Iure uxoris

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Iure uxoris (lac. ,,z prawa zony")^[1] - termin uzywany w sytuacji, gdy malzonek krolowej, ksieznej, hrabiny itp. otrzymywal (tron i) wladze danego terytorium z faktu bycia mezem dziedziczki korony. Prawo do tronu tracil zwykle po smierci zony. Szlachcic panujacy iure uxoris byl oficjalnie wladca rownoprawnym ze swoja malzonka i przyslugiwala mu rownowazna pozycja w terytorium. Pozycja malzonki w okresie sredniowiecza byla faktycznie ograniczona. Wladze polityczna skupial w swym reku malzonek. Uwazano bowiem, ze kobieta nie powinna sama sprawowac wladzy, totez w razie smierci meza szukano dla owej panujacej wdowy nowego malzonka. Od konca sredniowiecza role zaczely sie zmieniac. Dla zabezpieczenia terytorium ograniczono pozycje i wplywy meza panujacej kobiety (patrz: ksiaze malzonek).

• Maria I Tudor od 1553 r. krolowa Anglii wspolpanowala ze swym mezem, krolem Hiszpanii Filipem II, od 25 lipca 1554 do swej smierci 17 listopada 1558 r.
• Maria II Stuart wspolpanowala z mezem Wilhelmem Oranskim (Stadhouderem Niderlandow) od 13 lutego 1689 do swej smierci 28 grudnia 1694 r. W 1689 roku parlament ofiarowal korone Marii. Wilhelm mial byc u jej boku jedynie ksieciem malzonkiem, ale zazadal tytulu krolewskiego. Parlament wyrazil zgode, pod warunkiem ze Wilhelm bedzie krolem tylko na czas zycia Marii (pozniej korona miala przypasc, w przypadku bezpotomnej smierci krolowej, jej siostrze Annie) - jednak oranski ksiaze chcial byc krolem nawet po smierci zony. W toku debat zaproponowano nawet, aby nie nadawac Wilhelmowi zadnego tytulu, lecz na to nie chciala zgodzic sie Maria. Ostatecznie parlament zaproponowal korone obojgu malzonkom.

W Krolestwie Jerozolimskim wielu monarchow uzyskiwalo tron na skutek poslubienia krolowej:

• Melisandra i Fulko Andegawenski w latach 1131-1143
• Sybilla i Gwidon de Lusignan w latach 1186-1192
• Izabela - trzech jej mezow bylo wladcami z racji malzenstwa z nia
  • Konrad z Montferratu panowal w 1192 roku^[a].
  • Henryk z Szampanii, krol w latach 1192-1197
  • Amalryk z Lusignan, krol w latach 1197-1205. Amalryk zmarl w wyniku zarazy na krotko przed Izabela.
• Maria z Montferratu i Jan z Brienne w latach 1210-1212.
• Jolanta Jerozolimska i Fryderyk II Hohenstauf w latach 1225-1228.

• Eleonora Akwitanska oraz:
  • Ludwik VII Mlody (krol Francji) w latach 1137-1152
  • Henryk II Plantagenet (krol Anglii) w latach 1152-1189

• Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragonski w latach 1475-1504
• Joanna Szalona i Filip I Piekny w latach 1504-1506

• Joanna I i Filip I (IV) Piekny 1284-1305
• Joanna II i Filip III w latach 1328-1343
• Blanka I z Nawarry i Jan II Aragonski w latach 1425-1479
• Katarzyna z Nawarry i Jan III w latach 1483-1518
• Joanna III i Antoni de Burbon-Vendome w latach 1555-1562

• Konstancja Sycylijska i Henryk VI Hohenstauf w latach 1194-1197

• Jadwiga Andegawenska - od 1384 krol Polski^[b] - panowala wspolnie ze swym mezem krolem Polski i wielkim ksieciem litewskim Wladyslawem II Jagiella od 4 marca 1386 (koronacja Wladyslawa II) do 17 lipca 1399 (smierc Jadwigi). Po smierci zony Jagiello pozostal na tronie.
• Anna Jagiellonka - wybrana w 1575 na krola Polski przez szlachte sprzeciwiajaca sie nielegalnemu (bez zgody pola elekcyjnego) wyborowi Maksymiliana II Habsburga, jednoczesnie z wyborem Anny podjeto decyzje o ,,przydaniu jej za malzonka" Stefana Batorego, ktory w ten sposob zostal krolem iure uxoris; po smierci Stefana Batorego (1586) Anna Jagiellonka nie wyrazila woli samodzielnego sprawowania rzadow, dokonano wiec elekcji jej siostrzenca Zygmunta III Wazy, ktorego kandydature Anna zglaszala i wspierala.

• Maria Andegawenska i Zygmunt Luksemburski w latach 1382-1395; po smierci zony Zygmunt pozostal na tronie.

• Malgorzata Maultasch oraz:
  • Jan Henryk Luksemburski w latach 1335-1341
  • Ludwik Bawarski w latach 1341-1361

• suo iure (,,z wlasnych praw") - oznacza wlasne tytuly, dobra danej kobiety w przeciwienstwie do tytulow, dobr meza. Przykladowo Eleonora Akwitanska byla krolowa Anglii (jako malzonka Henryka II) i ksiezna Akwitanii suo iure. Termin mozna odniesc do tytulow samodzielnie panujacych wladczyn.
• iure matris (,,z praw matki") - oznacza prawo do tytulu (sprawowania wladzy, tronu) odziedziczone po kadzieli. Matka posiadacza takich praw byla samodzielnie panujaca wladczynia, czyli posiadaczka dobr, praw. Przykladem Ryszard Lwie Serce, trzeci syn Eleonory Akwitanskiej jako dziedzic jej dobr w Akwitanii.

• diarchia

Zrodlo: ,,https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Iure_uxoris&oldid=77666936"

Kategoria:

• Monarchia