M@zmuna kec

IS-LM modeli

Vikipediya, azad ensiklopediya

@sas makroiqtisadi modell@rd@n biri d@ IS-LM modelidir. IS-LM modeli faiz d@r@c@sinin v@ istehsalin h@cminin @mt@@ v@ pul bazarlarindaki tarazligini @ks etdirir.[1]

Bu modelin adi 2 @sas iqtisadi tarazligin birl@sm@sind@n @m@l@ g@lir: Iqtisadiyyatdaki investisiyalar (I) yigima (S), pula olan t@l@b(L) is@ pul t@klifin@ (M) b@rab@r olmalidir. Bu model @mt@@ v@ pul bazarlarinin tarazliqda oldugunu gost@rir.[2]

IS-LM modeli 1937-ci ild@ nobel mukafati laureati Con Hiks t@r@find@n yaradilib. O,Con Menyard Keynsin 1936-ci ild@ yazdigi "M@sgullugun, Faizin v@ Pulun Umumi N@z@riyy@si" kitabindaki fikirl@ri grafik olaraq t@svir edib.[3]

"IS" @yrisind@ investisiya (faiz d@r@c@si kimi veril@n) yigima (istehsal kimi veril@n) b@rab@rdir. @mt@@ bazarinda faiz d@r@c@si v@ istehsal arasinda t@rs-mut@nasiblik oldugundan "IS" @yrisi asagi meyillidir. Cunki, istehsal artdiqca daha cox pul yigima yon@lir, investisiyalarin yigima b@rab@r olmasi ucun faiz d@r@c@si asagi dusur.

Pul bazarinda faiz d@r@c@si v@ istehsal duz mut@nasib oldugu ucun "LM" @yrisi is@ yuxari meyllidir. Cunki, istehsal artdiqca pula olan t@l@b artir v@ bu da faiz d@r@c@sin artirir.[4].

IS @yrisi @mt@@ v@ xidm@t bazarinda faiz d@r@c@si il@ g@lir s@viyy@si arasindali @laq@ni @ks etdirir. Bu @laq@nin nec@ oldugunu gorm@k ucun ilk novb@d@ Keynsin g@lir-x@rc modelini t@tqiq etm@k lazimdir. Sozuged@n model Keynsin milli g@lir n@z@riyy@sinin @n sad@ izahidir v@ daha mur@kk@b v@ daha real IS-LM modeli ucun bunovr@ni formalasdirir[5].

Planlanan x@rcl@r v@ cari x@rcl@r

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Keyns bu modeld@ planlanan v@ cari x@rcl@ri bir-birind@n f@rql@ndirir: Cari x@rcl@r ev t@s@rrufatlarinin, mu@ssis@l@rin v@ dovl@tin cari dovrd@ h@yata kecirdikl@ri x@rcl@m@l@rin c@midir. Planlanan x@rcl@r is@ ev t@s@rrufatlarinin, firmalarin v@ dovl@tin @mt@@ v@ xidm@tl@ri almaq ucun planlasdirdiqlari x@rcl@rin c@midir.

N@ ucun reallasan (cari) x@rcl@rl@ planlasdirilan x@rcl@r f@rqli olur? Bu sualin cavabi firmalarin satisinin gozl@nil@n kimi olmamasi v@ planlasdirilmamis ehtiyatlarin (hazir m@hsulun) anbarlarda yigilmasidir. Firmalar gozl@dikl@rind@n az m@hsul satdiqda ehtiyatlar yuks@l@r, @ks halda is@ azalar. Ehtiyatlardaki planlasdirilmamis d@yisiklikl@r ehtiyatlara investisiya hesab edildiyi ucun cari x@rcl@r planlasdirilan x@rcl@rd@n cox v@ ya az ola bil@r[5].

Planlasdirilmis x@rcl@ri mu@yy@n ed@n amill@ri amill@r@ n@z@r yetir@k. Modeli sad@ formada izah etm@k ucun iqtisadiyyatin qapali oldugunu f@rz ed@k. Bu v@ziyy@td@ planlanmis x@rcl@r asagidaki kimi olar[5]:

E = C + I + G {\displaystyle E=C+I+G}

Burada, E- planlasdirilmis x@rcl@r, C - istehlak, I -- investisiya, G - dovl@t x@rcl@ridir. Yuxaridaki b@rab@rlik UDM-in dusturuna b@nz@s@ d@, bu g@l@c@k dovr ucun planlasdirilmis miqdardir. Bu s@b@bd@n E real UDM-d@n f@rqli qiym@t ala bil@r.

Yuxarida gost@rdiyimiz b@rab@rliyi genisl@ndirm@k ucun onun konponentl@rinin acilisini ver@k:

Istehlak x@rcl@rinin (C) g@lird@n (Y) asliliq dusturu asagidaki kimidir[5]:

C = C ( Y - T ) {\displaystyle C=C(Y-T)}

Burada Y- g@lir, T- vergil@rdir.

Sad@lik ucun planlasdirilmis investidiyalari sabit q@bul edirik[5]:

I = I o {\displaystyle I=I_{o}}

Son olaraq dovl@t x@rcl@rinin v@ vergil@rin g@lird@n daha cox dovl@t siyas@tind@n asili oldugunu v@ bununla @laq@dar sabit olaraq q@bul edirik[5]:

G = G 0 {\displaystyle G=G_{0}}

T = T 0 {\displaystyle T=T_{0}}

Bunlari birl@sdirs@k planlasdirilmis x@rcl@rin yeni dusturunu alariq:

E = C ( Y - T 0 ) + I 0 + G 0 {\displaystyle E=C(Y-T_{0})+I_{0}+G_{0}}

Yuxaridaki sikild@n d@ gorunur ki, planlasdirilmis x@rcl@r birbasa olaraq istehlakdan (C) asilidir.

Planlanan v@ cari x@rcl@rin qrafik t@sviri

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

I 0 {\displaystyle I_{0}} v@ G 0 {\displaystyle G_{0}} sabit oldugundan g@lir (Y) sifir da olsa, onlarin h@cmi d@yism@z. Qrafik olaraq gost@rs@k, gor@rik ki, burada absis (Y) oxuna paralel @yril@r @m@l@ g@lir[5]. (Bax: S@kil 1)

Lakin, istehlak (C) is@ g@lird@n (Y) asilidir. Y artdiqca C d@ artir, y@ni musb@t meylliliy@ malikdir. Burada bir nuansi n@z@r@ catdirmaq lazimdir: G@lir olmasa, @hali minimum t@l@batlarini basqa m@nb@l@r (borc v@ s.) hesabina t@min edirl@r. Y@ni, istehlak g@lird@n asili olmasina baxmayaraq, g@lir olmadiqda (Y=0) bel@ mu@yy@n istehlak ( C 0 {\displaystyle C_{0}} ) movcuddur. Qrafik olaraq bunu mumkundur (Bax: S@kil 2).

Planlanan x@rcl@rin t@rkib hiss@l@rinin g@lird@n asliligini @ks etdir@n qrafikl@ri birl@sdirs@k E-nin (planlasdirilan x@rcl@r) Y-d@n (g@lir) asliliq qrafikini (Bax: S@kil 3) ala bil@rik[5].

UDM-in bir nec@ hesablanmasi usulu (g@lir, x@rc, istehsal) var. Amma sonda alinan r@q@ml@r bir-birin@ b@rab@r olmalidir. Ordinat oxunda UDM-in x@rc usulu il@ hesablanmis h@cmil@ri, absis oxunda is@ g@lir usulu il@ hesablanmis h@cml@ri qeyd ets@k onlar yalniz bir duz x@tt uz@rind@ bir-birin@ b@rab@r olacaq (Bax S@kil 4). X@tt uz@rind@ olan noqt@l@r kordinat oxlarindan eyni m@saf@ uzaqliqdaki noqt@l@rd@n t@skil olundugundan 45 d@r@c@lik meylliy@ malikdir.

Son 2 qrafiki birl@sdir@k (Bax: S@kil 5) :

S@kil 5-d@ A noqt@si milli iqtisadiyyatin tarazliq noqt@sidir. Iqtisadiyyat h@mis@ bu tarazliq noqt@sind@ olmur. Amma b@zi iqtisadi gucl@rin t@siri il@ iqtisadiyyat bu tarazliga dogru ir@ll@yir[5]. Misal da izah ed@k:

F@rz ed@k ki, iqtisadiyyatda istehsal tarazliq noqt@sind@n coxdur. Bu halda n@ bas ver@r: Y 1 {\displaystyle Y_{1}} istehsal qarsisinda E 1 {\displaystyle E_{1}} h@cmind@ m@hsul alinib. Alinan m@hsulun istehsaldan az olmasi firmalarin anbarlarinda m@hsulun artmasina s@b@b olar v@ firmalar istehsali azaldar.

Dig@r bir misala baxaq: @g@r iqtisadiyyatda istehsal tarazliqdan az olduqda firmalarin anbarlarindaki m@hsulun h@cmi azalar v@ istehsali artirirlmasi q@rari veril@r.

Planlanan x@rcl@rin h@cminin d@yism@sin@ t@sir ed@n amill@r

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Indi is@ @vv@l sabit kimi q@bul etdiyimiz gost@ricil@r -- G 0 {\displaystyle G_{0}} , T 0 {\displaystyle T_{0}} , I 0 {\displaystyle I_{0}} - d@yisdikd@ planlanan x@rcl@rd@ v@ milli g@lird@ n@ kimi d@yisiklikl@r bas verdiyin@ n@z@r yetir@k.

Dovl@t x@rcl@ri (G)

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Dovl@t x@rcl@ri (DG) artsa , planlanan x@rcl@r @yrisi d@ bir o q@d@r yuxari surus@c@k. Qrafikd@n (Bax: S@kil 6) d@ gorunur ki, milli g@lir (DY) hokum@t x@rcl@rind@n daha cox artib. Buna iqtisadi @d@biyyatlarda multiplikasiya effekti deyilir[5].

DY/ DG - nisb@ti dovl@t x@rcl@rinin multiplikasiyasidir.

B@s bu artim niy@ bas verir? Bunun s@b@bini istehlak funksiyasinda axtarmaq lazimdir. Dovl@t x@rcl@rind@ki artim g@liri mu@yy@n q@d@r artirir. C= C(Y-T) istehsal funksiyasindan da gorunur ki, g@lirin artmasi istehlaki artirir. Y@ni dovl@t x@rcl@rind@ki artark@n eyni zamanda istehlak x@rcl@ri d@ artir. Bu s@b@bd@n modeld@ dovl@t x@rcl@rinin yuks@ldilm@si g@liri daha cox artirir.

B@s bu artiqliq n@ q@d@rdir v@ nec@ olculur? Bunu mu@yy@nl@sdirm@k ucun g@lird@ki h@r d@yisikliyi addimbaaddim izl@m@k lazimdir:

Dovl@t x@rcl@ri DG' q@d@r artirsa, milli g@lir d@ DG q@d@r artar. G@lird@ki bu artim istehlaki da MPC' x DG q@d@r artirar.

G@lird@ki ikinci artim g@liri yenid@n MPC x (MPC x DG) q@d@r artiracaq v@ istehlakin artimi yenid@n g@liri artiracaq sonra g@lird@ki artim istehlaki yenid@n artiracaq. Bu z@ncirvari proses sonsuza q@d@r davam ed@c@k amma h@r d@f@ artim daha az olacaq[5].

Indi is@ bu dedikl@rimizi riyazi olaraq ifad@ ets@k, dovl@t x@rcl@rinin artmasinann g@lir@ olan c@mi t@siri bel@ olacaq[5]:

Dovl@t x@rcl@rind@ki artim: DG Istehlakdaki birinci d@yisiklik:



M
P
C


{\displaystyle MPC}

 x DG Istehlakdaki ikinci d@yisiklik:



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 x DG Istehlakdaki ucuncu d@yisiklik:



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 x DG

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

____________________________________________________________________________________

DY = DG +



M
P
C


{\displaystyle MPC}

 x DG +



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 x DG +



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 x DG+ ..... DY = (1+



M
P
C


{\displaystyle MPC}

+



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 +



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 +.....) x DG DY/DG = 1+



M
P
C


{\displaystyle MPC}

+



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 +



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 +.....

Riyazi s@kild@ sad@l@sdirs@k asagidaki n@tic@ni alariq:

DY/DG = 1/(1-MPC)

Misalla izah ed@k: F@rz ed@k ki, istehlaka meyllilik d@r@c@si MPC = 0,6-dir. Bu zaman multiplikator asagidaki kimi hesablanacaq:

Multiplikator = DY/DG= 1+ 0,6+ 0,6 2+ 0,6 3 + . . . = 1/(1-0,6) = 1/0,4= 2,5

Y@ni dovl@t x@rcl@rinin 1 manat artmasi milli g@liri 2,5 manat artiracaqdir.

Fiskal siyas@tin dig@r bir al@ti olan vergil@rin azaldilmasi dovl@t x@rcl@rinin artirilmasi kimi g@liri oz h@cmind@n daha cox artiracaqdir. Y@ni, sonda DY > DT n@tic@si alinir. Bu yen@ d@ g@lir artiminin multiplikasiya effekti il@ baglidir. Amma vergil@rd@ bas ver@n d@yisiklikl@r g@lir s@viyy@sind@ki d@yisiklikl@rl@ t@rs mut@nasib oldugundan multiplikator m@nfidir. Vergil@rd@k azalma g@lir@ ilkin t@siri -MPC x DT s@viyy@sind@ olur. Bu istehlak funksiyasi il@ baglidir:

C = C ( Y - T ) = C 0 + M P C x ( Y - T ) = C 0 + M P C x Y - M P C x T {\displaystyle C=C(Y-T)=C_{0}+MPCx(Y-T)=C_{0}+MPCxY-MPCxT}

Qapali iqtisadiyyat ucun UDM-in dusturunu yuxaridaki acilisa uygun yazsaq asagidaki n@tic@ alinar:

Y = C 0 + M P C x Y - M P C x T + G + I {\displaystyle Y=C_{0}+MPCxY-MPCxT+G+I}

Y@ni, dovl@t x@rcl@rind@ki artim g@liri ilin olaraq DG q@d@r atirsa da, vergil@rd@ki azalma g@liri -MPCxDT q@d@r artirar.

Indi is@ bu dedikl@rimizi riyazi olaraq ifad@ ets@k, vergil@rd@ki azalmanin g@lir@ olan c@mi t@siri bel@ olacaq[5]:

Vergil@rd@ki azalma:



-
M
P
C


{\displaystyle -MPC}

 xDT Istehlakdaki birinci d@yisiklik:



-
M
P

C

2




{\displaystyle -MPC^{2}}

 x DT Istehlakdaki ikinci d@yisiklik:



-
M
P

C

3




{\displaystyle -MPC^{3}}

 x DT Istehlakdaki ucuncu d@yisiklik:



-
M
P

C

4




{\displaystyle -MPC^{4}}

 x DT

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

__________________________________________________________________________

DY =



-
M
P
C


{\displaystyle -MPC}

 x DT-



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 x DT -



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 x DT - ..... DY = (



-
M
P
C


{\displaystyle -MPC}

-



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 -



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 -.....) x DT DY/DT = -(



M
P
C


{\displaystyle MPC}

+



M
P

C

2




{\displaystyle MPC^{2}}

 +



M
P

C

3




{\displaystyle MPC^{3}}

 +.....)

Riyazi s@kild@ sad@l@sdirs@k asagidaki n@tic@ni alariq:

DY/DT = -MPC/(1-MPC)

Misalla izah ed@k: F@rz ed@k ki, istehlaka meyllilik d@r@c@si MPC = 0,6-dir. Bu zaman multiplikator asagidaki kimi hesablanacaq:

Multiplikator = DY/DT= -0,6/(1-0,6) = -0,6/0,4= -1,5

Y@ni vergil@rin 1 manat azalmasi milli g@liri 1,5 manat artiracaqdir.

Faiz d@r@c@si, Investisiya v@ IS @yrisi

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Planlanan x@rcl@rin dig@r konponenti olan investisiyalarin h@cminin d@yism@si IS @yrisinin formalasdirilmasinda acar rolunu oynayir. Bel@ ki, indiy@ q@d@r izah olunan m@s@l@l@r IS @yrisin@ kecm@k ucun bir addim idi. Indi is@ investisiyalarin h@cmind@ki d@yisikliyin milli g@lir@ nec@ t@sir etdiyini v@ investisiya qouyuluslarina @n cox t@sir ed@n amilin n@ oldugunu arasdiraq[5].

Investisiyalarin h@cmin@ t@sir ed@n @sas amil faiz d@r@c@sidir. Bel@ ki, investisiya funksiyasini asagidaki kimi gost@rm@k olar:

I = I ( r ) {\displaystyle I=I(r)}

@g@r faiz d@r@c@si yuks@l@rs@, investisiya h@yata kecirm@k ucun alinacaq borcun faiz x@rci artacaq v@ s@rmay@ qoyuluslari azalacaq. N@tic@ etibari il@ investisiya funksiyasinin qrafiki asagiya dogru meyllidir (Bax: S@kil 7 -- a paneli).

Faiz d@r@c@si d@yisdikd@ g@lirin nec@ d@yisdiyini mu@yy@n etm@k ucun investisiya funksiyasini g@lir x@rcl@m@ diaqrami il@ birl@sdir@ bil@rik. Faiz d@r@c@si investiya il@ t@rs mut@nasib oldugundan faiz d@r@c@sinin r 1 {\displaystyle r_{1}} d@n r 2 {\displaystyle r_{2}} -y@ yuks@lm@si investisiya h@cmini I ( r ) 1 {\displaystyle I(r)_{1}} -d@n I ( r ) 2 {\displaystyle I(r)_{2}} -y@ endir@c@kdir. Planlanan investisiyalarin h@cmind@ki azalma planlanan x@rcl@r @yrisini S@kil 7-b panelind@ki kimi asagiya dogru endir@r. Planlana x@rcl@rd@ki azalma g@lir s@viyy@sini d@ Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -@ enm@sin@ s@b@b olar. Bel@likl@, Fazi d@r@c@sind@ki artma g@lir s@viyy@sini asagi endirm@kd@dir.

S@kil 7-c panelind@ gost@rildiyi kimi IS @yrisi faiz d@r@csi il@ g@lir s@viyy@si arasindaki @laq@ni @ks etdirir. @slind@ IS @yrisi r il@ I arasindaki @laq@ il@ I v@ Y arasindaki @laq@ni ozund@ birl@sdirm@kd@dir. IS @yrisi uz@rind@ki h@r noqt@ mal v@ @mt@@ bazarindaki tarazligi t@msil edir v@ @yri g@lir s@viyy@sinin faiz d@r@c@sind@n nec@ asili oldugunu @ks etdirir. Faiz d@rc@sind@ki artimin investisiyalarin, dolayisi il@ g@lir s@viyy@sinin asagi dusm@si il@ n@tic@l@ndiyin@ gor@ IS @yrisi asagiya dogru meyllidir.

Fiskal siyas@tin IS @yrisin@ t@siri

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

IS @yrisi verilmis faiz d@r@c@sind@ @mt@@ v@ xidm@tl@r bazarini tarazliga g@tir@n g@lir s@viyy@sini @ks etdirir. Amma g@lir s@viyy@si h@m d@, dovl@t x@rcl@rind@n v@ vergil@rd@n d@ asilidir. IS @yrisi sabit fiskal siyas@t ucun c@kilir. Y@ni dovl@t x@rcl@ri v@ vergil@r sabit tutulur. Fiskal siyas@t d@yisdikd@ is@ IS @yrisi oz yerin d@yisir[5].

S@kil 8-d@ dovl@t x@rcl@rinin DG-lik artim IS @yrisini nec@ surusdurduyunu gorm@k mumkundur. Bu s@kil sabit r faiz d@r@c@sind@ dovl@tin x@rcl@ri artirmaq q@rarinin @mt@@ bazarina nec@ t@sir etdiyini gost@rir. Dovl@t x@rcl@rinin artmasi planlanan x@rcl@rind@ artirdigi ucun tarazliq s@viyy@sind@ki milli g@liri - Y 1 {\displaystyle Y_{1}} daha yuks@k s@viyy@li Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ kecir.

Bu s@b@bd@n dovl@t x@rcl@rind@ki artim n@tis@cind@ IS @yrisini oz yerini (saga) d@yisir.

Vergil@rd@ki bir azalma da eyni d@r@c@d@ IS @yrisinin surusm@sin@ s@b@b olur.

LM @yrisi -- pul bazarinda faiz d@r@c@si il@ g@lir s@viyy@si arasindaki @laq@ni @ks etdir@n @yridir.[6]

Bu @laq@ni izah etm@k ucun ilk novb@d@ likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sind@n istifad@ edilir.

Likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@si

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Con Menyard Keyns oz n@z@riyy@sind@ faiz d@r@c@sinin nec@ mu@yy@n olundugunu gost@rib. Bu yanasma likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@si kimid@ q@bul edilir. Cunki faiz d@r@c@si iqtisadiyyatda @n likvid olan element - pulun t@l@bi v@ t@klifini tarazlasdirmaq ucun istifad@ edilir. G@lir x@rcl@m@ modeli IS @yrisi ucun bunovr@ oldugu kimi, likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@si d@ LM @yrisi ucun @sasdir.

N@z@riyy@ni formalasdirmaq ucun ilk novb@d@ real pul balansindaki t@klif@ n@z@r yetir@k. @g@r pul t@klifi M, qiym@t s@viyy@si is@ P olarsa, M/P real pul balansinda t@klifin h@cmini @ks etdirir. Likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@si sabit bir pul balansi t@kilifi oldugunu iddia edir. Bu baximdan pul t@klifini asagidaki kimi ifad@ ed@ bil@rik

( M / P ) s = M / P {\displaystyle (M/P)^{s}=M/P}

Pul t@klifi M, xarici bir d@yisk@ndir v@ m@rk@zi bank t@r@find@n mu@yy@nl@sir. Qiym@t s@viyy@si is@ bu modeld@ sabit goturulur (Cunki, IS-LM modelind@ki @sas m@qs@d qiym@tl@rin sabit oldugu qisamudd@tli dovrd@ki prosesl@ri anlamaqdir). Bu f@rziy@l@r real pul balansindaki t@klifin sabit oldugunu v@ faiz d@r@c@sin@ bagli olmadigini gost@rir. Bu s@b@bd@n pul t@klifi @yrisi S@kil 9-d@ gost@rildiyi kimi saqulidir.

Pula olan t@l@b

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Indi is@ real pul balansindaki t@l@b@ diqq@t yetir@k. Likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@si faiz d@r@c@sinin ev t@s@rrufatlarinin @lind@ saxlayacagi pulun miqdarini mu@yy@nl@sdir@n amill@rd@n biri oldugunu ir@li surur. Bel@ ki, bir s@xs pulunu banka qoydugu zaman @ld@ ed@c@yi m@nf@@t faiz d@r@c@sind@n asilidir. Faiz d@r@c@si n@ q@d@r yuks@k olarsa, pulu bankda saxlamaq o q@d@r m@nf@@tlidir. Dig@r t@r@fd@n, pulu @ld@ saxlayib, ist@nil@n zaman onu istifad@ etm@k ist@y@rs@, bu zaman o pulu banka qoyub @ld@ ed@c@yi faiz h@cmind@ m@nf@@ti itir@c@kdir. Bu baximdan faiz d@r@c@si pulu @ld@ saxlamagin furs@t x@rcidir. N@tic@ olaraq, faiz d@r@c@si artdiqca insanlar pul v@saitinin daha az miqdarini @ll@rind@ saxlamaga ustunluk ver@c@kl@r. Yuxarida qeyd etdikl@rimiz@ @sas@n, real pul balansindaki t@l@bi asagidaki kimi gost@r@ bil@rik

( M / P ) D = L ( r ) {\displaystyle (M/P)^{D}=L(r)}

Yuxaridaki dusturda L( ) funksiyasi t@l@b edil@n pulun miqdarinin faiz d@r@c@sind@n asili oldugunu gost@rir. S@kil 9-daki t@l@b @yrisi asagiya dogru meyllidir, cunki, yuks@k faiz d@r@c@si t@l@b olunan pulun miqdarini asagi endir@c@kdir.

Lidvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sin@ gor@, real pul balansindaki t@l@b v@ t@klif iqtisadiyyatdaki faiz d@r@c@sini mu@yy@nl@sdirir. Y@ni, faiz d@r@c@si pul bazarini tarazliga g@tir@c@k s@viyy@d@ mu@yy@nl@sdir@r. S@kil 9-dan da gorunur ki, tarazliq faiz d@r@c@sind@ t@l@b edil@n pulun miqdari pulun t@klifi il@ b@rab@rdir.

B@s faiz d@r@c@si pul t@l@bi v@ pul t@klifi ucun bu tarazliq noqt@sin@ nec@ g@lir? Bunun cavabi insanlarin oz s@rv@tl@rini harada saxlamaqla bagli q@rarlari il@ baglidir. F@rz ed@k ki, faiz d@r@c@si tarazliq noqt@sind@n yuxaridadir. Bel@ olduqda insanlar @ll@rind@ki g@lir g@tirm@y@n pulu banklarda saxlamaga daha meylli olacaqlar. Depozitl@r@ pul axinin artmasi n@tic@sind@ Banklar faiz d@r@c@l@rini asagi endirm@kd@ maraqli olacaqlar. N@tic@d@ faiz d@r@c@si tarazliq noqt@sin@ en@c@k. @ks halda, faiz d@r@c@l@ri tarazliq noqt@sind@n asagidirsa, banklar depozitl@rinin h@cmini artirmaq ucun faiz d@r@c@sini artiracaqlar. N@tic@ is@ eyni olacaq.

Indi is@ faiz d@r@c@sinin pul t@klifind@ki d@yisiklikl@r@ nec@ reaksiya gost@rdiyin@ n@z@r yetir@k. F@rz ed@k ki, m@rk@zi bank bird@n-bir@ pul t@klifini asagi endirdi. M-d@ki azalma M/P nisb@tini d@ asagi endir@r. Cunki, model@ @sas@n, P sabitdir. Bel@ olarsa, real pul balansindaki t@klif S@kil 10-da oldugu kimi sola surus@r. Tazarliq faiz d@r@c@si r 1 {\displaystyle r_{1}} -d@n r 2 {\displaystyle r_{2}} -y@ yuks@l@r v@ yuks@k faiz d@r@c@si bir az @vv@l qeyd edil@n kimi insanlarin @ll@rind@ daha kicik miqdarda pul saxlamaqlarina g@tirib cixarar. @g@r M@rk@zi Bank pul t@klifini artirsaydi, bunun @ksi bas ver@rdi. Bel@likl@, likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sin@ @sas@n, pul t@klifind@ki azalma faiz d@r@c@sini artirar, t@klifd@ki artma is@ faiz d@r@c@l@rini azaldar.

LM @yrisinin qurulmasi

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Faiz d@r@c@sinin pul bazarinda nec@ @m@l@ g@ldiyini @ks etdirm@k ucun istifad@ etdiyimiz likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sini indi LM @yrisi formalasdirmaq ucun d@ istifad@ ed@ bil@rik.

F@rz ed@k ki, iqtisadiyyatda g@lir s@viyy@si (Y) artib. Bu real pul balansina nec@ t@sir ed@c@k? G@liri artdigi zaman @hali daha cox x@rcl@y@r ki, bu da onlarin pula olan t@l@bini artirar. N@tic@ etibari il@ g@lirin artmasi pul t@l@bini artirir. Bunu dustur s@klind@ asagidaki kimi gost@r@ bil@rik

( M / P ) d = L ( r , Y ) {\displaystyle (M/P)^{d}=L(r,Y)}

T@l@b edil@n pulun miqdari faiz d@r@c@si il@ t@rs, g@lir il@ duz mut@nasibdir.

Likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sin@ @sas@n, g@lir s@viyy@si d@yisdikd@ tarazliq faiz d@r@c@sin@ n@ olacagini gor@ bil@rik.

S@kil 11-d@ g@lirin Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ d@yism@si @ks olunub. Bir az @vv@l qeyd edil@n kimi, g@lir artarsa, pula olan t@l@b d@ artacaq ki, bu da faiz d@r@c@sini r 1 {\displaystyle r_{1}} d@n r 2 {\displaystyle r_{2}} -y@ qaldiracaq (Bax S@kil 11 panel A). Likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sin@ gor@, g@lirin artmasi yuks@k faiz d@r@c@sin@ s@b@b olur.

S@kil 11 panel B-d@ki LM @yrisi g@lir s@viyy@si il@ faiz d@r@c@si arasindaki bu @laq@ni gost@rir. LM @yrisind@ki h@r noqt@ pul bazarindaki tarazligi t@msil edir v@ @yri tarazliq faiz d@r@c@sinin g@lir s@viyy@si il@ bagli oldugunu gost@rir. G@lir s@viyy@si yuks@ldikc@ real pul balansindaki t@l@b d@ bir o q@d@r artar v@ tarazli faiz d@r@c@si d@ bir o q@d@r artar. Bu s@b@bd@n LM @yrisi yuxariya dogru meyllidir.

Pul siyas@ti LM @yrisini nec@ surusdurur?

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

LM @yrisi, verilmis g@lir s@viyy@si ucun pul bazarini tarazliga g@tir@n faiz d@r@c@sini mu@yy@n edir. Amma @vv@ld@ qeyd edildiyi kimi, tarazliq faiz d@r@c@si eyni zmaanda M / P {\displaystyle M/P} real pul balansindaki t@klifd@n d@ asilidir. LM @yrisini sabit real pul balansindaki t@klifin@ uygun olaraq c@kilib. @g@r real pul balansi d@yis@rs@, m@s@l@n M@rk@zi Bank pul t@klifini d@yis@rdir@rs@, LM @yrisi surus@r

Monetar siyas@td@ki d@yisiklikl@rin LM @yrisini nec@ surusdurduyunu basa dusm@k ucun likvidlik ustunlukverm@si n@z@riyy@sind@n istifad@ edilm@lidir. F@rz ed@k ki, M@rk@zi Bank Pul t@l@bini M1d@n M2-y@ q@d@r azaldib. Bu real pul balansindaki t@klifi M 1 / P {\displaystyle M_{1}/P} -d@n M 2 / P {\displaystyle M_{2}/P} -y@ q@d@r dusm@sin@ s@b@b olacaq. S@kil 12-d@ bunun nec@ n@tic@l@n@c@yini gor@ bil@rik. G@lir s@viyys@si v@ dolayi yollar pula olan t@l@b sabit olduqda pul t@klifind@ki azalma bazari tarazlasdiran faiz d@r@c@sini qaldirar. Bel@likl@, LM @yrisi sola dogru surus@r.

N@tic@ etibari il@, real pul balansindaki t@klifin artmasi LM @yrisini saga, azalmasi is@ sola surusdurur.

Qisa mudd@tli dovrd@ tarazliq

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

IS-LM modelinin iki t@nliyi asagidaki kimidir[7]:

Y = C ( Y - T ) + I ( r ) + G {\displaystyle Y=C(Y-T)+I(r)+G}

M / P = L ( r , Y ) {\displaystyle M/P=L(r,Y)}

Bu model fiskal siyas@tin al@tl@rini (G v@ T) v@ monetar siyas@ti (M), el@c@ d@ qiym@t s@viyy@sini xarici d@yis@l@r kimi q@bul edir. Bu d@yisk@nl@r sabit qaldiqda, IS @yrisi @mt@@ bazarinda, LM @yrisi is@ pul bazarinda faiz d@r@c@si (r) il@ milli g@lirin (Y) arasindaki @laq@ni @ks etdirir. Bu iki @yri S@kil 13-d@ birlikd@ @ks etdirilib.

Iqtisadi t@r@ddudl@rin izahi

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

IS v@ LM @yril@rinin k@sisdiyi noqt@ UDM-in s@viyy@sini mu@yy@nl@sdirir. Bu @yril@rd@n biri yerini d@yis@rs@, iqtisadiyyatdaki qisamudd@tli tarazliq da d@yisir v@ milli g@lird@ t@r@ddudl@r bas verir[8].

IS @yrisinin h@r@k@ti

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

IS @yrisinin oz yerini d@yism@sin@ @sas@n iki faktor: dovl@t x@rcl@rind@ki v@ vergil@rd@ki d@yisiklikl@r s@b@b olur[8].

S@kil 8-d@ gost@rildiyi kimi, dovl@t x@rcl@rind@ki DG-lik artim @yrini DG/(1-MPC) q@d@r saga surusdur@r. Indi is@ bunun milli g@lir@ nec@ t@sir etdiyin@ n@z@r yerir@k(Bax: S@kil 14)

S@kild@n d@ gorunur ki, dovl@t x@rcl@rinin artmasi IS @yrisini saga dogru surusdurmusdur. Tarazliq noqt@si is@ LM @yrisi uz@rind@ h@r@k@t ed@r@k, yeni movqeyin@ catmisdir. Bel@likl@, milli g@lir Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ faiz d@r@c@si is@ r 1 {\displaystyle r_{1}} d@n r 2 {\displaystyle r_{2}} -y@ q@d@r yuls@lmisdir.

Vergil@rin azalmasi da IS @yrisini DT x MPC/(1-MPC) q@d@r saga surus@c@k v@ oxsar n@tic@ alinacaqdir.

LM @yrisinin h@r@k@ti

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

LM @yrisinin oz yerini d@yism@sin@ @sas@n real pul balansindaki d@yisiklikl@r s@b@b olur. M-d@ki artim real pul balansi M/P-ni d@ artirir. Bel@ olduqda S@kil 10-da gost@rildiyinin @ksi olaraq LM @yrisi saga h@r@k@t ed@c@k(Bax: S@kil 15)[8].

S@kild@n d@ gorunur ki, LM @yrisi saga dogru surusmus v@ tarazliq noqt@si IS @yrisi uz@rind@ h@r@k@t ed@r@k yeni movqeyin@ catmisdir. Bel@likl@ milli g@lir Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ q@d@r yuks@lmis, faiz d@r@c@si is@ r 1 {\displaystyle r_{1}} -d@n r 2 {\displaystyle r_{2}} -y@ q@d@r azalmisdir.

LM @yrisinin yerinin d@yism@sin@ s@b@b olan amill@r@dn biri d@ qiym@tl@rin s@viyy@sind@ki d@yisiklikl@rdir ki, bu movzunu novb@ti basliq altinda n@z@rd@n kecirm@k daha m@qs@d@uygundur.

IS-LM modelind@n M@cmu t@l@b @yrisin@ kecid

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

IS-LM @yrisi @mt@@ v@ pul bazarinda tarazligin nec@ @ld@ edildiyini v@ faiz d@r@c@si il@ UDM arasindaki @laq@ni @ks etdirir. Bu tarazliq qiym@tl@rin sabit oldugu v@ziyy@t ucun n@z@rd@ tutulub. Qiym@tl@rin d@yism@si real pul balansinin v@ LM @yrisinin yerini d@yism@sin@ s@b@b olur. Sozugud@n d@yisiklik milli g@lirin h@cmind@ki t@r@ddudl@r@ g@tirib cixarir. N@tic@ etibari il@ IS-LM modeli milli g@lirin qiym@t d@yisiklikl@rin@ nec@ reaksiya verdiyini izah etm@y@ v@ bu iki gost@rici arasindaki @laq@ni @ks etdir@n M@cmu t@l@b @yrisini formalasdirmaga imkan verir[9].

S@kil 16-in A panelind@ qiym@t s@viyy@sind@ki artimin LM @yrisini nec@ surusdurduyu gost@rilib. Qiym@t s@viyy@sinin artmasi LM @yrisini sola dogru h@r@k@t etdirir v@ milli g@lirin h@cmi Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ dogru geril@yir. Gorunur ki, qiym@t s@viyy@si v@ milli g@lir t@rs-mutansibdir. Bu s@b@bd@n S@kil 16-in B panelind@ t@svir edil@n M@cmu t@l@b @yrisi (AD) asagiya dogru meyllidir.

M@cmu t@l@b @yrisinin surusm@sinin IS-LM modelind@ izahi

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

M@cmu t@l@b (AD) qiym@t s@viyy@si il@ milli g@lir arasindaki @laq@ni @ks etdirir. Bu s@b@bd@n qiym@t s@viyy@sind@ki d@yisiklik istisna olmaqla IS v@ LM @yril@rinin yerini d@yism@sin@ s@b@b olan h@r hansi bir d@yisiklik AD @yrisinin d@ yerini d@yis@c@k.

IS @yrisinin h@r@k@tinin AD @yrisin@ t@siri

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

F@rz ed@k ki, dovl@t x@rcl@rind@ki artim (v@ ya vergil@rd@ki azalma) IS @yrisini saga h@r@k@t etdirib. S@kil 17-in A panelind@ gorunduyu kimi bu milli g@liri Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ q@d@r yuks@ldir. N@tic@d@ verilmis qiym@t s@viyy@sind@ (P) daha cox m@hsul istehsal olunur. Bu da AD @yrisinin saga doru surusm@si il@ n@tic@l@nir (Bax: S@kil 17 panel B).

@ksi olduqda is@, m@s@l@n dovl@t x@rcl@rinin azalmasi (v@ ya vergil@rin artirilmasi) IS v@ dolayi olaraq AD @yrisini sola dogru h@r@k@t etdir@c@k[9].

LM @yrisinin h@r@k@tinin AD @yrisin@ t@siri

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

F@rz ed@k ki, m@rk@zi bank genisl@ndirici pul siyas@ti h@yata kecrir v@ iqtisadiyyatdaki pul miqdarini artirir. M artdigindan real pul balansi M/P-d@ yuks@l@c@k ki, bu da LM @yrisini saga h@r@k@t etm@sin@ s@b@b olacaq. S@kil 18-in A panelind@ gorunduyu kimi bu milli g@liri Y 1 {\displaystyle Y_{1}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ q@d@r yuks@ldir. N@tic@d@ verilmis qiym@t s@viyy@sind@ (P) daha cox m@hsul istehsal olunur. Bu da AD @yrisinin saga doru surusm@si il@ n@tic@l@nir[9] (Bax: S@kil 18 panel B).

@ksi olduqda is@, y@ni m@rk@zi bank s@rt pul siyas@ti yeridib, iqtisadiyyatdaki pulun miqdarini azaldarsa, LM v@ dolayi olaraq AD @yrisini sola dogru h@r@k@t etd@c@k.

S@rv@t v@ ya Piqu effekti

[redakt@ | vikim@tni redakt@ et]

Qiym@t s@viyy@sind@ki d@yisiklikl@r real pul balansina t@sir etdiyi ucun LM @yrisini h@r@k@t etirir. B@s bu d@yisikliyin IS @yrisin@ d@ t@sir edir mi?

F@rz ed@k ki, qiym@tl@rin s@viyy@si asagi enib. S@kil 19-un B panelind@ gost@rildiyi kimi real pul balansinda artim bas verdiyi ucun L M 1 {\displaystyle LM_{1}} @yrisi L M 2 {\displaystyle LM_{2}} @yrisin@ dogru surus@c@kv@ tarazliq noqt@si A-dan B-y@ , milli g@lir is@ Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -d@n Y 2 {\displaystyle Y_{2}} -y@ kec@c@k. N@tic@d@ S@kil 19-un C panelind@ gost@rildiyi kimi A D 1 {\displaystyle AD_{1}} @yrisi formalasacaq.

Amma burada bir m@s@l@y@ d@ diqq@t yetirm@k lazimdir. Bel@ ki, @g@r qiym@tl@rin s@viyy@si asagi en@rs@, pulun aliciliq qabiliyy@ti daha artacaq ki, @halinin g@liri deflyasiya hesabina artacaq. Istehlak funksiyasina @sas@n, @halinin g@lirinin artmasi onun istehlakini da artiracaq:

C=c(Y-T)= C 0 {\displaystyle C_{0}} + MPCxY -MPCxT

Buradan gorunur ki, deflyasiya hesabina @halini g@lirinin DY q@d@r artmasi, onun x@rcl@rini MPC x DY q@d@r artiracaq. Iqtisadiyyatda bu artima Piqunun s@rv@t effekti deyilir.

Basqa sozl@, S@rv@t v@ ya Piqu effekti (ing. Wealth or Pique effekt)- qiym@tl@rin s@viyy@sinin d@yism@sinin istehlakin h@cmin@ t@sirini @ks etdirir[10].

Qiym@tl@rin h@cminin asagi enm@si istehlaki (C), istehlakin artmasi planlanan x@rcl@ri (E) artirir (Bax S@kil 19 panel A) ki, bu da IS @yrisinin saga surusm@si il@ n@tic@l@nir. S@kil 19-nin B panelind@ gost@rildiyi I S 1 {\displaystyle IS_{1}} @yrisi I S 2 {\displaystyle IS_{2}} @yrisin@ kec@c@k ki, bu da ilk tarazliq noqt@si A-nin B-y@ deyil, C-y@ kecm@sin@ s@b@b olacaq. Bu halda yeni qiym@t s@viyy@sind@ ( P 2 {\displaystyle P_{2}} ) milli g@lirin h@cmi Y 3 {\displaystyle Y_{3}} -@ b@rab@r olacaq. N@tic@d@ daha yasti A D 2 {\displaystyle AD_{2}} @yrisi formalasacaq.

  1. | Durlauf, Steven N.; Hester, Donald D. (2008). "IS-LM". In Durlauf, Lawrence E.; Blume. The New Palgrave Dictionary of Economics (Second ed.). Palgrave Macmillan. Retrieved 5 June 2012
  2. | Andrew B. Abel , Ben S. Bernanke, Dean Croushore. Macroeconomics, 6th ed. s@h 310
  3. | Andrew B. Abel. 2008. s@h 310
  4. | Peston, Maurice (2002). "IS-LM model: closed economy". In Snowdon, Brian; Vane, Howard R. An Encyclopedia of Macroeconomics. Edward Elgar. Peston 2002, p. 387
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 N. Gregory Mankiw. Makroekonomi . 6-ci baski. Editor: Omer Faruk Colak. Ankara. 2014. ISBN 978-605-4160-38-9. S@h. 314-329
  6. | N. Gregory Mankiw. Makroekonomi . 6-ci baski. Editor: Omer Faruk Colak. Ankara. 2014. ISBN 978-605-4160-38-9. S@h. 329-333
  7. | N. Gregory Mankiw. Makroekonomi . 6-ci baski. Editor: Omer Faruk Colak. Ankara. 2014. ISBN 978-605-4160-38-9. S@h. 336-337
  8. 1 2 3 N. Gregory Mankiw. Makroekonomi . 6-ci baski. Editor: Omer Faruk Colak. Ankara. 2014. ISBN 978-605-4160-38-9. S@h. 341-346
  9. 1 2 3 N. Gregory Mankiw. Makroekonomi . 6-ci baski. Editor: Omer Faruk Colak. Ankara. 2014. ISBN 978-605-4160-38-9. S@h. 352-354
  10. | "Arxivl@nmis sur@t". 29 iyul 2022 tarixind@ arxivl@sdirilib. Istifad@ tarixi: 24 aprel 2015.