Republika Chinska

Republika Chinska^[b] (chin. upr. Zhong Hua Min Guo ; chin. trad. Zhong Hua Min Guo ; pinyin Zhonghua Minguo); inaczej Tajwan (chin. upr. Tai Wan ; chin. trad. Tai Wan lub Tai Wan ; pinyin Taiwan wymowaⁱ) - panstwo nieuznawane przez wiekszosc spolecznosci miedzynarodowej^[4], lezace w Azji Wschodniej, zajmujace wyspe Tajwan oraz szereg pomniejszych wysp w Ciesninie Tajwanskiej^[5]. Kraj zajmuje powierzchnie 35 980 km2, a zamieszkany jest przez 23 595 274 osob (szac. 2024)^[6].

Tajwan jest republika z systemem polprezydenckim. Stolica jest Tajpej, a najwiekszym miastem - sasiadujace z nim Nowe Tajpej. Tajwan jest krajem wysoko rozwinietym, zaliczanym do ,,azjatyckich tygrysow", z gospodarka oparta na sektorach uslugowym i przemyslowym^[6]. Szczegolnie rozwiniety jest przemysl elektroniczny; kraj ten stanowi swiatowe centrum produkcji zaawansowanych ukladow scalonych^[6][4]. System demokratyczny na Tajwanie uznawany jest za jeden z najbardziej rozwinietych na swiecie^[7][8][9].

Zdecydowana wiekszosc ludnosci (95%) stanowia Chinczycy Han, w tym grupy Hoklo (65-70% ogolu) i Hakka (15%), ktorzy przybyli na wyspe z kontynentu na przestrzeni kilkuset lat, wypierajac rdzenna ludnosc malajsko-polinezyjska (obecnie 2,3% populacji)^[5][6]. Najliczniej uzywanymi jezykami sa mandarynski (urzedowy) oraz tajwanski^[5]. Kraj cechuje sie zroznicowana struktura wyznaniowa; dominuja buddyzm (35% w 2005 r.) i taoizm (33%)^[6].

Oficjalna nazwa kraju (Republika Chinska) odzwierciedla fakt, ze jest on bezposrednia kontynuacja Republiki Chinskiej istniejacej w Chinach kontynentalnych w latach 1912-1949, ustanowionej po obaleniu cesarstwa^[10]. W 1949 roku, po trwajacej przeszlo dwie dekady wojnie domowej wladze w kraju przejely sily komunistyczne kierowane przez Mao Zedonga, ktore proklamowaly powstanie Chinskiej Republiki Ludowej. Rzad republiki pod przewodnictwem Czang Kaj-szeka (Kuomintang) ewakuowal sie na Tajwan^[c][5][6], a wraz z nim na wyspe emigrowalo 1,2-2 mln osob^[6][10]. Wedlug planow Czanga, ktory pozostawal u wladzy do 1975 roku, Tajwan mial posluzyc za przyczolek do wyzwolenia kraju, nie doczekaly sie one jednak realizacji^[5]. Do 1971 roku Republika Chinska byla czlonkiem ONZ (byla stalym czlonkiem Rady Bezpieczenstwa), kiedy to jej miejsce zajela Chinska Republika Ludowa^[11].

W mysl konstytucji Republiki Chinskiej(inne jezyki) panstwo to zachowuje roszczenia do calego terytorium Chinskiej Republiki Ludowej^[11]. ChRL z kolei uznaje Tajwan za czesc wlasnego terytorium. W mysl ,,polityki jednych Chin" rzad ChRL uznaje siebie za jedynego prawowitego reprezentanta Chin na arenie miedzynarodowej; tradycyjnie analogiczna pozycje zajmowal rzad Republiki Chinskiej, choc wspolczesnie w kraju toczy sie w tej kwestii zagorzala debata polityczna^[12].

Mimo izolacji na arenie miedzynarodowej Tajwan utrzymuje scisle stosunki gospodarcze z wieloma krajami formalnie nieuznajacymi jego panstwowosci, w szczegolnosci ze Stanami Zjednoczonymi^[11]. Nalezy do kilku organizacji miedzynarodowych, m.in. Swiatowej Organizacji Handlu i Miedzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, gdzie posluguje sie nazwa Chinskie Tajpej^[6].

Oficjalnie rzad Republiki Chinskiej uznaje, ze jest jedyna legalna wladza panstwa chinskiego, obejmujacego calosc obszarow dzisiejszych Chin i Mongolii, a takze czesci Rosji (Tuwa) i Indii (Arunachal Pradesh), lecz wskutek zwyciestwa rebelii komunistycznej na kontynentalnej czesci Chin, musial czasowo przeniesc sie ze swojej konstytucyjnej stolicy Nankin na wyspe Tajwan. Historycznie jednak, Tajwan nigdy nie pozostawal pod wladza zadnej dynastii chinskiej z kontynentu^[13][14].

Obecnie pod wladza RCh pozostaja prowincja Tajwan oraz wyspy Penghu, Kinmen i Mazu, nalezace formalnie do prowincji Fujian. Poza organizacjami marginalnymi wladza RCh nie zamierza kontynuowac wojny domowej z wladza ChRL, zamiast wojny toczy sie zazarta dyskusja polityczna w kwestii ogloszenia secesji de iure i utworzenia panstwa tajwanskiego. Prezydent Chen Shui-bian chcial rozpisac w marcu 2008 referendum na temat powrotu do ONZ pod nazwa Tajwan^[15].

Do 1971 roku Republika Chinska byla jednym z czlonkow zalozycieli w Organizacji Narodow Zjednoczonych. Zblizenie Chin Ludowych i USA na poczatku lat 70. XX w. oraz naciski wladzy ChRL spowodowaly, ze Republika Chinska uznawana jest obecnie (2024) tylko przez 12 panstw^[16] (m.in. Watykan, Paragwaj oraz slabo rozwiniete ekonomicznie wyspiarskie kraje rejonu Pacyfiku, kraje Ameryki Srodkowej i Morza Karaibskiego). W latach 1999-2001 uznawala ja rowniez Macedonia Polnocna w zamian za pomoc finansowa (tzw. dyplomacja dolarowa). Od 1 stycznia 2002 Republika Chinska nalezy do WTO pod nazwa Oddzielny Obszar Celny Tajwanu, Penghu, Kinmen i Matsu.

Wladza (chin. upr. Zhi Quan ; pinyin zhiquan) na Tajwanie zorganizowana jest wedlug koncepcji Sun Jat-sena, uzupelniajacej klasyczny trojpodzial wladzy wywodzacy sie z mysli Monteskiusza o elementy pochodzace z tradycji chinskiej. Wedlug obowiazujacej konstytucji, wladze centralne dziela sie na piec ,,izb" (chin. upr. Yuan ; pinyin yuan): ustawodawcza, wykonawcza, sadownicza, kontrolna i egzaminacyjna^[17].

• Izba Ustawodawcza(inne jezyki), Lifa Yuan - odpowiednik parlamentu
• Izba Wykonawcza(inne jezyki), Xingzheng Yuan - odpowiednik rzadu
• Izba Sadownicza(inne jezyki), Sifa Yuan - odpowiednik sadu najwyzszego i trybunalu konstytucyjnego
• Izba Kontrolna(inne jezyki), Jiancha Yuan - odpowiada polaczonym kompetencjom audytu finansowego, cenzury i rzecznika praw obywatelskich (ombudsman)
• Izba Egzaminacyjna, Kaoshi Yuan - dba o rozwoj sluzby cywilnej i nadaje uprawnienia kolejnych rang i stopni w administracji.

Sklad etniczny: Hoklo (chin. standard. Fulao, od uzywanego jezyka: Minnan) - 70%; Hakka (chin. standard. Kejia) - 14%. Te dwie grupy lacznie zwane sa benshengren (Ben Sheng Ren ; chin. ,,urodzeni tutaj" - Chinczycy, ktorych przodkowie zamieszkiwali Tajwan przed 1895 r.); waishengren (Wai Sheng Ren ; chin. ,,urodzeni na zewnatrz", Chinczycy z kontynentu, przodkowie przybyli w latach 1945-1950) - 14%; Aborygeni tajwanscy pochodzenia austronezyjskiego - 2% - dziela sie na kilkanascie grup etnicznych. Uwaga: okreslenie ,,Tajwanczyk" (chin. Taiwanren) w zaleznosci od kontekstu moze oznaczac przedstawiciela grupy Hoklo, benshengrena lub zwolennika niepodleglosci Tajwanu.

Glownymi religiami sa: taoizm i konfucjanizm (48,5%), buddyzm (43%), chrzescijanstwo (7,4%), islam (0,5%). Historycznie istotna religia w czasach kolonii japonskiej bylo shinto.

Tajwan nalezy do panstw rozwinietych przemyslowo i jest jednym z tzw. azjatyckich tygrysow. W eksporcie dominuja wyraznie produkty elektroniczne i IT. Tajwanskie przedsiebiorstwo Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) jest najwiekszym na swiecie producentem ukladow scalonych, w tym procesorow. Tajwanskimi przedsiebiorstwami sa takze m.in. MSI, BenQ, HTC, ADATA, Quanta ComputerQuanta Computer i Acer oraz ASUS, odpowiednio czwarty oraz piaty co do wielkosci producenci komputerow osobistych na swiecie^[18]. Na uwage zasluguje rowniez fakt, ze niemal wszyscy najwieksi swiatowi producenci plyt glownych do komputerow maja swe siedziby w tym kraju (MSI, Gigabyte, ASRock i inne). Hon Hai Precision Industry, znane jako Foxconn, jest najwiekszym na swiecie producentem urzadzen elektronicznych, ktory wytwarza m.in. smartfony dla firm Apple, Nokia i Xiaomi, konsole 3DS i Wii U dla Nintendo, PlayStation dla Sony i Xbox dla Microsoftu oraz czytniki Kindle dla Amazona. Foxconn jest jednym z najwiekszych pracodawcow na swiecie. Podobna dzialalnosc, polegajaca na produkcji elektroniki konsumenckiej dla innych producentow (ang. contract manufacturing), prowadza rowniez Pegatron czy Wistron.

Silna pozycje w gospodarce wyspy maja takze przemysl chemiczny (Formosa Chemicals, Nan Ya Plastics i Formosa Plastics), stoczniowy (CSBC Corporation, Taiwan i Jong Shyn Shipbuilding) i produkcja stali (China Steel).

Tajwan jest takze swiatowym centrum produkcji rowerow i komponentow rowerowych z takimi czolowymi markami jak Giant, Merida, Maxxis, Marzocchi. Silnie rozwiniety jest przemysl motoryzacyjny, ze szczegolnym uwzglednieniem producentow skuterow (bedacych podstawowym srodkiem transportu indywidualnego na Tajwanie), motocykli i quadow. Znane sa takie przedsiebiorstwa jak KYMCO, SYM, Aeon Motor czy Gogoro(inne jezyki), bedace pionierem w branzy skuterow elektrycznych. Czolowym producentem i importerem samochodow jest Yulon Motor.

W kraju tym dziala kilka elektrowni jadrowych i kilkanascie weglowych. Znaczacy udzial w imporcie ma ropa naftowa.

W rolnictwie dominuje chow trzody chlewnej, uprawia sie tez banany. Tajwanskie przedsiebiorstwo Uni-President Enterprises Corporation(inne jezyki) jest najwiekszym w Azji producentem artykulow spozywczych. Uni-President prowadzi na Tajwanie takze m.in. siec sklepow typu convenience 7-Eleven.

PKB na jednego mieszkanca w 2009 roku wynioslo 16 392 $^[19], a w 2018 roku juz 24 577 $^[20].

Bardzo dobrze rozwinieta jest siec internetowa. W 2020 roku 92,4% ludnosci Tajwanu bylo uzytkownikami internetu^[21].

Emisja rownowaznika dwutlenku wegla z terenu Tajwanu wyniosla w 1990 roku 142 Mt, z czego 124,23 Mt stanowil dwutlenek wegla. W przeliczeniu na mieszkanca emisja wyniosla wowczas 6,116 t dwutlenku wegla, a w przeliczeniu na 1000 dolarow PKB 310 kg. Od tego czasu emisje rosly nieprzerwanie do roku 2007. Po spadku w 2008 i 2009 nastapil nieznaczny wzrost i od tego czasu poziom jest mniej wiecej wyrownany. Glownym zrodlem emisji caly czas byla energetyka, a z czasem jej procentowy udzial w calej emisji rosnie. W 2018 emisja dwutlenku wegla pochodzenia kopalnego wyniosla 284,55 Mt, a w przeliczeniu na mieszkanca 12 t i w przeliczeniu na 1 dolar PKB 274 kg. Udzial innych gazow cieplarnianych niz dwutlenek wegla jest dosc maly, choc rosnie^[22].

W 2019 roku kraj ten odwiedzilo 11,864 mln turystow (7,2% wiecej niz w roku poprzednim), generujac dla niego przychody na poziomie 14,411 mld dolarow^[23].

Glownym portem lotniczym jest port lotniczy Tajpej-Taiwan Taoyuan (44,8 mln pasazerow w roku 2017, 46,5 mln w roku 2018 i 48,7 mln w 2019^[24]), polozony na polnocy Tajwanu w miescie Taoyuan, 25 km na zachod od Tajpej. Glowna linia lotnicza kraju jest przewoznik China Airlines, z wezlem w Tajpej. Ruch miedzynarodowy obsluguja tez trzy inne porty lotnicze.

Z uwagi na trudny teren sieci kolejowa i drogowa Tajwanu przez wiele lat byly slabo rozwiniete. Siec kolejowa skladala sie z krotkich, izolowanych, waskotorowych linii na wybrzezu wschodnim. Od lat 70. XX wieku rozpoczal sie szeroko zakrojony proces modernizacji, scalania i przekuwania linii na tor normalny (1435 mm). Glownymi inwestycjami lat 80. XX wieku byly budowa szybkiej kolei na 363-kilometrowym odcinku Jilong - Gaoxiong i przebijanie przez trudne gorskie masywy linii Yilan - Hualian. Na tej drugiej, 122-kilometrowej, trasie wybudowano prawie 60 tuneli. Ogolnie siec kolejowa Tajwanu w poczatku lat 90. XX wieku miala dlugosc 4700 km. Kraju nie ominela takze redukcja niektorych linii lokalnych^[25].

Siec drogowa najgestsza jest na polnocy i poludniowym zachodzie wyspy. Wiele drog gorskich jest waskich i ma bardzo niebezpieczny charakter.

Wazna dla Tajwanu jest zegluga morska. Znaczna czesc floty stanowia kontenerowce. W latach 80. XX wieku tajwanska firma Yangming byla najwiekszym na swiecie przewoznikiem kontenerowym. Jednym z wiekszych portow na wyspie jest Taizhong na wybrzezu polnocno-zachodnim. Przewoznik Fujian Cross Strait Ferry zapewnia stad polaczenie promowe z portem Pingtan na wyspie Pingtan w prowincji Fujian.

Republika Chinska sklada sie z 2 prowincji: Tajwan i Fujian, oraz 6 miast wydzielonych: Tajpej, Kaohsiung, Nowe Tajpej, Taizhong, Tainan i Taoyuan.

W skladzie swoich sil zbrojnych posiada wojska ladowe(inne jezyki), marynarke wojenna oraz sily powietrzne.

Wojska tajwanskie licza 165 tys. zolnierzy zawodowych oraz 1,7 mln rezerwistow. Wedlug rankingu Global Firepower(inne jezyki) (2021) tajwanskie sily zbrojne stanowia 22. sile militarna na swiecie, z rocznym budzetem na cele obronne w wysokosci 13 mld dolarow (USD)^[27].

Ze wzgledu na aktywne kontakty handlowe i kulturalne z Polska powolano Warszawskie Biuro Handlowe w Tajpej (obecnie Biuro Polskie w Tajpej^[28]) oraz Biuro Kulturalno-Gospodarcze Tajpej (obecnie Biuro Przedstawicielskie Tajpej w Polsce) w Warszawie. Oba biura sa podlegle ministerstwom spraw zagranicznych danych panstw i pelnia role przedstawicielstw dyplomatycznych/urzedow konsularnych. Wizy i paszporty sa wydawane w Tajpej i sa sygnowane jako ,,Konsul w Tokio II". Od 1998 funkcjonuje tez w Warszawie przedstawicielstwo Tajwanskiej Rady Rozwoju Handlu Zagranicznego.

Od 1 pazdziernika 2008 obywatele Unii Europejskiej udajacy sie w podroz na wyspe zwolnieni sa z obowiazku posiadania wizy na pobyt nieprzekraczajacy 30 dni. 11 stycznia 2011 na zasadzie wzajemnosci (z uwagi na zwolnienie mieszkancow Tajwanu z obowiazku wizowego na obszarze panstw Schengen na pobyty nieprzekraczajace 90 dni w ciagu kazdego okresu 6-miesiecznego) okres ten przedluzono do 90 dni. Warunkiem zwolnienia z obowiazku wizowego jest posiadanie paszportu waznego przynajmniej 6 miesiecy w momencie wjazdu na Tajwan (zwolnienie z obowiazku wizowego nie dotyczy posiadaczy paszportow tymczasowych) oraz dokumentu podrozy, potwierdzajacego opuszczenie Tajwanu przed uplywem 90. dnia pobytu.

18 listopada 2021 r. Tajwan otworzyl przedstawicielstwo(inne jezyki) w Wilnie. Jest to pierwsze przedstawicielstwo Tajwanu w Unii Europejskiej (dotychczas wszystkie biura reprezentacyjne mialy w nazwie stolice Tajwanu, Tajpej). Jednoczesnie Litwa zalozy w Tajwanie przedstawicielstwo biznesowe do konca roku. Obie zapowiedzi zostaly oprotestowane przez Chinska Republike Ludowa^[29].

Republika Chinska uznawana jest przez 12 panstw^[30]:

• jeden kraj, dwa systemy
• wolny obszar Republiki Chinskiej
• tajwanski cud gospodarczy

• Jan Rowinski, Wojciech Jakobiec: System konstytucyjny i przedstawicielski Tajwanu. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, seria: Systemy konstytucyjne panstw swiata. ISBN 978-83-7666-358-6.

• Zgromadzenie Narodowe Republiki Chinskiej. na.gov.tw. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-09)]. (chin. * ang.)
• Biuro Prezydenta Republiki Chinskiej (chin. * ang.)

• Republika Chinska
• Panstwa w Azji
• Panstwa - zalozyciele Organizacji Narodow Zjednoczonych
• Byli czlonkowie Organizacji Narodow Zjednoczonych
• Panstwa obszaru Pacyfiku
• Panstwa nieuznawane miedzynarodowo

• Strony uzywajace rozszerzenia Phonos
• Szablon cytuj ksiazke - autorzy do sprawdzenia
• Uniwersalny szablon cytowania - brak strony
• Artykuly z propozycjami tlumaczen
• Strony z nieaktualna propozycja przetlumaczenia
• Uklad wielokolumnowy - 2 kolumny