dijele na provincije (80 aktivnih i dvije autonomne) i metropolitanske gradove Italije.

Italija ima raznovrsno industrijaliziranu privredu, a proizvodnja je ukupno i po glavi stanovnika otprilike ista kao u Francuskoj i Velikoj Britaniji. Kapitalisticka ekonomija podijeljena je na razvijeni industrijski sjever, gdje prevladavaju privatne kompanije, i manje razvijen poljoprivredni jug, s 20% nezaposlenih. U odnosu na zapadnoevropske susjede, Italija ima velik broj malih i srednjih poduzeca (SME).

Uvozi se vecina industrijskih sirovina i vise od 75% energetskih potreba. Tokom zadnje decenije, Italija je uvela strogu poreznu politiku kako bi ispunila privredne i monetarne uvjete Evrope, snizila je stope kamata i inflacije, te je uvela euro 1999. godine.

Italija privredno zaostaje za glavnim evropskim partenrima, pa sadasnja vlada uvodi brojne kratkorocne reforme kako bi povecala konkrentnost i dugorocni rast. S druge strane, vlada presporo uvodi potrebne strukturalne reforme, kao sto su vece porezne olaksice i fleksibilnije trziste rada. Penzijski sistem je preskup zbog usporavanja privrede i losih odnosa sa sindikatima.

Italija je jezicno i vjerski uglavnom homogena, ali je kulturno, privredno i politicki vrlo raznolika. Peta je u Evropi po gustoci stanovnistva (196 stanovnika po kvadratnom kilometru). Nema velike manjine, a najveca je njemacka manjina u Juznom Tirolu (1991: 287.503 Nijemaca i 116.914 Italijana), te slovenska manjina oko Trsta.

Ostale manjine s djelomicno sluzbenim jezicima su francuska manjina u regiji Valle d'Aosta; sardinski na Sardiniji); ladino u Dolomitima; furlanski u regiji Furlanija-Julijska krajina, sto su sve romanski jezici. Osim toga, ima i jezika koji se govore lokalno, kao sto su hrvatski u tri sela u regiji Molise; okticanski u juznim dolinama Pijemonta; katalonski u gradu Alghero na Sardiniji; albanski u selima regije Kalabrija i na Siciliji; stari grcki dijalekti u selima regije Kalabrija.

Iako je glavna vjera katolicanstvo (85% gradana nominalno su katolici), postoje stare protestantske i zidovske zajednice, kao i sve veca useljenicka zajednica muslimana.

Italija se smatra jednom od kolijevki zapadne civilizacije i kulturnom supersilom.[432] Nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva, stoljecima je bila politicki i geografski podijeljena do konacnog ujedinjenja 1861. Njena kultura je bila oblikovana mnostvom regionalnih obicaja i lokalnih centara moci i pokroviteljstva. Stoljecima je imala sredisnju ulogu u zapadnoj kulturi i jos uvijek je visoko priznata po svojim kulturnim tradicijama, te mnogobrojnim umjetnicima i spomenicima, od kojih su najslavniji kosi toranj u Pisi i Coloseum u Rimu. Takoder, u svijetu je i danas veoma popularna italijanska kuhinja, ciji korijeni potjecu iz rimskih vremena, a specijaliteti poput pizze, spageta, raznih vrsta slatkisa, vina, mnogobrojnih vrsta sireva, mesa i drugog predstavljaju vazan doprinos svjetskoj kuhinji. Istancani ukus Italijana za lijepo, kao i utjecaji drugih kultura najbolje se mogu vidjeti u modi, dizajnu, slikarstvu, kiparstvu, arhitekturi, operi i mnogo cemu drugom. Italijanski jezik dugo je vremena bio preovladavajuci u mnogim operama tokom baroka, prosvjetiteljstva i klasicizma, a kompozitori poput Mozarta, Handela i drugih proslavili su se komponirajuci opere na ovom jeziku. Takoder, znacajno je napomenuti latinski jezik, koji je dugo bio jezik nauke, a i danas se koristi u medicini.

Italija je zacela evropsku renesansu tokom 14. i 15. vijeka. Pecat na zapadnoj kulturi ostavili su bezbrojni italijanski geniji. Ovo su samo neki od njih: pjesnici Dante i Petrarca, pisci Boccaccio, Casanova, Machiavelli i Castiglione, slikari Leonardo da Vinci, Raffaello i Michelangelo Buonarroti, arhitekti Bernini i Palladio, kompozitori Vivaldi, Paganini, Puccini, Rossini i Verdi, filmski reziseri Antonioni i Fellini, filozof Giordano Bruno i Casanova.

Jedan od najboljih i najcitanijih predstavnika savremene italijanske proze je knjizevnik Alberto Moravia. Od modernih pjevaca poznat je Eros Ramazzotti.

Najpopularniji sport u Italiji je nogomet (Calcio). Italijanski nogomet je poznat u svijetu po brojnim jakim nogometnim klubovima, koji su do danas ostvarili ogromne uspjehe na medunarodnim turnirima, kao sto su AC Milan i Inter iz Milana i Juventus iz Torina. AC Milan je, poslije madridskog Reala, najtrofejniji klub u Evropi sa sedam titula UEFA Lige prvaka. Takoder i italijanski navijaci (tifoso) su medunarodno dosta poznati. Medutim, na nogometnim i opcenito sportskim, takmicenjima se odnedavno primjecuje nacisticka retorika i ponasanje prema crncima i drugim ne-italijanskim sportistima. Tako naprimjer zabiljezeni su brojni slucajevi da su crni sportisti izvizdani. Nogometna reprezentacija Italije osvajala je svjetsko nogometno prvenstvo cetiri puta: 1934., 1938., 1982. i 2006. godine, a nogometno prvenstvo Evrope jedan put 1968. godine. Po broju osvojenih svjetskih prvenstava, italijanska nogometna reprezentacija je druga u svijetu, nakon Brazila.

• Italijani
• Italijanski jezik
• Regije Italije
• Spisak gradova u Italiji
• Spisak nacionalnih parkova u Italiji

• Turisticka stranica Italije Arhivirano 20. 5. 2016. na Wayback Machine (it)
• Stranica italijanske vlade (it)
• Nacionalni parkovi Italije (it)
• Atlas Italije na Wikimedia Commonsu (en)
• Italija na Encyclopaediji Britannici (en)