Rio de Janeiro

For andre tydingar av oppslagsordet, sja Rio de Janeiro (fleirtyding).

Rio de Janeiro er bade namnet pa ein delstat soraust i Brasil og namnet pa hovudstaden i same delstat. Namnet tyder "Januarelva" pa portugisisk.

Byen var hovudstaden i Brasil mellom 1763 og 1960 og hovudstaden i heile det portugisiske imperiet mellom 1808 og 1821. Byen vert som regel berre kalla Rio, og har i tillegg kallenamnet A Cidade Maravilhosa - "Den vidunderlege byen".

Byen er kjend verda rundt pa grunn av fleire unike saertrekk: spektakulaer natur, den arlege karnevalsfeiringa, samba og andre musikkformer, kjende strender som Copacabana, Ipanema og Leblon, og fortau pynta med svarte og kvite bolgjer. Dei mest kjende landemerka i tillegg til strendene er kristusstatuen Cristo Redentor pa Corcovado-fjellet, Sukkertoppen, karnevalsbygget Sambodromen, og Maracana fotballstadion, som er ein av verdas storste. Rio har og den storste skogen i verda som ligg innanfor bygrenser, nemleg Floresta da Tijuca, eller Tijuca-skogen.

Om ein inkluderer drabantbyane, er befolkninga pa lag 14 millionar. Rio er den nest storste byen i Brasil etter Sao Paulo, og var hovudstad i Brasil fram til 1960, da Brasilia vart gjort om til hovudstad. Personar fra Rio vert kalla cariocas.

Den 20. januar 1502 kom den portugisiske oppdagaren Gaspar de Lemos til Guanabara-bukta, der han grunnla byen Rio de Janeiro, som tyder "januarelva" pa portugisisk. Mange trur at byen fekk namnet sitt fordi sjomennene trudde bukta var eit elveutlop, men det er svaert lite truleg at erfarne sjomenn ville ha gjort ein slik feil. Pa den tida kunne ordet "rio" bade tyde ei elv eller andre store vassomrade med vatn.

Kort tid etter oppdaginga vart omradet tatt i bruk av europearar med ymse foremal. Da Magellan kom til omradet i 1519 for a hente forsyningar, oppdaga han at franske smuglarar brukte bukta for a smugle ut brasiltre. I 1555 kom den franske offiseren Nicolas Durand de Villegaignon til omradet med ein flate pa to skip og 600 soldatar og nybyggjarar, for a danne den forste permanente europeiske busetnaden i omradet. Kolonien fekk namnet "France Antarctique", og var sett saman hovudsakleg av franske hugenottar og sveitsiske kalvinistar. I 1557 forlet Villegaignon kolonien pa grunn av usemjer med enkelte av nybyggjarane.

Sjolve byen vart grunnlagd den 1. mars 1565 av den portugisiske riddaren Estacio de Sa, som gav den namnet Sao Sebastiao do Rio de Janeiro (Sankt Sebastian av Januarelva), for a heidre kong Sebastiao I av Portugal. Busetjinga vart kalla Sao Sebastiao i fleire hundrear, for den andre halvdelen av namnet vart brukt. Byen vart grunnlagd som ein base for a forebu ein invasjon av den franske busetjinga, noko som vart gjort i 1567. Byen vart ofte ataka av piratar, spesielt fra land som var fiendar av Portugal, til domes Nederland og Frankrike.

Rio vart grunnlagt ved foten av Sukkertoppen, og seinare flytt innanfor eit festningsverk pa ei hogd, i tradisjon med europeisk forsvarstaktikk, eit omrade som fekk namnet Morro do Castelo (slottshogda). Byen utvikla seg fra dagens sentrum, forst mot sor og sa mot vest. Denne byutviklinga held fram i dag.

Pa slutten av 1500-talet byrja det portugisiske kongehuset a sja pa byen som eit strategisk punkt for transporten pa Atlanterhavet mellom Brasil, dei afrikanske koloniane og Europa. Det vart bygd fleire festningar, og det vart inngatt avtalar med urfolksstammene i omradet for a verne busetjinga mot inntrengjarar. Nabobyen Niteroi var grunnlagd av hovdingen Araraboia i Tamoio-stammen. Den forste naeringa i omradet var sukkerroyr, og som arbeidskraft brukde portugisarane forst urfolk, sa afrikanske slavar. Naeringa veks raskt sidan sukker av betre kvalitet fra Nord-Brasil vart meir tilgjengeleg.

Fram til tidleg pa 1700-talet vart byen truga eller invadert av piratar og buccaneerar, slik som Jean-Francois Duclerc og Rene Duguay-Trouin. Da portugisarane fann gull og diamantar i nabokapitaniet Minas Gerias, vart Rio de Janeiro ei meir nyttig eksporthavn enn Salvador, hovudstaden i Bahia, som ligg mykje lenger nord. I 1763 vart koloniadministrasjonen i Portugisisk Amerika flytta til Rio.

Byen var i hovudsak ein kolonihovudstad fram til 1808, da den portugisiske kongefamilien og storstedelen av adelen i Lisboa flytta til Rio de Janeiro for a flykte fra Napoleon si invasjon av Portugal. Hovudstaden i kongedomet var flytta til Rio, som dermed vart den einaste europeiske hovudstaden utanfor Europa. Sidan det ikkje var plass eller infrastruktur nok til a huse alle dei hundrevis av adelsfolka som plutseleg flytta til byen, vart mange av innbyggjarane heilt enkelt kasta ut fra heimane sine.

Da Prins Pedro I erklaerte Brasil uavhengig av Portugal i 1822, bestemte han at Rio de Janeiro skulle vere hovudstaden i det nye imperiet. Byen heldt likevel pa a misse okonomisk og politisk tyding i hove til Sao Paulo.

Etter at monarkiet vart erstatta med republikk i 1889, heldt Rio de Janeiro fram med a vere hovudstad.

Fram til byrjinga av 1900-talet var byen avgrensa til omradet som no er kjent som det historiske forretningsdistriktet i munningen av Guanabara-bukta. Etterkvart byrja bysenteret a flytte seg mot sor og vest, til den sakalla Zona Sul (sorsonen), da den forste tunnelen vart bygd under fjella mellom Botafogo og bydelen som no er kjend som Copacabana. Den vakre stranda, i tillegg til det beromte Copacabana Palace Hotel, gjorde at Rio vart kjend som ein festby for strandlover, eit ry som har halde seg fram til i dag, trass i den aukande valden i favelaene og narkotikahandelen.

Det hadde vore debattert fleire gonger a flytte hovudstaden til midten av landet, og da Juscelino Kubitschek vart vald som president i 1955, var det basert pa lovnaden om a byggje ein ny hovudstad. Til tross for at mange avfeide dette som tomme vallovnader, greidde Kubitschek a fa bygd Brasilia innan 1960. Den 21. april det aret vart hovudstaden offisielt flytta fra Rio de Janeiro til Brasilia.

Mellom 1960 og 1975 var Rio ein bystat, slik som Wien, Hamburg eller Washington D.C. med namnet Staten Guanabara. Det vart gjeve ut eit presidentdekret i 1975, av administrative og politiske grunnar, som fjerna den foderale statusen til byen og innlemma han i delstaten Rio de Janeiro. Framleis er det mange cariocas som onskjer at Rio skal fa denne statusen attende.

Byen vert som regel delt inn folgjande delar: Centro (sentrum), den meir turistvenlege Zona Sul (sorsona), der ein finn dei beromte strendene; Zona Norte (nordsona), som er prega av industri; og Zona Oeste (vestsona), der ein finn det nyare Barra da Tijuca-omradet

Rio har eit subtropisk klima.

Rio er ein by av kontrastar. Her finst enorme ulikskaper mellom rik og fattig. Sjolv om byen heilt klart er blant verdas storste metropolar, lever 15 % av byinnbyggjarane i fattigdom. Dei verste omrada er slumomrada som vert kjend som favelaar, ofte bygd oppetter fjellsidene. Her er det vanskeleg a byggja solide hus, og det skjer ofte uhell, saerleg pa grunn av kraftig regn. I favelaane er det mykje narkotika-relatert kriminalitet, krig mellom gjengar, brutalitet fra politiet si side, mangel pa reinhald og andre sosiale problem som oppstar i fattigdom.

Eit einestaande aspekt med favelaane i Rio er at dei ligg svaert naerme dei rikaste stroka i byen. Overklassestrok som Ipanema og Copacabana ligg pressa innimellm stranda og dei fattige asane.

Bussar er koyretoyet som vert brukt mest til massetransport i Rio. Dei er billege og gar ofte, men politikarane i Rio byggjer no ut jarnbanen og undergrunnen for a redusera trafikkorkar og auka kapasiteten.

Det finst to undergrunnsbanar i Rio, og fleire forstadsbanar. I framtida har ein tenkt a byggja ein tredje undergrunsbane til Niteroi og Sao Goncalo, med undervasstunnel under Guanabara-bukta, som vil avloysa ferjeruta som gar der i dag.

Nar ein foretek seg lengre reiser i Brasil, reiser folk mest pa vegane, med ekspressbussar. I Rio finst det ogsa to hamneanlegg for lasteskip og passasjerskip.

'Cariocas', som folk fra Rio de Janeiro ofte vert kalla i Brasil, har gjort mange bidrag til historia, kulturen, musikken, litteraturen, utdanninga, vitskapen og teknologien til Brasil. Dette skjedde saerleg da Rio de Janeiro enno var hovudstaden i landet. Nokre av dei mest kjende er:

• Keisar Pedro II
• Heitor Villa-Lobos, klassisk komponist
• Oscar Niemeyer, arkitekt
• Adolfo Lutz, fysikar og vitskapsmann
• Adriano Leite Ribeiro, fotballspelar
• Bruno Barreto, regissor
• Carlos Nemer, arkitect og sivilingenior
• Carlos Chagas Filho, fysikar og vitskapsmann
• Carlos Lacerda, politikar, guvernor i Rio
• Carolina Solberg, sandvolleyballspelar
• Chico Buarque, komponist, songar og tekstforfattar
• Bruno Campos, skodespelar
• Fernanda Montenegro, skodespelarinne
• Fernando Henrique Cardoso, sosiolog og var president i Brasil i to periodar.
• Garrincha, tidlegare fotballspelar
• Ismael Silva, komponist og songar
• Isabel Clark, snowboardar
• Jaguar, teiknefilmteiknar
• Jair Ventura Filho, tidlegare fotballspelar
• Jo Soares, fjernsynsunderhaldar og forfattar
• Jorge Ben Jor, songar og komponist
• Machado de Assis, forfattar
• Madame Sata, vidgjeten kriminell
• Marisa Monte, songar og komponist
• Millor Fernandes, teikneserieteiknar og dramatikart
• Nilson do Amaral Fanini, hyrding
• Milton Nascimento, songar og komponist
• Noel Rosa, songar og komponist
• Paulinho da Viola, ein av dei beste sambadansarane i verda
• Paulo Coelho, forfattar
• Pixinguinha, ein av skaparane av Chorinho-musikken
• Baden Powell, komponist og gitarist
• Royce Gracie, kampsportlegende
• Romario, fotballspelar
• Ronaldo, fotballspelaren med flest mal i verdsmeisterskap (15)
• Sergio Vieira de Mello, diplomat
• Silvio Santos, entreprenor, mediamogul and fjernsynsmann
• Tom Jobim, komponist og musikar og ein av skaparane av Bossa Nova
• Vinicius de Moraes, forfattar, lyrikar, musikar og diplomat
• Walter Salles, filmregissor
• Zico, tidlegare fotballspelar, og trenar for fotballandslaget til Japan.
• Marielle Franco, bystyremedlem, menneskeretts-aktivist
• Prinsesse Ragnhild, fru Lorentzen
• Erling Lorentzen

I Rio de Janeiro finst det minst 10 offentlege universet eller hogskular, over tjue private universitet/ eller hogskular, fleire forskingssenter, og mange vanlege skular, bade offentlege og private.

• Arpoador-parken
• Flamengo-parken
• Morro Dois Irmaos-parken
• Dei botaniske hagane i Rio

I 1992 var byen vertskap for Rio-konferansen om berekraftig utvikling.

Rio har ogsa vorte brukt som bakgrunn for mange filmar, til domes Notorious (1946), Orfeu Negro (1959), Mannen fra Rio (1964), James Bond-filmen 007 Moonraker (1979), Blame It on Rio (1984), Wild Orchid (1990), Bossa Nova (2000), The Girl From Rio (2002) og City of God (2002). Filmen The Brazilian Job, ein oppfylgjar til The Italian Job (2004) blir spelt inn i Rio. I 2011 kjem dessutan animasjonsfilmen Rio ut, som finn stad i byen.

I The Simpsons-episoden "Blame it on Lisa", vitja familien Rio de Janeiro, berre for a mota ein myriade av latterleg overdrivne problem. Episoden gjorde folk fra den brasilianske turistnaeringa rasande og dei trua med a saksokja serieprodusentane.

I PlayStation-spelet Driver 2, er ein av banane i Rio.

Den naturlege hamna i Rio de Janeiro vart erklaert som eitt av dei sju naturskapte underverka av CNN. Kristusstatuen i byen vart ogsa erklaert som eitt av dei sju underverka i ei anna liste, gjeve ut av det sveitsiske selskapet New Open World Cooperation.

Venskapsbyane til Rio de Janeiro er:

• Atlanta, Sambandsstatane
• Barcelona, Spania
• Busan, Sor-Korea
• Cabo Frio, Brasil
• Durban, Sor-Afrika
• Istanbul, Tyrkia
• Lisboa, Portugal
• Kobe, Japan
• Managua, Nicaragua
• Niteroi, Brasil
• Seoul, Sor-Korea
• Teresopolis, Brasil

• Offisiell nettstad