Boekarest

Boekarest (Roemeens: Bucuresti, [buku'reStj], luister (hulp*inligting)) is die hoofstad en grootste stad van Roemenie. Die metropool le aan die Dambovita-rivier in die suidooste van die land. Die bevolking word amptelik op 1,71 miljoen inwoners geskat, met 'n groter metropolitaanse gebied van 2,31 miljoen inwoners. Dit maak Boekarest die agtste digs bevolkte stad binne stadsgrense in die Europese Unie. Die stad beslaan 240 km2, terwyl die metropolitaanse gebied 1 811 km2 groot is. Administratief staan die stad bekend as die "Munisipaliteit Boekarest" (Roemeens: Municipiul Bucuresti) en het dieselfde status as 'n nasionale provinsie. Dit is verder verdeel in ses sektore, elk met 'n eie burgemeester. Boekarest is 'n belangrike kulturele, politieke en ekonomiese sentrum, die setel van die regering en die hoofstad van die Muntenie-streek.

Boekarest word vir die eerste keer in 1459 in geskiedkundige bronne genoem. Die stad het in 1862 die hoofstad geword en is sedertdien die middelpunt van Roemeense media, kultuur en kuns. Die argitektuur is uiteenlopend en sluit historiese style (hoofsaaklik eklekties, maar ook neoklassiek en Art Nouveau), interbellumstyle (Bauhaus, Art Deco en Roemeense herlewingsargitektuur), sowel as sosialistiese en moderne boukuns in. In die tydperk tussen die twee Wereldoorloe het die stad se elegante argitektuur en die verfyndheid van sy elite daartoe gelei dat Boekarest die byname Klein Parys en Parys van die Ooste gekry het.^[2] Hoewel dele van die historiese stadskern deur oorlog, aardbewings en Nicolae Ceausescu se sistematiseringsprogram beskadig of vernietig is, het baie geboue behoue gebly en is hulle onlangs gerestoureer. Die stad beleef die afgelope jare 'n beduidende ekonomiese en kulturele oplewing.^[3][4] Dit is een van die vinnigs groeiende hoetegnologie-stede in Europa,^{[5][6][7][8][9]} en die historiese stadskern is in 2016 deur die World Monuments Watch as "bedreig" gelys.^[10]

Boekarest is verreweg die digs bevolkte stad in Roemenie en het reeds in die 1940's meer as 'n miljoen inwoners gehad. Volgens die Mastercard Global Index of Urban Destinations was Boekarest in 2017 die Europese stad met die vinnigste groei in oornaggaste.^[11] In 2018 en 2019 is dit as die Europese bestemming met die grootste ontwikkelingspotensiaal aangewys.^[12]

Ekonomies is Boekarest die welvarendste stad in Roemenie en die rykste hoofstad in die streek, en het sedert 2017 Boedapest verbygesteek.^[13][14][15] Die stad beskik oor groot konferensiegeriewe, opvoedkundige instellings, kulturele sentrums, tradisionele winkelarkades en talle ontspanningsruimtes. Boekarest le binne, en word geheel omring deur, die Ilfov-provinsie.

Die geskiedenis van Boekarest toon 'n afwisseling van periodes van ontwikkeling en verval, vanaf die vroee nedersettings in die oudheid tot die stad se konsolidasie as die nasionale hoofstad van Roemenie laat in die 19de eeu. Dit word vir die eerste keer in 1459 in bronne vermeld as die "Sitadel van Bucuresti", en dit het die residensiestad geword van die heerser van Walachye, die woiwode Vlad die Deurboorder (Vlad Tepes).^[16]:23

Die Ou Vorstelike Hof (Curtea Veche) is in die middel van die 16de eeu deur Mircea Ciobanul opgerig. Onder latere heersers is Boekarest as somerresidensie van die vorstelike hof gevestig. In die daaropvolgende jare het die stad met Targoviste meegeding om die status van hoofstad, nadat die belang van Suid-Muntenie toegeneem het weens die eise van die suserein-mag, die Ottomaanse Ryk.

Boekarest het uiteindelik na 1698 die permanente setel van die Walachiese hof geword, vanaf die bewind van Constantin Brancoveanu. In die daaropvolgende 200 jaar is die stad herhaaldelik deur natuurrampe, groot brande en oorloe beskadig en telkens weer herbou.

Vanaf die 18de eeu het die Ottomane Grieks-Christelike administrateurs uit die Fanar-distrik van Konstantinopel, die sogenaamde Fanariote, aangestel om die stad en vorstedom te bestuur (Ottomaans-Turks: bkrsh, getranslitereer Bukres).^[17] Die Walachiese Opstand van 1821, onder leiding van Tudor Vladimirescu, het 'n einde aan die Fanariotebewind in Boekarest gemaak.^[18]

In 1813-1814 is die stad deur Caragea se pes geteister. Gedurende die 18de en vroee 19de eeu is Boekarest verskeie kere van Ottomaanse invloed losgeskeur en op verskillende tye beset deur die Habsburgse monargie (1716, 1737, 1789) en die Russiese Ryk (drie keer tussen 1768 en 1806). Tussen 1828 en die uitbreek van die Krimoorlog het die stad onder Russiese administrasie gestaan, met 'n onderbreking tydens die Walachiese Rewolusie van 1848, wat in Boekarest gesentreer was. Na die Russiese onttrekking het 'n Oostenrykse garnisoen die stad beset en tot Maart 1857 daar gebly. Op 23 Maart 1847 het 'n verwoestende brand sowat 2 000 geboue vernietig en omtrent 'n derde van die stad in puin gele.

In 1862, nadat Walachye en Moldawie verenig is om die Vorstedom Roemenie te vorm, het Boekarest die nuwe staat se hoofstad geword. In 1881, met die uitroeping van die Koninkryk Roemenie onder koning Carol I, het Boekarest die politieke sentrum van die koninkryk geword. Gedurende die tweede helfte van die 19de eeu het die stad se bevolking drasties toegeneem, en 'n nuwe fase van verstedeliking en stedelike modernisering het begin. Gasbeligting, perdetrems en beperkte elektrifisering is ingevoer.^[19] Die Dambovita-rivier is in 1883 sterk gekanaliseer, wat 'n einde gemaak het aan herhalende oorstromings soos die groot oorstroming van 1865.^[20] Die Verdedigingswerke van Boekarest is ook in hierdie tydperk gebou.

Die uitspattige argitektuur en kosmopolitiese hoekultuur van hierdie periode het aan Boekarest die bynaam "Parys van die Ooste" (Parisul Estului) besorg, met Calea Victoriei (Victoriestraat) as sy Champs-Elysees.

Tussen 6 Desember 1916 en November 1918 is Boekarest deur Duitse magte beset na die Slag van Boekarest, en die amptelike hoofstad is tydelik na Iasi in die streek Moldawie verskuif. Na die Eerste Wereldoorlog het Boekarest die hoofstad van Groot-Roemenie geword. In die tussenoorlogse periode het stedelike ontwikkeling voortgeduur, met die stad wat gemiddeld sowat 30 000 nuwe inwoners per jaar bygekry het. Sommige van die belangrikste landmerke is in hierdie tyd gebou, onder meer die Arcul de Triumf en die Palatul Telefoanelor.^[21] Die Groot Depressie in Roemenie het egter ernstige sosiaalekonomiese gevolge gehad en het onder meer uitgeloop op die Grivita-staking van 1933.^[22]

In Januarie 1941 was die stad die toneel van die Legionere opstand en die Boekarest-pogrom. As hoofstad van 'n As-geallieerde land en 'n belangrike deurgangspunt vir As-troepe op pad na die Oosfront, het Boekarest swaar skade gely as gevolg van Geallieerde bombardemente tydens die Tweede Wereldoorlog. Op 23 Augustus 1944 was die stad die plek van die koninklike staatsgreep wat Roemenie by die Geallieerdes gevoeg het. Kort daarna het Boekarest 'n kort periode van Luftwaffe-bombardemente en 'n mislukte poging deur Duitse troepe om die stad te herower, beleef.

Na die vestiging van kommunisme in Roemenie het die stad verder uitgebrei. Nuwe woonbuurte is aangele, die meeste oorheers deur woonstelblokke (toringblokke). Onder Nicolae Ceausescu se bewind (1965-1989) is 'n deel van die historiese stadskern gesloop en vervang deur ontwikkeling in die styl van Sosialistiese realisme:

• die Centrul Civic (Burgersentrum), en
• die Parlementspaleis, waarvoor 'n hele historiese woonbuurt platgevee is om plek te maak vir Ceausescu se megalomane projekte.

Op 4 Maart 1977 het 'n aardbewing met sy episentrum in Vrancea, sowat 135 km weg, 1 500 lewens geeis en verdere skade aan die historiese sentrum aangerig.

Die Roemeense Rewolusie van 1989 het in Timisoara begin en daarna in Boekarest voortgegaan, wat tot die omverwerping van die kommunistiese regime gelei het. Ontevredenheid met die postrevolusionere Nasionale Volksreddingsfront het daartoe gelei dat studentebonde en opposisiegroepe in vroee 1990 grootskaalse anti-kommunistiese betogings in Boekarest gereel het, wat verdere politieke verandering aangevuur het.

Sedert 2000 is die stad voortdurend gemoderniseer. Residensiele en kommersiele ontwikkeling is veral in die noordelike distrikte sigbaar, en Boekarest se ou historiese sentrum word sedert die middel-2000's stelselmatig gerestoureer.

Boekarest le aan die oewers van die Dambovitarivier, wat uitmond in die Argesrivier, 'n syloop van die Donau. 'n Reeks mere - onder meer die Herastrau-, Floreasca-, Tei- en Colentinameer - strek deur die noordelike stadsgebied langs die Colentinarivier, self 'n sytak van die Dambovita. In die stadsentrum is daar ook 'n klein kunsmatige waterliggaam, die Cismigiumeer, omring deur die Cismigiutuine. Hierdie tuine, ontwerp deur die Duitse landskapargitek Carl F.W. Meyer en in 1847 geopen, is een van die oudste en belangrikste stadsparke in Boekarest en was histories 'n ontmoetingsplek vir skrywers en digters.

Die stad se netwerk van parke en groen ruimtes sluit onder meer die Koning Mihai I-park (voorheen Herastraupark), Tineretuluipark en die Botaniese Tuin in.Die Koning Mihai I-park, in die noordelike stadsomgewing rondom die Herastraumeer, huisves ook die Dorpmuseum. Die Grigore Antipa Natuurhistoriese Museum is naby Victorieiplein gelee. In dieselfde gebied is Hard Rock Cafe Boekarest en Beraria H, een van die grootste biersale in Europa.

Tineretuluipark, aangele in 1965, dien as die hoofontspanningsgebied vir Suid-Boekarest en bevat 'n Mini Town-speelkompleks vir kinders. Die Botaniese Tuin in die Cotroceni-woonbuurt, wes van die stadsentrum, is die grootste in Roemenie en bevat meer as 10 000 plantspesies, waaronder talle uitheemse spesies. Die tuin het oorspronklik as die koninklike plesiertuin ontstaan.^[23] Daarbenewens is daar nog talle kleiner buurtparke, onder meer Alexandru Ioan Cuza-, Kiseleff-, Carol-, Izvor-, Circului- en Moghiorospark. Ander groot parke sluit die Nasionale Park, Teipark, Eroilorpark en Crangasipark met die Moriimeer in.

'n Besonderse landskapvorm in die suide van die stad is Vacarestimeer, wat saam met omliggende vleilande 'n gebied van ongeveer 190 hektaar beslaan (waarvan 90 hektaar water is). Dit bevat 97 voelspesies (waarvan die helfte beskerm word) en minstens sewe soogdierspesies.^[24] Die gebied, oorspronklik 'n dorpie wat Nicolae Ceausescu in 'n meer wou omskep, het na die 1989-rewolusie - nadat die projek laat vaar is - geleidelik in 'n selfstandige stedelike vleilandekostelsel ontwikkel.^[25] In Mei 2016 is dit tot die Vacarestinatuurpark verklaar, dikwels die "Delta van Boekarest" genoem.^[26][27]

Boekarest le in die middel van die Roemeense Vlakte, 'n streek wat eens deur die Vlasieiwoud bedek was. Na ontbossing het dit ontwikkel in 'n vrugbare laagvlakte. Soos verskeie historiese Europese stede word Boekarest tradisioneel beskryf as gebou op sewe heuwels: Mihai Voda, Dealul Mitropoliei, Radu Voda, Cotroceni, Dealul Spirii, Vacaresti en Sfantu Gheorghe Nou.

Die stad het 'n totale oppervlakte van 226 km2. Die hoogte bo seevlak wissel van 55,8 m (by die Dambovita-brug in Catelu, in die suidooste van die stad) tot 91,5 m (by die Militari-kerk). Die stadsuitleg is oorwegend sirkelvormig, met die stadsentrum by Universiteitplein, waar die hoof-noord-suid- en oos-wes-verkeersasse kruis. Die Kilometer Nul-merkteken van Roemenie is net suid van die plein voor die Nuwe Sint Georgekerk op Sint Georgeplein. Die radius van Boekarest, gemeet van Universiteitplein tot die stadsgrens, wissel tussen 10 en 12 km.

Tot in die laat 20ste eeu was die gebiede rondom Boekarest hoofsaaklik landelik, maar na 1989 het die voorstedelike uitbreiding vinnig toegeneem in die omliggende Ilfov-provinsie. Hierdie provinsie - tans een van die vinnigs groeiende administratiewe gebiede in Roemenie - het by die 2021-sensus 'n bevolking van 542 686 gehad.^[28] Baie van die dorpe en gemeenskappe in Ilfov het sedertdien ontwikkel tot hoeinkomste-pendel- en satellietdorpe, wat funksioneer as die voorstede van Boekarest.

Boekarest het 'n humiede kontinentale klimaat (Dfa), gekenmerk deur warm, vogtige somers en koue, sneeuryke winters. Weens die stad se ligging op die Roemeense Vlakte kan winters besonder winderig wees, hoewel die effek van sommige winde deur verstedeliking versag word. Wintertemperature daal gereeld tot onder 0 degC, en val soms tot ongeveer -10 degC.

In die somer is die gemiddelde maksimum temperatuur 29,8 degC (vir Julie en Augustus), maar temperature van 35 tot 40 degC is algemeen in die middestad gedurende hoogsomer. Ondanks matige gemiddelde somerreenval kom intense, kortstondige storms wel voor.

Gedurende die lente en herfs wissel dagtemperature tipies tussen 17 en 22 degC, en die reenval in die lente is oor die algemeen hoer as in die somer, met gereelder, maar oorwegend ligter, reenbuie.^[29][30]

Volgens die 2021-bevolkingstelling het 1 716 961 inwoners binne die stadsgrense gewoon -- 'n bevolkingsafname in vergelyking met die 2011-sensus.^[1] Die afname spruit uit 'n lae natuurlike aanwas en 'n merkbare bevolkingsverskuiwing na kleiner pendeldorpe soos Popesti-Leordeni, Voluntari, Chiajna, Bragadiru, Pantelimon, Buftea en Otopeni. In 'n verslag van die Verenigde Nasies is Boekarest 19de uit 28 stede geplaas wat tussen 1990 en die middel 2010's die skerpste relatiewe bevolkingsdalings beleef het, met 'n daling van 3.77%.^[43]

By die 2002-bevolkingstelling is die stad se bevolking op 1 926 334 beraam,^[44] oftewel 8.9% van Roemenie se totale bevolking. Daar is beduidende pendelstrome vanaf die omliggende Ilfov-provinsie, maar geen betroubare amptelike ramings oor hul omvang nie.^[45]

Boekarest het twee periodes van versnelde bevolkingsgroei beleef:

• vanaf die laat 19de eeu tot die Tweede Wereldoorlog, toe die stad as nasionale hoofstad gekonsolideer is; en
• gedurende die Ceausescu-tydperk (1965-1989), toe grootskaalse verstedeliking en platteland-na-stad migrasie plaasgevind het. Die beleid wat aborsie en voorbehoedmiddels verbied het, het terselfdertyd tot 'n verhoogde natuurlike aanwas bygedra.

Boekarest het tans 'n hoe bevolkingsdigtheid van 8 260 inwoners per km2,^[46] aangesien baie inwoners in hoedigtheid-woonstelblokke uit die kommunistiese periode woon. Die suidelike distrikte is merkbaar digter bevolk as die noordelike. Binne die Europese Unie word slegs Parys en Athene deur 'n hoer stedelike digtheid oortref. Benewens die kommunistiese woonstelblokke bestaan daar ook interoorlogse geboue en nuwer residensiele ontwikkelings uit die 1990's en die 21ste eeu. Alhoewel massawoonstelblokke dikwels met die kommunistiese era geassosieer word, dateer sodanige beplande behuisingskemas reeds uit die 1920's.^[47]

Wat die stad se etniese samestelling betref, is ongeveer 97.3% van die bevolking vir wie data beskikbaar is Roemeniers.^[48] Ander betekenisvolle bevolkingsgroepe sluit in Roma, Hongare, Turke, Jode, Duitsers (hoofsaaklik Regat-Duitsers), Chinese, Russe, Oekrainers en Italianers. Kleiner gemeenskappe sluit onder meer Grieke, Armeeners, Koerde, Bulgare, Albaniers, Pole, Franse, Arabiere, Afrikane (insluitend Afro-Roemeniers), Iraniers, Vietnamees, Filippyne, Nepalees, Afganen, Sri Lankaners, Bangladeshis, Pakistanis en Indiers in.^{[49][50][51][52][53][54][55]} 'n Totaal van 226 943 inwoners het nie hul etniese verbintenis aangedui nie.^[56][57]

By die 2021-bevolkingstelling het 27.5% van die inwoners geen godsdiensverklaring verstrek nie; onder die 72.5% vir wie data wel beskikbaar is, is 92.4% as Roemeens-Ortodoks, 1.4% as Rooms-Katoliek, 1.3% as Protestants-Christelik, 0.6% as Moslem, en 0.2% as Roemeens-Grieks-Katoliek geidentifiseer. Nieteenstaande hierdie samestelling woon slegs 18% van die bevolking -- ongeag geloof -- gereeld weeklikse eredienste by.^[58]

Die lewensverwagting in Boekarest het in 2015 op 77.8 jaar gestaan, oftewel 2.4 jaar bo die nasionale gemiddelde.^[59]

Boekarest is die kerngebied van Roemenie se ekonomie en nywerheidsbasis, en dra sowat 24% van die land se BBP (2017) en ongeveer 'n kwart van die industriele produksie by, terwyl dit slegs 9% van die nasionale bevolking huisves.^[60] Byna 'n derde van alle nasionale belastinginkomste word deur inwoners en ondernemings in die hoofstad bygedra.

Volgens Eurostat het die lewenstandaard in die streek Boekarest-Ilfov in 2022 op 190% van die EU-gemiddelde gestaan, gemeet aan BBP per capita teen koopkragpariteit, aangepas vir plaaslike prysvlakke.^[61] Op vergelykbare maatstawwe presteer die streek beter as verskeie ander Europese metropolitaanse gebiede -- onder meer Boedapest, Madrid, Berlyn, Rome, Lissabon en Sofia -- en bly dit meer as dubbel die Roemeense nasionale gemiddelde.^[62]

Na die relatiewe ekonomiese stagnasie van die 1990's het volgehoue groei in die 21ste eeu nuwe infrastruktuurontwikkeling gestimuleer, insluitend groot inkoopsentrums, nuwe woongebiede en hoe kantoortorings. In Januarie 2013 het Boekarest 'n werkloosheidsyfer van slegs 2.1% gerapporteer, vergeleke met die nasionale syfer van 5.8%.^[63][64]

Boekarest se ekonomiese struktuur steun op 'n kombinasie van nywerheidsproduksie en dienste, met dienste wat die afgelope dekade besonder vinnig uitgebrei het. Die stad huisves die hoofkantore van sowat 186 000 ondernemings, waaronder feitlik alle groot Roemeense maatskappye.^[65] Sedert 2000 is die vinnig groeiende eiendom- en konstruksiesektor een van die belangrikste dryfkragte agter ekonomiese uitbreiding. Boekarest is ook Roemenie se voorste sentrum vir inligtingstegnologie en kommunikasie (IKT) en huisves verskeie sagteware-ondernemings wat offshore-diensentrums bedryf. Die Boekarestse Aandelebeurs (Bursa de Valori Bucuresti), wat in 2005 met die elektroniese beurs Rasdaq saamgesmelt het, speel 'n sentrale rol in die stad se finansiele stelsel.

Sedert die laat 1990's is 'n groot aantal inkopiesentrums en retail-komplekse gebou, onder meer Baneasa Shopping City, AFI Palace Cotroceni, Mega Mall, Bucuresti Mall, ParkLake Shopping Centre, Sun Plaza, Promenada Mall en die uitgestrekte Unirea Shopping Centre. Teen 2019 het die stad meer as 20 sulke sentrums gehad.^[66][67]

Groot multinasionale maatskappye soos Amazon, Microsoft, Ubisoft, Oracle Corporation en IBM is almal in Boekarest gevestig. Die top-ondernemings in die stad word verder oorheers deur firmas in die motornywerheid, olie- en gasbedryf (waaronder Petrom), asook die sektore telekommunikasie en vinnige verbruikersgoedere (FMCG).^[68][69]

Volgens die Speedtest Global Index is Boekarest in 2023 die sesde vinnigste stad ter wereld ten opsigte van vastebreeband-internetspoed, met 'n gemiddelde van 250 Mbps -- na Beijing, Sjanghai, Abu Dhabi, Valparaiso en Lyon.^[70]

Die stad word deur die Pan-Europese Vervoerkorridors IV en IX gekruis, wat dit tot 'n belangrike vervoerknooppunt in Suidoos-Europa maak.

Boekarest beskik oor 'n veelvlakkige en dinamiese kultuurtoneel wat in die afgelope dekades merkbaar uitgebrei het. Die stad se kultuurlewe omvat die visuele kunste, uitvoerende kunste, musiek- en teaterwese, asook 'n lewenskragtige naglewe. Anders as sekere ander Roemeense streke met duidelik afgebakende tradisies, weerspieel Boekarest se kultuur 'n vermenging van plaaslike en internasionale invloede, wat duidelik sigbaar is in sy museums, galerye, argitektuur en openbare ruimtes.

Die stad verenig gevestigde historiese instellings met 'n groeiende aantal nuwe kulturele ondernemings, en bied jaarliks 'n uiteenlopende reeks feeste, uitstallings en uitvoerings wat dit tot een van Oos-Europa se mees veelkantige kulturele sentrums maak.

Die Roemeense nasionale rugbyspan speel die meeste van sy tuiswedstryde op die Stadionul Arcul de Triumf en hier is ook die Roemeense Rugbyfederasie se hoofkantoor gelee.

• (en) Toerisme-inligting oor Boekarest op Wikivoyage
• (ro) Amptelike webwerf
• (en) "Bucharest". Encyclopaedia Britannica. Besoek op 4 September 2024.