Gjarpri

\nFile:Snakes Diversity.jpg|250px\n\nrect 0 0 325 225 [[Horned rattlesnake]]\nrect 0 120 325 450 [[Southern hognose snake]]\nrect 0 240 325 700 [[Blue krait]]\nrect 0 380 325 900 [[Emerald tree boa]]\nrect 0 500 325 1100 [[Sri Lanka cat snake]]\nrect 0 760 325 1400 [[Ringneck snake]]\n\nrect 143 0 660 225 [[Striped House Snake]]\nrect 143 100 660 460 [[Blunthead tree snake]]\nrect 143 200 660 700 [[Corn snake]]\nrect 143 300 660 920 [[Indian cobra]]\nrect 143 400 660 1150 [[Grass snake]]\nrect 143 500 660 1500 [[Pacific gopher snake]]\n\nrect 286 0 1100 225 [[Green vine snake]]\nrect 286 100 1100 470 [[Coral snake]]\nrect 286 200 1100 690 [[Green tree python]]\nrect 286 300 1100 930 [[Spiny bush viper]]\nrect 286 400 1100 1150 [[False coral snake]]\nrect 286 500 1100 1500 [[Puffing snake]]\n\n"},"image":{"wt":""},"image_caption":{"wt":""},"regnum":{"wt":"[[Animal]]ia"},"phylum":{"wt":"[[Chordata]]"},"subphylum":{"wt":"[[Vertebrata]]"},"classis":{"wt":"[[Sauropsid]]a"},"subclassis":{"wt":"[[Diapsida]]"},"infraclassis":{"wt":"[[Lepidosauromorpha]]"},"superordo":{"wt":"[[Lepidosauria]]"},"ordo":{"wt":"[[Squamata]]"},"unranked_ordo":{"wt":"[[Scleroglossa]]"},"subordo":{"wt":"'''Serpentes'''"},"subordo_authority":{"wt":"[[karl Lineu|Linnaeus]], 1758"},"range_map":{"wt":"World.distribution.serpentes.1.png "},"range_map_caption":{"wt":"Shperndarja e gjarperinjeve ne bote. Ne te zeze eshte pjesa ku jetojne gjarperinjte e tokes, ne te kalter ato te ujit."},"subdivision_ranks":{"wt":"Infraklasat dhe familjet"},"subdivision":{"wt":"'''[[Alethinophidia]]''' [[Franz Nopcsa von Felso-Szilvas|Nopcsa]], 1923
\n[[Acrochordidae]] [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1831
\n[[Aniliidae]] [[Leonhard Hess Stejneger|Stejneger]], 1907
\n[[Anomochilidae]] Cundall, 1993
\n[[Atractaspididae]] [[Albert C. L. G. Gunther|Gunther]], 1858
\n[[Boidae]] [[John Edward Gray|Gray]], 1825
\n[[Bolyeriidae]] Hoffstetter, 1946
\n[[Colubridae]] [[Nicolaus Michael Oppel|Oppel]], 1811
\n[[Cylindrophiidae]] [[Leopold Fitzinger|Fitzinger]], 1843
\n[[Elapidae]] [[Friedrich Boie|F. Boie]], 1827
\n[[Loxocemidae]] [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1861
\n[[Pythonidae]] [[Leopold Fitzinger|Fitzinger]], 1826
\n[[Tropidophiidae]] [[Leo Brongersma|Leo]], 1951
\n[[Uropeltidae]] [[Johannes Peter Muller|Muller]], 1832
\n[[Viperidae]] [[Nicolaus Michael Oppel|Oppel]], 1811
\n[[Xenopeltidae]] [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1845\n'''[[Scolecophidia]]''' [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1864
\n[[Anomalepididae]] [[Edward Harrison Taylor|Taylor]], 1939
\n[[Leptotyphlopidae]] [[Leonhard Hess Stejneger|Hess]], 1892
\n[[Typhlopidae]] [[Blasius Merrem|Merrem]], 1820"}},"i":0}}]}'>

Gjarpri eshte zvarranik me prejardhje nga kafshe te ngjashme me hardhuca. Parardhesve te tyre mendohet se t'iu kete zgjatur trupi shume dhe pastaj t'iu kene gerryer kembet neper toke. Deri ne ditet e sotme jane te njohur rreth 3000 lloje gjarperinjsh. Me perjashtim te polit te veriut, polit te jugut dhe vendeve subpolare, gjarperinjte hasen ne secilin vend te botes. Gjarpri njihet si kafshe vdekjeprurese. Ndonjehere nuk shkaktojne deme por ka dhe raste kur ata jane shume vdekjeprures.

Nga lloji ne lloj trupi i gjarperinjve mund te ndryshoje p.sh. disa mund te kene nje trup te trashe me bisht te shkurter, kurse disa te tjere shkojne duke u holluar normal nga koka e deri te fundi i bishtit. Edhe madhesia e gjarperinjve ndryshon shume nga 10cm (gjarpri me i vogel) deri me mbi 10m te Pitoni rrjet (gjarpri me i madh). Eshte i pa vertete pohimi i shume njerezve se gjarpri me i madh eshte anakonda me 10m gjatesi sepse deri me sot nuk eshte gjetur anakonde mbi 9 metra e gjysme.

Lekura e gjarperinjve eshte e perbere nga tre shtresa: Epidermi (shtresa e jashtme), dermisi (shtresa qendrore) dhe subdermisi (shtresa e brendshme). Secila shtrese i ka funksionet e veta. Epidermi e mbron gjarprin nga ndikimet e jashtme, nga mikrobet e ndryshme. Ne dermis gjenden te gjitha nervat, indet lidhese, enet e gjakut dhe pigmentet (kromatoforet) e gjarprit. Pra ne kete shtrese gjarpri e ka shqisen e te prekurit dhe i ka pigmentet te cilat ia japin ngjyren atij. Ne subdermis gjenden yndyrat trupore ne te cilen eshte e ruajtur energjia.

Gjarpri ushqehet me gjallesa te tjera, pra ai eshte komsumues.

Eshtrat e gjarprit mund te ndahen ne tri grupe: Eshtrat e kokes(kafka), boshti kurrizor dhe brinjet. Kafka e gjarprit eshte e ndertuar ne menyre te atille qe te jete sa me e levizshme. Nofullat e gjarprit nuk jane si te njeriu te ngjitura, por, jane vetem te lidhura ndermjet tyre, kjo i mundeson gjarprit ta hap gojen shume. Dhembet e rendit te pare tek gjarpri sherbejne per kapjen e prese, kurse dhembet e rendit te dyte sherbejne per te bartur prene deri ne laring e me pas ne lukth.

Meqenese te gjitha eshtrat e gojes tek gjarperi nuk jane te lidhura ndermjet tyre ai pas cdo kafshimi apo gelltitje te prese duhet qe te hapi e te mbylli gojen disa here qe te gjitha eshtrat te bien ne vend te vet.

Gjarperi ka 200 deri ne 435 unaza kurrizore. Keto unaza jane qe te gjitha te ngjitura mes tyre me nyje. Edhe pse unazat vec e vec nuk jane ne gjendje qe te bejne nje levizje perdredhese, numri i madh i tyre e benje te mundur qe ato kafshe te mund te perdridhen shume (nese nje gjarper ka 40 unaza ai mund qe te beje nje levizje 60 grade). Secila unaze pervec unazes se qafes dhe bishtit kane nga nje cift brinjesh. Brinjet jane te lidhura me unaza me nyje dhe perfundojne te ndara (nuk bashkohen me njera tjetren). Ne baze te ketyre nyjave gjarperi mund ta zgjeroje trupin e vet me shume.

Dhembet gjarpri nuk i ka per te pertypur por per mbajtjen e prese ose ne rast se eshte gjarper helmues i ka per te leshuar helmin. Dhembet nuk i ka te ngjitur ne nofulla por vetem gjenden aty te lire. Te gjitha dhembet i ka te kthyer per nga brenda. Nese preha mundohet te ike nga goja e gjarprit atehere dhembet e gjarprit i hyjne me thelle ne mish.

Gjarperinjte kane 4 lloje dhembesh:

1. aglyph: Gjarperinjte me kete lloj dhembesh nuk jane helmues. Te gjithe dhembet e kane madhesine te njejte, kane forme te njejte dhe gjenden njesoj te shperndare neper goje. Keso lloj dhembesh i kane Colubrinae, gjarperinjte gjigande boida, gjarperinjte e verber typhlopidae dhe gjarperinjte e verber te holle leptotyphlopidae.

1. proteroglyph: Gjarperinjte me kete lloj dhembesh i kane disa dhembe helmues te cilet ndodhen ne anen e perparme te nofulles se larte. Dhembet helmues jane pak me te medhenj se dhembet e tjere. Perfaqesuesit kryesore te gjarperinjve me keta dhembe jane gjarperinjte e detit hydrophiinae dhe naterat e helmuese Elapidae. Gjarperinjte me helmues ne bote si p.sh. Taipani, gjarperi me i helmues, e ka kete lloj dhembi.

1. opistoglyph: ndertimi e dhembeve te ketyre gjarperinjve eshte gati njejte me proteroglyph-in, por ndryshimi eshte se dhembet helmues gjenden ne anen e pasme te nofulles se siperme. Keta lloj dhembes kane pamje mashtruese colubridae.

1. solenoglyph: Keta lloj dhembesh gjenden ne pjesen e perparme te nofulles se siperme, por jane vetem dy dhe kane gjatesi me te madhe se dhembet e tjere (varet nga lloji 3 deri ne 6cm). Per kete arsye kur gjarpri e mbyll gojen dhembet e tij palosen pas. Dhembet jane me bire ne mes si gjilperat (age) dhe nga keto vrima del helmi. Kur gjarpri kafshon, dhembet e tij rrotullohen 90 grade para per t'ia mundesuar atij qe dhembet te hyjne sa me thelle ne trupin e prese. Te gjithe viperet viperidae dhe oteret e gropave crotalinae i kane keta lloj dhembesh.

Shumica e organeve te brendshme te gjarperit jane te gjate. Mushkeria e majte e gjarperit nuk eshte thuajse aspak e formuar,kurse mushkeria e djathte mund te shkoje deri ne 2/3 e gjatesise se trupit. Kjo mund te shihet edhe nga jashte kur merr fryme dhe trupi i zgjerohet nga ajo ane me shume. Ne anen e pasme mushkeria e gjarperit shkon ne formen e thesit. Me anen e ketij thesi gjarperi mund te qendroje per nje kohe te gjate pa fryme(p.sh. kur gjarperi kap prehe shume te madhe dhe ai nuk mund te marre me fryme me goje athehere ai i ka rezevat e ajrit ne thesin mushkerore). Edhe melcia nuk eshte e formuar plotsisht, ajo ka vetem anen e majte, por shtrihet gati gati ne te tere trupin.

Zemra ndodhet ndryshe tek ata, ajo varet nga abitati ku ai jeton. Zemra e gjarperit eshte e perbere vetem prej nje dhome. Tek gjarperinjte te cilet jetojne neper lisa zemra eshte me afer kokes,qe edhe nese gjarperi zvarritet lart zemra te mund ta furnizoje trurin me gjak. Gjarperinjte te cilet jetojne ne toke zemren e kane diku mbas 1/3 e trupit. Me zemren ne kete vend gjarperi mund te ngreje pjesen e perparme te trupit per nje kohe te shkurter. Gjarperinjte e ujit e kane zemren diku ne mes te trupit. Keshtu kane mundesi qe te qendrojne ne uje.

Laringu i gjarperit eshte shume i perdredhur cka e ben te mundur te zgjerohet shume dhe keshtu mund te gelltise edhe kafshe te medha.Edhe lukthi i gjarperit ka forme te zgjatur dhe anash eshte me mure muskuloze. Ne kete vend prodhohen enzimat e tretjes. Keto enzima mund te tresin gati gjithcka pervec lekures se insekteve dhe keratinin (floket, pendlat dhe thonjet).

Legjenda thote: Besohet se cdo shtepi ka gjarperin e vet. Ata si rendom jane te qete. Ndodh qe gjatesia e tyre te jete mbi dy metra, por populli i quan "gjarperinjte e shtepise" ose "gjarperi i shtepise". Ata levizin apo ecin neper shtepi lirisht dhe askush nuk guxon t'i ngacmoje, keshtu qe shpesh here i gjejme neper teshat apo mbulesat e fletjes, nen jasteket, neper djepet e foshnjeve, e keshtu me radhe. Iu jepet qumesht ne vendet e caktuara, ku gjarpri i shtepise zakonisht e ka daljen e vet. Thuhet nese e mbysim gjarprin, atehere ai ndeshkon saqe ne ate shtepi ndodhin ngjarje te kobshme, u digjet shtepia, mund te vdese dikush prej anetareve te familjes, etj.

"Eshte interesant te permendet rasti i mbrojtjes nga magjia" nepermjet kokes se gjarprit. Vajzat e bukura dhe nuset , me qellim qe te mbrojtjen nga magjia, e mbartin ne qafe dhe midis gjinjve koken e gjarprit. Ne fakt, kur dikush rastesisht gjate punes se perditshme ne fushe mbyste ndonje gjarper, ia merrte koken, te cilen sipas nevojes me vone mund ta mbante nje vajze ose nuse e shtepise. Koka e gjarprit e mbajtur ne qafe ose midis gjinjve eshte nje ritual i trasheguar qe nga iliret, te cilet besonin ne forcen mbrojtese te gjarprit. Gjarpri edhe sot e kesaj dite tek shqiptaret konsiderohet si "roje i shtepise" dhe mendohet se secila shtepi diku ne themelet e saja e ka gjarprin e vete i cili e mbron shtepine. Prandaj kur ai paraqitet ne oborrin e shtepise as nuk mbytet e as nuk ngacmohet, por lihet i qete. Pra, koka e gjarprit tek shqiptaret e ka pasur kuptimin e nje objekti sigurie per individin dhe shtepine.

Asnje kafshe ne simboliken religjioze tek ilireve nuk ka luajtur rol te rendesishem sa gjarpri. Kjo kafshe misterioze, me forme te jashtzakonshme e cila pa zhurme zvarritet dhe del nga thellesia e tokes aty ku jetojne demonet dhe zotat e nentokes, si edhe shpirtrat e te ndjereve, i cila me kafshimin e vet mundet aty per aty ta mbyse jo vetem kafshen, por edhe vete njeriun, ka nxitur respekt nga frika. Nuk eshte e rastit, pra, qe gjarpri luan rol te rendesishem ne religjionet dhe mitologjite e te gjithe popujve qe shtrihen ne viset , ku jetojne gjarperinjte, nga Amerika deri ne Perendim, e deri ne Azi ne Lindje, dhe prej koherave paleolitike e deri ne ditet tona. Tek iliret, sidomos tek ata te Jugut, gjarpri eshte kafsha e cila me domethenien e vete te shumefishte ze vendin qendror ne strukturen religjioze simbolike. Ai eshte kafshe toteme dhe kryetar i fisit ilir, simbol i mencurise, i se keqes, shendetit, pjellshmerise, personifikim i shpirtit te te ndjerit, mbrojtes i vatres se shtepise e mbi te gjitha kafshe mitologjike.

Paraqitjet e gjarprit, si material deshmues e domethenes i kultit dhe i simbolikes se tij, ne kete pjese te Evropes paraqitet shume me heret se koha e formimit te fiseve ilire ne kete treve. Paraqitjet me te lashta figurative te gjarperit jane te fazes me te lashte te kohes se neolitit e cila eshte deshmuar me se miri ne lokalitetin e njohur te Lepenski Vir ne Gjerdap. Ne kete lokalitet, ne shtepine nr. 50 eshte zbuluar paraqitja e gjarperit, e formuar prej tokes ranore, 1 si edhe nje ne trajte te gjilperes prej ashti "pjesa e siperme e se ciles eshte transformuar ne trupin spiral te gjarprit". Ky objekt i fundit eshte gjetur ne shtresen e Ic te ketij lokaliteti, e mund te datohet ne mbarim te mijevjecarit te VI para e.r. Qe gjetjet nga Lepenski Viri nuk jane te rastit, perkatesisht qe kulti i gjarperit nuk ka qene i kufizuar vetem ne kete lokalitet neolitik, deshmojne gjetjet ne lokalitetet e tjera neolitike. Keshtu, ne vendet Donja Branjevina te Deronjas, ne shtresen qe i takon kultures starcevo-Korros, jane zbuluar dy figura prej argjili, per te cilat me mjaft siguri mund te pohohet se paraqesin kete kafshe.

Nga neoliti mund te permendim, pervec te tjerash, edhe nje sere paraqitjesh te gjarperinjve, si p.sh. ate nga Tjerrtorja e Prishtines, nga Lisiciqi i Konjices ne Bosnje, nga Krivaca e Bribirit ne Dalmaci, dhe e gjejme te aplikuar edhe ne nje sere shembelltyrash te meshkujve dhe te femrave prej argjili.

Prej neolitit te ri e deri te mbarimi i kohes se hekurit te zhvilluar ne pjesen perendimore te Ballkanit nukndeshen paraqitjet realiste te gjarperit. Kuptohet qe kjo kurrsesi nuk do te thote se gjarpri ne kete periudhe te gjate kohore nuk ka luajtur rolin si kafshe kulti te cilin do ta kete me vone ne kohen e hekurit. Zhdukja e paraqitjeve realiste te gjarprit eshte ne perputhje me gjeometrizimin ne artin figurativ prej neolitit te vone e tutje ne kete pjese te Evropes. Arti gjeometrik dominon edhe te iliret deri ne mesin e mijevjecarit te I. para e.s., kur paraqitja figurative e hyjnive, simboleve, skenave ngajeta etj., perseri merr hov. Ne periudhen e gjate te shprehjes gjeometrike figurative simboli i gjarperit merr interpretimin e vet gjeometrik, te stilizuar ne formen e vijes valore, spirale, meandri e te ngjashme. Paraqitjet realistete kesaj kafshe shfaqen si ne mbarim te shek. VI para e.s.; pra, ne kohen kur ne treven e banuar prej ilireve - jo kudo ne te njejten trajte dhe me te njejtin intensitet - fillon, ne pajtim me transformimet e thella shoqerore-ekonomike qe ne ate kohe fillojne te manifestohen dukshem dhe natyrisht me ndikimin gjithnje e me te pranishem te qendrave te zhvilluara kulturore ne Jug (Greqia) dhe ne perendim (etruret, venetet etj.) ne iliret, te zhvillohej tendenca gjithnje e me e dukshme per formimin figurativ ne" rend te pare te atyre fuqive transcedentale qe drejtonin fatin e njeriut te atehershem ose, te pakten formimin figurativ te atyre simboleve qe paraqitnin mbrojtjen nga shpirterat e keqinj, semundjet, fatkeqesite, armiqte.

Paraqitjet realiste te gjarperinjve ne truallin ilir shfaqen se pari ne Jug, ne treven e shtrirjes se kultures seTrebenishtes. Nen ndikimin e Greqisejonike ne trevat maqedone dhe peone deperton motivi i gjarperit i cili me shpesh paraqitet ne byzylyket, qysh ne fund te shek, Vl. para e.s., ne menyre qe me vone, ne shek. V dhe IV. para e.s. shfaqjet e tilla ne kete treve te behen shume te shpeshta. Natyrisht, vete prejardhja e motivit te gjarprit kurrsesi nuk duhet identifikuar me prejardhjen e permbajtjes se tij simbolike, per arsye se kulti i gjarprit eshte i njohur nder iliret e ketyre viseve, sic e kemi thene, shume me heret se koha kur kjo kafshe fillon perseri te paraqitet ne kohen e hekurit. Me ne fund, vete fakti qe motivi i gjarprit ne kete kohe, perkunder prejardhjes se tij nga Jonia dhe te inspirimit nga arti jonik, me se shumti eshte i perhapur ne treven e kultures ilire te Trebenishtes, e shume me pak ne viset fqinje joilire ne jug dhe ne lindje, eshte pohim tregues mbi autoktonine e kultit te kesaj kafshe te iliret.

Gjarpri, ky zvarranik me aftesi te cuditshme, ka luajtur nje rol te rendesishem ne religjionin dhe mitologjine ilire. Kulti i gjarprit, eshte evident edhe te shume popuj te botes qe nga Azia Lindore e deri ne Amerike. Shume e njohur dhe e famshme eshte legjenda e Gjarprit Hitit, emri i te cilit ishte Illurjanka, qe per disa autore sherben si burim nga rrjedh edhe emri ilir. Autore te ketij mendimi jane: gjermani O. Gruppe dhe filologu slloven K. Oshtiri.

Ne aspektin kohor, simbolika e gjarprit ne treven shqiptare gjendet pertej kufirit te formimit te etnosit ilir. Ky kult eshte prezent edhe sot ne perralla, legjenda e tregime te ndryshme, brenda gjithe hapesires etnike shqiptare. Kulti i gjarprit, ne rrafshin boteror, daton prej kufirit paleolitik dhe vjen deri ne ditet tona, ndersa ne trevat ilire ai evidentohet qysh nga koha e neolitit. Megjithate, nga epoka e neolitit e deri ne epoken e hekurit, arkeologet ende nuk kane zbuluar nje simbolik te qarte te ketij kulti. Ky fakt arkeologjik i ka shtyre studiuesit albanologe te mendojne se fizionomia e plote e ketij kulti i takon periudhes se hekurit, shek VI - V para e.s. Rruga mitologjike e kultit te gjarprit fillon ne Mesopotami, percillet ne Azine e Vogel dhe ketej ne boten mediteranease, nga ku egjeanet dhe fenikasit tregtare e percollen ne Perendim. Por, sipas analitikes sone, edhe nje rruge tjeter duhet te jete ndjekur. Behet fjale per popujve kurgane, te cilet iu drejtuan Ballkanit, ne vitet 2700 - 2500 p.e.s. Studiuesit jane te mendimit se levizja e popullit pellazgjik beri te mundur edhe perhapjen e kulteve, per te cilet ata ishin bartes te tyre.

Shume sinjifikative eshte legjenda, te cilen na e ka pershkruar Apolodori. Sipas tij: "Kadmi, pasi kerkoi dhe nuk e gjeti te motren Evropen, qe e kishte rrembyer Zeusi, u vendos ne Tebe dhe u martua me Harmonin, e cila ishte e bija e perendise se luftes, Aresit, dhe e perendeshes Aferdita. Me urdher te perendive Kadmi shkoi ne mbreterine e Enkelejve dhe u be mbret i tyre. Ne mbreterine Enkelease ata linden nje djale, i cili ne momentin e lindjes u mbeshtoll nga gjarpri mistik. Djalit ia vune emrin "Ilir" nga rrjedh edhe emri i Ilirise. Ne kohen e pleqerise Kadmi dhe Harmonia u shnderruan ne gjarperinje te shenjte".

Kulti i gjarprit respektohej edhe prej familjeve mbreterore. Keshtu Olimpia, bashkeshortja e Filipit dhe nena e Aleksandrit te Madh te Maqedonise, e cila ishte e bija e mbretit te Epirit, disa here ishte pare te mbeshtillte rreth trupit gjarperinj te gjalle. Autoret antike dhe kujtesa popullore na ofrojne edhe legjenda te tjera per gjarprin, prej te cilave po vecoj legjenden e gjarprit te Bistrices. Ne zonen e Delvines ne lashtesi ishte nje gjarper i madh (Kucedra), i cili ishte bere tmerri i zones, sepse, jo vetem kishte zene burimet, por edhe hante cdo gje, madje edhe njerezit. Tentativat per ta vrare gjarprin kishin deshtuar, por funksionoi plani i nje plaku. Plaku ngarkoi nje gomar me eshke dhe qymyr. Kur perbindeshi ishte ne gjume, plaku e shpuri gomarin ne vendin ku flinte dhe ndezi nje eshke. Gjarpri, pasi e hetoi gomarin e hengri, por eshka vazhdonte te digjej nga frymemarrja e gjarprit dhe bashke me te edhe gjarpri. Meqenese nuk i duronte dot dhimbjet i kerkoi ndihme perendise se detit dhe Bistrices. "Ku je, o nena ime Bistrice dhe ti motra det?". Bistrica nxori 18 burimet e Syrit te Kalter, por kjo nuk i mjaftonte gjarprit, i cili e kuptoi gabimin dhe thirri: "Ku je, nena ime det dhe ti motra Bistrice?". Deti erdhi deri ne Finiq, por nuk arriti ta shuante. Qe te shpetonte nga dhimbjet gjarpri levizi me shpejtesi ne shpatin e malit mbi Devine. Nga levizja u formua nje vije e drejte, ku nuk mbin bari. Kete vije vendasit e quajne: "rruga e gjarprit", atje, ku sot, gjendet nje dukuri komplekse natyrore me origjine gjeologjike, ne te dyja anet e se ciles ka mbire valanidh. Me kockat e gjarprit, u ngrit, thote legjenda, manastiri i Mesopotamit. Ne muret e poshtme te manastirit te Mesopotamit, gjendet nje gur i madh ne faqe te se cilit, eshte gdhendur nje gjarper, i cili eshte ndoshta dragoi shqiptar. Albanologu Robert Elsie, ne vepren "Leksiku i kultures popullore shqiptare, besime, mitologji, fe, doke, rite, festa dhe vecori kulturore", thekson: "Gjarpri ka qene simbol i fuqishem i ilireve te lashte, sidomos i atyre te Ballkanit jugor. Ne periudhen romake, ne Dardani, kishte altar kushtuar gjarperinjve Drakon dhe Drakaena". Forma e gjarprit gjendet ne shume figura, skulptura, objekte zbukurimi e stoli te ndryshme, varese ne permendoret e periudhes romake etj. Ne pjesen e poshtme te murit te manastirit te Mesopotamit, ne Delvine, gjendet nje gjarper i gdhendur ne gur, me krahe dhe me bisht te perdredhur, i cili mendohet e motivohet edhe si dragoi shqiptar. Ne luginen e Vjoses, gjarpri eshte prezent ne skulpturen e nje femre, e cila eshte gjendur ne fshatin Qesarat te rrethit te Tepelenes. Skulptura eshte prej guri gelqeror dhe ka nje lartesi 0.98 m. Ne te paraqitet nje femer me nje shporte te mbushur me fruta ne doren e majte, rreth se ciles eshte mbeshtjelle nje gjarper, koka e te cilit drejtohet per nga frutat ne shporte. Arkeologet shqiptare, H. Ceka dhe S. Anamali, jane te mendimit se ketu gjarpri simbolizon bollekun e prodhimit. Te njejtin mendim e shpreh edhe M. Xhaxhiu, kur thekson: "Nje rendesi te vecante ka pasur te ne roli i gjarprit ne ceshtjen e pjellorise se tokes, si force vepruese per mbaresi dhe bollek te prodhimeve bujqesore, si dhe per lindjen e gruas,"- shton ai. Gjarpri ishte nje figure, i cili adhurohej shume ne gjithe luginen e poshtme te Vjoses gjate antikitetit. Ai eshte prezent edhe ne monedhat e Bylisit, Amanties dhe Apolonise. Aleksander Stipcevic jep kete shpjegim per figuren e cjapit, qe eshte ne lufte me gjarprin, skene, e cila gjenden ne monedhat e kolonise greke te Farit: "Cjapi simbolizon kolonet dhe gjarpri iliret". Kulti i gjarprit mund te evidentohet edhe sot, neper te gjitha krahinat. Mendohet se cdo shtepi ka gjarprin e saj, qe konsiderohet mbrojtesi i shtepise dhe njihet me emra te ndryshem: " Vitorja e shtepise", " Roja e shtepise", " Boa", " Urate e shtepise", "Zot i truallit te shtepise", "Tokesi" "Gjarpri i shtepise"etj. Ky gjarper nuk vritet, por edhe nuk eshte i demshem per te zotet e shtepise, te cilet nuk tremben prej tij. Ne zonen e Tepelenes besohet se kur dikush vret nje gjarper, " I zoti i jetes" thote: " Vrau miza nje Ezhderha". Nje element tjeter, i cili deshmon per kultin e gjarprit ne trojet shqiptare, eshte njoftimi i autoreve te antikitetit se ne Iliri kishte pyje te posacme, ku rriteshin gjarperinjte, te cilet ushqeheshin nje here ne vit prej tri femrave, qe shkonin atje nudo. Nese pranohej ose jo ushqimi, prifterinjte benin parashikimin e ecurise se motit, prodhimit, menyres se qeverisjes, mundesise se zhvillimit te lufterave etj. Kulti i gjarprit te pellazget dhe te iliret (iliret, epirotet dhe dardanet shenimi im, Sh. H.), ishte nje totem, ndersa te shqiptaret konsiderohet edhe sot si mbrojtes prej fatkeqesive. Gjarpri i shtepise ose Vitorja ka qene e shenjte. Ajo ishte mbrojtesja e familjes, e njerezve, sillte mbaresi ne njerez, ne prodhime, ne bujqesi, blegtori e ne pemetari. Figura e gjarprit gjendet e skalitur edhe ne portat e shtepive, zbukurimet e ndryshme me gdhendje druri, si ne: tavane, musendra, dyer, furka tjerrjeje, cula dyjare, cifteli, kerraba, ne permendoret e varreve etj., duke perfshire nje areal te gjere ne zona te ndryshme te vendit si ne: Permet, Laberi, Cameri, Malesi e Madhe, Dukagjin, Kosove, Malesi e Tiranes etj. Mark Tirta, gjate studimit te dokeve dhe zakoneve te Malesise se Tiranes, konfirmon se koka dhe lekura e gjarprit perdoreshin ne kete treve si hajmali per femijet, per t'u mbrojtur nga syri i keq dhe semundjet e ndryshme. Prania e kultit te gjarprit edhe ne ditet tona, me nje shtrirje ne te gjitha trevat shqiptare, deshmon per nje kult te perbashket shqiptar, i cili u ka rezistuar dogmave te besimeve monoteiste.

• Revista Mjekesia Veterinare Shqiptare: Kulti i gjarperit ne Shqiperi e me tej https://veterineret.com/per-dashamiresit-dhe-pronaret/telegraf/kulti-i-gjarperit-ne-shqiperi-e-me-tej/

Definimi i gjarpri tek WikiFjalori

• "Bibliography for "Serpentes"". Biodiversity Heritage Library. {{cite web}}: Mungon ose eshte bosh parametri |language= (Ndihme!)
• Serpentes (TSN {{{ID}}}). Integrated Taxonomic Information System.
• "US Snakes". eNature. Arkivuar nga origjinali me 2008-03-15. {{cite web}}: Mungon ose eshte bosh parametri |language= (Ndihme!)
• "Snakes of the Indian Subcontinent". Naturemagics Kerala Photo Gallery. Arkivuar nga origjinali me 21 mars 2009. Marre me 6 prill 2020. {{cite web}}: Mungon ose eshte bosh parametri |language= (Ndihme!)
• "Herpetology Database". Swedish Museum of Natural History. {{cite web}}: Mungon ose eshte bosh parametri |language= (Ndihme!)
• BBC Nature: Arkivuar 2 shtator 2018 tek Wayback Machine Snake news, and video clips from BBC programmes past and present.
• Basics of snake taxonomy at Life is Short but Snakes are Long