Sproch

Sproch im Allgmaine isch d Fahigkait zum Leere un Bruuche vu komplaxe Kommunikationssischtem, bsundersch d Fahigkait vu Mansche doderzue. E Sproch im spezialle isch e spezifisch Byschpel vun eme sonige Sischtem. D Wisseschaft, wu si mit Sproch un Sproche bscheftigt, isch d Sprochwisseschaft.

S git au Tiarsproche un Programmiarsproche. Im dam Artikel gots aber um di manschlig Sproch.

Sproch isch e Mittel, wu zwische Mansche zum Usdusch vu Gedanke brucht wird. D Vorussetzig vu Sproch isch Dankfahigkeit.

D Sproch bstoht us Werter un Satz, si ware

• vu einem Mansch im Muul bildet, usgsandet un vum e andere mit em Ohr empfange - in dam Fall also akuschtisch (dur Schall in dr Luft) iberdrait
• im andere Fall schriftlig.

E bsunderi Aart vo Werter sin d Naame.

Sproch dransportiart Sinn. Wann e Bubbili Lut stammlet, wu nit verstande kenne ware, redet mer nit vu Sproch.

Einzelni Elemant vu dr Sproch kenne veranderet ware, zum Biispiil

• alemannisch: lupfe, lupfsch, glupft, verlupft, Lupferei oder biate, botte, Bott
• arabisch: mahkum (Gfangene; verurdeilt), mahkeme (Gricht), muhakeme (Grichtsverhandlig)

Dur dia Veranderig gan d Werter e andere Sinn.

Dia Elemant kenne in unandlig viil Variatione mitenander verbunde ware, Biispiil:

• Dr Bott het sich am Velo verlupft. Lupf im Bott si Velo. Biat im Bott a, s Velo z lupfe. Dr Bott het mer e Velo abotte usw.

Dia einzelne Bstandteil vu dr Sproch mian in Konventione entsprache, suscht wari si nit verstande. Bi allene Sproche sin d Konventione in dr Spracher bekannt. Bi manke Sproche sin e Deil Konventione au in Grammatike un Werterbiacher verzeichnet.

Dr Satz mit em Sinn ,,Dr Hans duurt mi" ka noch standardditsche Konventione usgfiahrt ware as ,,Ich habe Mitleid mit Hans", no dr tirkische ,,Hansa aciyim". Dr Tirk verstoht s Ditsch nit, dr Ditschsprochig dr Tirk nit. Sonigi Sproche, wu unterenander nit verstandlig sin, sin Framdsproche zue enander.

In ere Sproch oder im e Sprochsystem, zum Biispiil in dr ditsche Sproch, unterscheidet mer verschiidini Sprocharte und Varietaate oder Variante:

• Standardsproche
• Schriftsproch
• Dialakt und Mundarte
• Fachsproche
• Jugendsproche

un anderi.

Wemme so Sprocharte unter en ibergordnet Begriff iiorndet, isch das e Tachsproch. Uf dr andere Sitte ka mer au einzelni Variante, z. B. d Standardsproch oder dr alemannisch Dialakt as Sproch fir sich uffasse. Die Abgranzige sind aber vilmol nid eidutig.

Jedi vu dane Sprocharte isch vu dr Megligkeite har vollstandig un ka prinzipiall alles usdrucke wo me cha danke. Aber manki Sproche mian oder wann ihre Repertoir bi andere Sproche uffille.

• S Alemannisch in dr Colonia Tovar isch ab 1843 iber 100 Johr lang fascht vollstandig vu dr ditsche Standardsproch isoliart gsii. Anawag hets jede Zwack erfillt - allerdings han bstimmti neiji Fachbegriff miasse us em Spanische ibernumme ware oder salber erfunde ware.
• D ditsch Standardsproch ibernimmt viil us em Englische, friahjer het si viil us em Franzesische ibernumme.

Sproche unterscheide sich dur d gsellschaftlige Bedingige:

• E Sproch, wo ame Ort oder in ere Region oder bin ere Bevolkerigsgruppe am meischte brucht wird, isch d Umgangssproch
• S git Amtssproche - des sin fascht immer Standardsproche.
• S git unterdruckti Sproche und gfaardeti Minderheitesprooche - z. B. Kurdisch in dr Tirkei oder Alemannisch im Elsass, wu so lang unterdruckt wore isch, bis es d Jugend nimmi agnumme het. Do dra maanet s Internazionale Joor vo de yheimische Sprooche.
• S git Sproche, wu duldet, aber nit gferderet sin - so d Dialakt z Ditschland, wu fascht kei Mediazuegang han un in dr Schuel nit gferdret ware.

Portal:Sproch

• Leonard Bloomfield: Language. Henry Holt and Co., New York 1933 ISBN 0-226-06067-5
• David Crystal: Die Cambridge Enzyklopadie der Sprache. Campus, Frankfurt 1995 ISBN 3-88059-954-8

Sproch im dutschsprochige Wikisource