TeX

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

TeX (wymowa IPA: /tex/ jak gr.) - komputerowa technologia profesjonalnego skladu drukarskiego, obejmujaca:

• specjalny jezyk programowania;
• kompilator tworzacy pliki w formacie DVI;
• programy przeksztalcajace pliki DVI na format wymagany przez urzadzenia graficzne (drukarki, naswietlarki).

TeX do skladu nie uzywa plikow z fontami, jak dzieje sie to w wiekszosci programow do skladu tekstu, lecz plikow z metrykami fontow, czyli informacjami o wymiarach znakow, odstepach miedzy nimi oraz innymi zaleznosciami, ale bez opisu ksztaltow znakow. Metryki fontow zapisane sa w plikach TFM (TeX Font Metric). Dopiero program drukujacy dodaje do informacji z pliku DVI opisy fontow i przygotowuje dane w formacie urzadzenia drukujacego^[1][2].

Uzywa sie go przy skladaniu tekstow naukowych (np. matematycznych), poniewaz umozliwia budowanie zlozonych wyrazen, w tym skomplikowanych wzorow matematycznych. Nie mniej wazny jest szeroki zakres dostepnych gotowych pakietow polecen rozwiazujacych problemy zwiazane z tworzeniem publikacji, sa to np. automatyczne numerowanie rownan, tworzenie skorowidzow, tabel, spisu skrotow, wstawianie ilustracji.

Litery T, E i Kh reprezentuja greckie litery, odpowiednio tau, epsilon oraz chi ${\displaystyle (\tau \epsilon \chi ),}$ tworzace poczatek greckiego slowa tekhne (techne) oznaczajacego sztuke lub rzemioslo, od ktorego pochodzi wyraz technika.

Pochodzenie nazwy uzasadnia poprawna wymowe /tex/ (tech), lecz ze wzgledu na trudnosc wymowy spolgloski szczelinowej miekkopodniebiennej bezdzwiecznej w krajach anglojezycznych stosuje sie rowniez /tek/.

W tekstach zlozonych za pomoca TeX-a jego nazwa jest zapisywana jako . W technologii uniemozliwiajacej uzycie wlasciwego kerningu oraz obnizenia ,,E" program jest nazywany ,,TeX".

TeX zostal napisany w jezyku WEB, ktory z kolei produkuje programy w jezyku Pascal. Przy okazji powstal jezyk METAFONT, przeznaczony do opisu fontow, w ktorym zostaly stworzone fonty domyslnie uzywane przez TeX - ich kroj nosi nazwe Computer Modern.

Program powstal w Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie Stanforda. Jego tworca jest Donald E. Knuth, amerykanski matematyk i informatyk. Program powstal, poniewaz prof. Knuth nie byl zadowolony z wygladu swojej ksiazki The Art of Computer Programming. Postanowil wziac sprawy w swoje rece i stworzyc jezyk programowania, ktory umozliwilby sklad tekstu wysokiej jakosci. Poczatkowo profesor zakladal, ze prace zajma najwyzej pol roku, jednak jego oszacowanie bylo bledne - ostatecznie program zostal ukonczony po ok. osmiu latach, w 1985 roku. Z ta chwila rozwoj programu zostal zatrzymany, byly poprawiane jedynie bledy, a numer wersji zostal okreslony na 2.0^[3].

Profesor Knuth wyznaczyl nagrode pieniezna za kazdy znaleziony w jego programie blad. W roku 1985 nagroda wynosila 1 cent, byla podwajana co rok az do 327 dolarow i 68 centow^[4].

Poczawszy od wersji 3 systemu TeX, to jest od roku 1990^[3], kazda kolejna podwersja oznaczana jest kolejnym dziesietnym przyblizeniem liczby p, co oznacza, ze w systemie wprowadzane sa wylacznie poprawki^[5] przyblizajace system do doskonalosci. Biezaca wersja, opublikowana w styczniu 2021 roku, ma numer 3.141592653^[6]. Knuth w swoistym testamencie^[7] polecil, aby z chwila jego smierci numer wersji okreslic jako p i nie dokonywac juz zadnych zmian.

We wspolczesnych dystrybucjach oprocz programu TeX dostepne sa jego rozszerzone wersje, z ktorych czesc jest nadal rozwijana. Najpopularniejsze z nich to:

• pdfTeX - rozszerzenie pozwalajace tworzyc bezposrednio pliki w formacie PDF, jednak z zachowaniem kompatybilnosci, to jest z mozliwoscia tworzenia plikow DVI,
• eTeX - rozszerzenie o nowe polecenia ulatwiajace pisanie makr oraz umozliwiajace sklad dwukierunkowego tekstu,
• XeTeX - wariant umozliwiajacy korzystanie ze standardu Unicode oraz fontow komputerowych we wspolczesnych formatach, takich jak OpenType oraz AAT.

Popularyzacja formatu PDF spowodowala, ze w wiekszosci nowoczesnych dystrybucji TeX-a domyslnym programem jest pdfTeX.

Jednymi z glownych zalet systemu sa: dostepnosc plikow zrodlowych oprogramowania, przenosnosc na dowolna platforme sprzetowa/systemowa (co daje m.in. identyczny efekt pracy na dowolnym komputerze) i stabilnosc dzialania. Do szybkiego wzrostu popularnosci TeX-a w publikacjach naukowych przyczynil sie fakt, ze praktycznie wszystkie prestizowe wydawnictwa i czasopisma z zakresu nauk scislych przyjmuja do publikacji teksty zapisane w TeX-u, a nawet udostepniaja wlasne szablony, pozwalajace nadawac publikacji wyglad zgodny z przyjetym w danym czasopismie czy wydawnictwie (np. w fizyce pozycje de facto standardu uzyskal opracowany na potrzeby wydawnictw American Physical Society RevTeX4). Szablony te z reguly oparte sa na formacie TeX-a zwanym LaTeX2e.

Latwosc tworzenia makr spowodowala, ze dla TeX-a dostepnych jest wiele rozszerzen ulatwiajacych prace, nazywanych formatami. Przykladem takiego zestawu makr jest AMSTeX, LaTeX (stworzony przez Leslie Lamporta), LaTeX2e, ConTeXt.

Wiele wyrazen matematycznych w Wikipedii zostalo stworzonych przy pomocy LaTeX-a. Na przyklad:

${\displaystyle {\frac {\sum \limits _{n=1}^{N}(x^{\sqrt {n+1}}-x^{x^{2n}})}{(\ln {x}+2x^{4x+1289})^{\frac {1}{2}}}}}$

Powyzszy wzor zapisany w jezyku TeX wyglada nastepujaco:

\frac{\sum\limits_{n=1}^N (x^{\sqrt{n+1}}-x^{x^{2n}})}{(\ln{x}+2x^{4x+1289})^{\frac{1}{2}}}

Wiele osob rozwijajacych TeX-a stowarzyszonych jest w organizacji TeX Users Group (TUG). Istnieja takze narodowe grupy uzytkownikow TeX-a - np. niemiecka DANTE (Deutschsprachige Anwendervereinigung TeX), francuska GUTenberg (Groupe francophone des Utilisateurs de TeX) czy Polska Grupa Uzytkownikow Systemu TeX (GUST).

• DVI
• Kile
• LaTeX
• LEd

• Strona TUG
• Siec archiwow TeX-a
• wykorzystanie TeX-a w Wikipedii (ang.)

Zrodlo: ,,https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=TeX&oldid=78435463"

Kategorie:

• Jezyki opisu strony
• Otwarte oprogramowanie
• TeX

Ukryta kategoria:

• Szablon IPA do sprawdzenia