Creative Commons lisansi

Creative Commons (CC) lisansi, telif hakki bulunan bir eserin veya calismanin ucretsiz olarak dagitilmasini saglayan bir cesit kamu telif hakki lisansi. Yazarin eserlerinin kamu kullanim haklarini kolaylikla verebilecegi cesitli standart lisans sozlesmeleri icerir. Bir yazar olusturdugu eserin kullanilmasi icin paylasmak veya uzerinde degisiklikler yapma hakkini vermek istediginde CC lisanslarini kullanabilir. CC lisanslari, eserlerin paylasilmasi konusunda esneklik saglar. Dagitim icin yazar tarafindan belirtilen izin kosullarina (ornegin; kendi calismalariniz icin yalnizca ticari olmayan kullanimlara izin verebilirsiniz) uyuldugu surece, eser hakkinda telif hakki icin endiselenmeye gerek kalmaz. Internet uzerinde, telif hakki sahibi tarafindan CC lisanslari ile paylasilan eserlerin kullanimi icin, eser sahibinden ayrica izin alma adimini ortadan kaldirir, boylelikle paylasimi hizlandirir. CC lisanslari herkesin kullanimina acik ve ucretsizdir.

CC lisanslarinin degisik turleri bulunmaktadir. Bunlar lisansin dagitim sartlari icin degisik kombinasyonlar kullanilarak olusturulur. Bu lisanslar 2001 yilinda ABD merkezli kar amaci gutmeyen kurulus Creative Commons tarafindan olusturulmus ve ilk surumleri 16 Aralik 2002'de yayimlanmistir. Ayrica lisans paketinin 1.0'dan 4.0'a kadar numaralandirilmis bes surumu de mevcuttur. Kasim 2013'te piyasaya surulen 4.0 lisans paketi en guncel olanidir. Creative Commons lisansi baslangicta Amerikan hukuk sistemine dayansa da, artik uluslararasi yasalara uygun birkac Creative Commons yetki alani noktasi bulunmaktadir.

Ekim 2014'te Acik Bilgi Vakfi, Creative Commons lisanslarindan CC BY, CC BY-SA ve CC0 lisanslarinin icerik ve veriler icin "Acik Tanim" ile uyumlu oldugunu onayladi.^[1]

Lawrence Lessig ve Eric Eldred, Creative Commons Lisansini (CCL) 2001 yilinda tasarladilar cunku mevcut telif hakki ve kamu mali durumlari arasinda bir lisansa ihtiyac oldugunu gorduler. Lisanslarin 1.0 surumu resmi olarak 16 Aralik 2002'de yayinlandi.^[2]

CCL, eser ureticilerinin, mucitlerin buluslarinin haklarini korumalarina izin verirken ayni zamanda eserin bazi harici kullanimlarina da izin vermektedir.^[3] CCL, Amerika Birlesik Devletleri Yuksek Mahkemesinin Telif Hakki Suresi Uzatma Yasasi'nin eserlerin telif hakki suresini yasayan son yazarin omru arti ek 70 yil olacak sekilde uzatan anayasal hukumlerine hukmettigi Eldred v. Ashcroft davasindaki karara bir tepki olarak ortaya cikmistir.^[3]

Orijinal yerellestirilmemis Creative Commons lisanslari ABD hukuk sistemi dikkate alinarak yazilmistir; bu nedenle, ifadeler diger yargi bolgelerindeki yerel mevzuatla uyumsuz olabilir ve lisanslari orada uygulanamaz hale getirebilir. Bu sorunu cozmek icin Creative Commons, bagli kuruluslari araciligiyla "tasima" (porting) adi verilen bir surecle cesitli lisanslari yerel yasalari yansitacak sekilde tercume ettirdi. Temmuz 2011 itibariyla, Creative Commons lisanslari dunya capinda 50'den fazla yargi bolgesine (ulke veya bolge) tasinmistir.

Creative Commons lisansi ile lisanslanan eserlere, yururlukteki telif haklari uygulanir.^[4] Creative Commons lisansi, telif hakki kapsamina giren tum kitap, tiyatro, film, muzik, makale, fotograf ve internet sitelerindeki calismalar icin uygulanabilir. CC, mevcut yaygin olarak kullanilan yazilim lisanslariyla ilgili geriye donuk uyumluluk sinirlamalari nedeniyle CC lisanslarinin yazilimlar icin kullanilmasini onermemektedir.^[5]

Creative Commons lisansinin uygulanmasi, adil kullanim veya adil ticaretin izin verdigi haklari degistiremez veya telif hakki istisnalarini ihlal eden kisitlamalar getiremez.^[6] Creative Commons lisanslari munhasir degildir: eserin yaraticilar ve sahipler ayni eser icin istedikleri zaman ilave farkli lisanslama duzenlemeleri yapabilirler (genellikle "cift lisanslama" veya "coklu lisanslama" olarak anilirlar). Ancak CC lisanslari iptal edilemez; ihlal olmadigi surece CC lisanslari verildikten sonra geri alinamaz ve ihlal durumunda bile lisans yalnizca ihlal eden lisans sahibi icin feshedilir.^[7][8] Bir eserin birden fazla Creative Commons lisansiyla korunmasi durumunda kullanicilar bunlardan herhangi birini secebilir.

Creative Commons lisanslari dort ana kosul uzerinde farkli alti lisans kombinasyonunu barindirir. Bunlar disinda kamu mali eserlerin ayird edilebilmesi icin CC0 aracini sunar.

Simge	Haklar	Tanim
	Atif (BY)	Lisans sahibine atifta bulunarak eseri dagitabilir, kopyalayabilir, uzerinde calismalar yapabilir, yine sahibine atifta bulunarak turevi calismalar yapabilir veya buna benzer isler yapabilirsiniz. Tum CC lisanslarinin atifda bulunma kosulu vardir (kamu mali araci haric).
	AyniLisanslaPaylas (SA)	Eseri kullanan kisiler, kendi eserlerini ayni lisansla (veya SA uyumlu lisansla) lisansladiklari surece kopyalama, yayma, turev calisma uretme hakkina sahiptir.[9][10] (Ayrica bakiniz copyleft.)
	GayriTicari (NC)	Lisans sahibinin bu izni dahilinde eser uzerinde yalnizca ticari olmayan calismalar gerceklestirebilir, dagitabilir, kopyalayabilir veya buna dayali yine ticari olmayan turev calismalari yapabilirsiniz. Ticari amacli kullanim icin eser sahibinin izni gerekir.[9][10]
	Turetilemez (ND)	Lisans sahibinin bu izni dahilinde eser uzerinde kopyalama, dagitma ve goruntuleme islemleri yalnizca eserde degisiklik yapmadan birebir hali ile gerceklestirilebilir. Turev calismalar uretilemez (eser sahibinin izni gerekir).

Son iki kosul DFSG ve Ozgur Yazilim Vakfi'nin standart tanimlarina gore ozgur icerik degildir ve Vikipedi gibi bu ozgurlukleri gerektiren ortamlarda kullanilamaz.

Bu kosullar altinda, sartlara uyan toplam on alti olasi lisans kombinasyonu uretilebilir ve uretilen bu kombinasyonlardan on bir tanesi gecerli bir Creative Commons lisansi olup, bes adeti ise gecersizdir. Bu nedenle, bu karistirilmamalidir. Bes gecersiz kombinasyondan dordu hem "nd" hem de "sa" icerir. Diger kombinasyon ise hicbir sart icermez. On bir gecerli kombinasyon, tum kombinasyonlarin %98'ine tekabul eder ve bes kombinasyon ise "by" atif istemesi nedeniyle emekliye ayrilmislardir. Gerci, bunlar web sitesinde basvuru icin kullanilabilir durumda kalmistir.^[11][12][13] Bu alti lisans turu asagida gosterilmektedir:

Simge	Tanim	Kisatlma	Atif Zorunlulugu	Icerigi degistirip uyarlanabilirlik	Ticari kullanilabilirlik
	Kamu mali - Kisitlama olmaksizin icerigi kullanabilme.	CC0	Hayir	Evet	Evet
	Yalnizca atif[9]	BY	Evet	Evet	Evet
	Atif + Turetilemez[9]	BY-ND	Evet	Hayir	Evet
	Atif + AyniLisanslaPaylas[9]	BY-SA	Evet	Evet	Evet
	Atif + GayriTicari[9]	BY-NC	Evet	Evet	Hayir
	Atif + GayriTicari + Turetilemez[9]	BY-NC-ND	Evet	Hayir	Hayir
	Atif + GayriTicari + AyniLisanslaPaylas[9]	BY-NC-SA	Evet	Evet	Hayir

2011 yili Temmuz ayi itibariyla Creative Commons lisanslari dunya capinda 50 farkli yargi cevresinde (ulke veya bolge) kullanilir hale gelmistir. Bazi yeni kullanicilar ise 25 Kasim 2013 tarihinde yayimlanan 4.0 lisans surumunu uygulamaya baslamislardir.^[14]

2004 yilindan bu yana kullanilan tum Creative Commons lisanslari (CC0 haric) orijinal yazara atif gerektirir (BY bileseni).^[12] Atif, lisans sahibinin mevcut tum bilgileri kullanilarak verilmelidir.^[15] Creative Commons animsaticinin onerisi soyledir: baslik - yazar - kaynak [web baglantisi] - [CC] lisans. Genel olarak bu asagidakileri ifade eder:^[16]

• Telif hakki bildirimleri (varsa) ekleyin. Eserin kendisinde telif hakki sahibi tarafindan konulmus bir telif hakki bildirimi bulunuyorsa, bu bozulmadan birakilmalidir veya eser yeniden yayinlandiginda elde edildigi ortama uygun yeni bir lisans verilmelidir.
• Yazarin adi, kullanici adi veya mahlasini belirtin. Eger eser internet uzerinde yayinlanmissa, bu kisinin profil sayfasina veya eser sayfasina baglanti verilmesi guzel karsilanir.
• Eserin basligi veya adi (eger varsa) belirtin. Eger eser internette yayinlaniyorsa, orijinal eserin adi veya unvani esere dahil edilir. Basligin eklenmesi, 3.0 veya onceki surum tum CC lisanslari icin bir zorunluluktur. Ancak 4.0 icin istege baglidir. Calisma internette yayinlaniyorsa, adin veya basligin dogrudan orijinal calismaya baglanti verilmesi guzel karsilanir.
• Eser belirli bir CC lisansindan alinti bulundurmali. Yeniden kullandiginiz esere hangi CC lisansinin uygulandigini belirtmeniz gerekir. Lisans alintisinin CC web sitesindeki lisansa baglanmasi iyi olur.
• Calismanin turev bir calisma mi yoksa uyarlama mi oldugunu belirtin. Yukarida belirtilen hususlara ek olarak, ayrica turev calismasi oldugunun belirtilmesi gereklidir, ornegin, "Bu [yazar] isimli yazarin [orijinal eser] isimli eserinin Turkce cevirisidir." veya "Senaryo [yazar] isimli yazara ait [orijinal eser] adli esere dayalidir." gibi.

"Ticari olmayan" taniminin bazi Creative Commons lisanslarina dahil edilmesi tartismalidir,^[17] cunku bazen ne tur bir ticari kullanim icin oldugu konusunda izin verici yazilim lisansi ile acik icerige yukseltilmesinde basindan bu yana ilkelerdeki farkliliklardan dolayi, bunun bir belirsizlik oldugu kabul edilebilir.^[18]

Creative Commons CC0 araciligi ile kamu mali olan materyalin dagitilmasi icin bir yol sunmustur ^[19] ve dunya capinda yasal olarak yayinlanmasi icin cok sayida haktan vazgecilmesini saglayan aractir. CC0'in gelisimi 2007 yilinda baslamis ^[20] ve 2009 yilinda yayimlanmistir.^[21][22]

2010 yilinda Creative Commons ^[23] zaten kamusal alan etiketlemeleri icin uygulanan bu lisansi kendi Kamu Mali isaretlemesi olarak duyurmustur. Bununla birlikte, CC0 ve Kamu Mali Isareti yerine adiyla ABD merkezli bir yaklasim olan Kamu Mali Bagliligi ve Sertifikasyon adiyla karismalar yasanmistir.^[24]

2011 yilinda, Ozgur Yazilim Vakfi CC0'i bir ozgur yazilim lisansi olarak kabul etmis ve bu sekilde kamu mali olarak ithafi icin onerdigi bir tercih olarak belirlemistir.^[25]

2012 yili Subat ayinda CC0 Acik Kaynak Girisimi (OSI)'nin onayina sunulmustur ^[26] ancak sorunlari nedeniyle ret edilmistir. OSI SSS^[27] sayfasinda "Biz bu zamanda, CC0 kamu mali bagliliginin yazilimlarda serbestce kullanilmasini onermiyoruz". Cunku tum ulkeler yasal acidan ("kamu mali") telif haklarindan feragat etmediklerine dair cekincemiz bulunuyor. Seklinde yine bu sayfada aciklama yapmasi uzerine "CC0'in acikca ret edilmedigini, ancak Lisans Inceleme Komitesinin uzlasmaya vararak onaylamasi gerektigini ve sonunda Creative Commons'un basvurusunu geri cektigini" belirtmektedir. Cekme mesajinda, Creative Commons temsilcisi CC0'in ilk basta ozgurce veri paylasimina yardimci olmasi ve toplumun ihtiyaci olan bilimsel verilere ihtiyac nedeniyle gelistirildigini acikladi ^[28]

Elestiriler veya kullanilmama nedenlerinden dolayi daha once kullanima sunulmus olan bazi Creative Commons lisanslari emekliye sevk edilmis ve artik yeni lisanslarin kullanilmasi onerilmektedir^[11][29] Emekli edilen CC0 disindaki lisanslar, atif ogesi eksik olan tum lisanslardir ve ayrica asagidaki dort lisansta emekli edilmistir:

• Gelismekte Olan Ulkeler Lisansi: Bu gelismekte olan ulkeler sadece Dunya Bankasi tarafindan "yuksek geliri olmayan ulkeler" olarak kabul gormus ulkeler ile sinirlidir. Tam telif hakki kisitlamalari, diger ulkelerde yasayanlar icin gecerlidir.^[30]
• Ornekleme: Calismalarin belirli bolumleri reklam disinda herhangi bir amac icin kullanilabilir ancak tum eser kopyalanamaz veya degistirilemez.^[31]
• Fazla Ornekleme: Calismalarin belirli bolumleri reklam disinda herhangi bir amac icin kullanilabilir ve degistirilebilir olmakla birlikte tum eser ticari olmayan calismalar icin kopyalanabilir.^[32]
• Ticari Olmayan Fazla Ornekleme: Calismanin tamami veya bolumleri ticari olmayan amaclar icin kopyalanabilir veya degistirilebilir.^[33]

Creative Commons lisansiyla lisanslanan cok sayida eserin hukuki sonuclarini tahmin etmek etmek cok zordur ve eser ureticilerinin, uygulama amaclarina en uygun lisansi secebilme konusunda genellikle bilgi sahibi olmadiklarina dair gorusler vardir.^[34] Creative Commons lisanslari kullanilarak lisanslanan bazi calismalar cesitli davalara karismistir.^[35] Creative Commons'in kendisi bu davalarin hicbirinde taraf degildir. Davalar hakimlerin kararlarina kadar gittiginde (yani, yetkisizlik nedeniyle gorevden alinmadi veya mahkeme disinda ozel olarak cozume kavusturulmadi), bunlarin hepsi Creative Commons kamu lisanslarinin yasal saglamligini dogruladi.

2006'nin baslarinda, podcast yayincisi Adam Curry, izni olmadan Curry'nin Flickr sayfasindaki fotograflari yayinlayan Hollandali bir tabloid gazeteye dava acti. Fotograflar Creative Commons Ticari Olmayan lisansi altinda lisanslanmisti. Karar Curry lehine olsa da gazete, sucu tekrarlamadiklari surece tazminat odemekten kurtuldu. CC lisansinin ana yaraticisi ve Amsterdam Universitesi Bilgi Hukuku Enstitusu direktoru Profesor Bernt Hugenholtz, "Hollanda Mahkemesi'nin karari, Creative Commons lisansinin kosullarinin bu lisans altinda lisanslanan icerik icin otomatik olarak gecerli oldugunu teyit etmesi ve bu tur icerigin kullanicilarini lisansin kosullarini acikca kabul etmeseler veya bu konuda bilgi sahibi olmasalar bile baglamasi nedeniyle ozellikle dikkate degerdir" yorumunda bulundu.^[36]

2007 yilinda Virgin Mobile Australia sirketi, calismalarini Creative Commons-Atif (BY) lisansi kullanarak Flickr'a yukleyen amator fotografcilarin calismalarini kullanarak cep telefonu kisa mesaj hizmetini tanitan bir reklam kampanyasi baslatti. Kullanilan calismalar lisans geregi orijinal yaraticiya atifta bulunuldugu surece, baska herhangi bir tazminat gerekmeksizin, calismalarini baska herhangi bir kurulus tarafindan kullanilmak uzere serbest birakmaktadir. Sirket, reklamlarinin her birine fotografcinin Flickr sayfasina yonlendiren bir URL yazdirarak bu tek kisitlamayi uyguladi.

2007 yilinda fotografci Art Drauglis, fotograf paylasim sitesi Flickr'a birkac fotograf yukleyerek onlara Creative Commons Atif-AyniLisanslaPaylas 2.0 lisansini (CC BY-SA) verdi. "Swain's Lock, Montgomery Co., MD." baslikli bir fotograf, bir harita yapim sirketi olan Kappa Harita Grubu tarafindan indirildi ve 2012 yilinda Montgomery Co. Maryland Street Atlas'in on kapaginda yayinlandi. Arka kapaga "Fotograf: Swain's Lock, Montgomery Co., MD Fotografci: Carly Lesser & Art Drauglis, Creative Commoms CC-BY-SA-2.0" metnini yerlestirildi, on kapakta yazarliga dair hicbir sey belirtilmedi.

CC BY-SA 2.0'in lisans olarak gecerliligi tartismali degildi. Atlas ticari olarak satildi ve baskalari tarafindan ucretsiz olarak yeniden kullanilmadi. Anlasmazlik, Drauglis'in "turev calismalar" icin gecerli olan lisans kosullarinin atlasin tamamina uygulanip uygulanmayacagiydi. Drauglis, Haziran 2014'te saniklara telif hakki ihlali ve lisans ihlali nedeniyle dava acarak tespit ve ihtiyati tedbir, tazminat, ucret ve masraflar talep etti. Drauglis, diger seylerin yani sira, fotografin AyniLisanslaPaylas sartini icerdigini ancak Atlas'in ayni lisans kosulu ile yayinlanmamasi nedeniyle lisans kapsamini astigini ileri surdu.^[37] Hakim, Atlasin lisans anlaminda fotograftan turetilmis bir calisma degil, daha ziyade kolektif bir calisma (toplu calisma) olduguna karar vererek davayi reddetti. Atlas fotograftan turetilmis bir calisma olmadigindan Kappa Harita Grubunun atlasin tamamini CC BY-SA 2.0 lisansi kapsaminda lisanslamasina gerek yoktu. Hakim ayrica calismanin uygun sekilde atfedildigine karar verdi.^[38]

• Copyleft
• Telif hakki
• Ozgur kultur hareketi
• Ozgur yazilim

• Resmi site (Ingilizce)
• Creative Commons Turkiye 20 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• Lisans metinleri ve cevirileri1 Mart 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• Lisans secme sayfasi 13 Nisan 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
• Creative Commons Lisanslari Uyumluluk Sihirbazi22 Eylul 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi. (Ingilizce)

• Creative Commons
• Bilisim hukuku
• Copyleft yazilim lisanslari
• Ozgur icerik lisanslari
• Fikri mulkiyet aktivizmi
• Fikri mulkiyet hukuku

• Webarsiv sablonu wayback baglantilari
• NKC tanimlayicisi olan Vikipedi maddeleri