Sguizzer Todesch
- Alemannisch
- Aragones
- l`rby@
- mSr~
- Asturianu
- Az@rbaycanca
- Boarisch
- B'lgarski
- baaNlaa
- Catala
- Cestina
- Dansk
- Deutsch
- Ellenika
- English
- Esperanto
- Espanol
- Euskara
- frsy
- Suomi
- Francais
- Arpetan
- Galego
- `bryt
- Magyar
- Bahasa Indonesia
- Italiano
- Ri Ben Yu
- hangugeo
- Kurdi
- Letzebuergesch
- Latviesu
- Nederlands
- Norsk bokmal
- Polski
- pnjby
- Portugues
- Russkii
- Slovencina
- Svenska
- Turkce
- Ukrayins'ka
- Tieng Viet
- yyidySH
- Zhong Wen
- Min Nan Yu / Ban-lam-gi
| Quel articul chi l'e scrivuu in Lumbard, cun l'urtugrafia insubrica unificada. |
El Sguisser Tudesch (Aleman: Schwyzerdutsch u Schwizerdutsch; Tudesch: Schweizerdeustch; Talian: Tedesco Svizzero; Ingles: Swiss German) a l'e 'l num daa ai dialet Aleman parlaa int 'l teritori elvetegh de la pupulaziun lucala de l'insci ciamada Sguissera Tudesca (Deutschschweiz).
Ciarificaziun Lenguistega de'l Termen
[Modifega | modifica 'l sorgent]Divisiun di Dialet Aleman
[Modifega | modifica 'l sorgent]Bass Aleman (Niederalemannisch in Tudesch)
[Modifega | modifica 'l sorgent]Int'l teritori Elvetegh 'l Bass Aleman l'e parlaa duma a Basileja (Basel in Tudesch) e l'e ciamaa Tudesch de Basileja (Baseldutsch in Tudesch). La carateristega prinzipala de la parlada de Basileja a l'e la "k" che in prinzipi de parola la resta "k" [kh] inscambi de mudass in "ch" [x] u [kh] cumpagn di parlad Volt Aleman, paresempi vun de Basileja 'l dis Kind inscambi de Chind per di Bagaj.
El Bass Aleman l'e parlaa anch in chel toch de tera de'l vegg Baden, ch'al didinco 'l pertuca a'l Baden-Wurttenberg, che'l se troa a nord de'l Lagh de Custansa (Bodensee in Tudesch) e a sud de'l fium Oos. Anca la pupart de dialet Alsassian pertuchen al Bass Aleman
Volt Aleman (Hochalemannisch in Tudesch)
[Modifega | modifica 'l sorgent]Asquas tucc i dialet Volt Aleman vegnen parlaa int la Sguizzera e int 'l Liechtenstein. Anch i parlad de l'estrem sudvest de'l Baden-Wurttenberg, de'l Voralberg in Austria, e de'l Sundgau int l'Alsassia de'l sud pertuchen a'l Volt Aleman.
Voltissem Aleman (Hochstalemannisch in Tudesch)
[Modifega | modifica 'l sorgent]I parlad de'l Vales insci 'ma quij di paesit Walser, de l'Oberland Bernes, de la Sguizzera Interiura (fora che'l Cantun de Luzerna), e de'l Senseland (int 'l Canton de Friburgh) pertuchen a'l Voltissem Aleman. I caraterestegh prinzipaj de'l Voltissem Aleman hin parol 'ma schnyya, nuu(w)/nyyw, buu(w)e/buu(w)a ch'inscambi in Volt Aleman se parnunzien schneie/schnaie, neu, boue/baue'. I dialet de'l Vales e quij di Walser che se troen int la Padania Alpina e int 'l Tesin hin ancamo pussee cunservativ dij olter.
El desvelup istoregh del Sguissertudesch
[Modifega | modifica 'l sorgent]Finn a la prima guera mundiala la situaziun del Sguissertudesch l'eva pu u manch cumpagna de quela de olter dialet tudesch: in de la vita de tucc i di la gent la parlava 'l tudesch standard semper pussee. Una roba un puu unega di sguisser l'eva a bun cunt che i nobilot, e i sciur di citaa pussee gross cuma Berna e Basileja, parlaven cun gust el franzes. Tant parol ciapaa del franzes se senten ancamo al didinco. Po cunt i do guer mundiaj e ij agn intra i do guer, el Sguissertudesch l'e vegnuu bun in del tra 'na riga intra la Sguissera e la Germania.
Al didinco cunt el cress di mass media e cunt la gent che la fa sanmartin putost despess in paragun al secul passaa, i dialet, suratut in di center urban, vegnen influensaa semper pussee de la lengua tudesca standard (Hochdeutsch) e de l'ingles. Insci ij "anglicism" infiltraa in de la lengua tudesca standard, al didinco, se senten anch in di parlad elvetegh, e alura inscambi de l'aleman "Axgusi" (pr: "echscusi") la gent, suratut i giuen, l'ha tacaa su a di "sori" (ciapaa de l'ingles "sorry"), e po "schoppe" (ciapaa de l'ingles "shop") u anca "iichauffe" (ciapaa del tudesch standard "einkaufen"), inscambi de "Komissione mache" u "poschte". L'influss del tudesch standard l'e minga duma limitaa al vucabulari, ma bensi anch a la gramatega e perfinn a la parnunsia.
El dialet de Samignun
[Modifega | modifica 'l sorgent]El dialet de Samignun in Engadina, inscambi, 'l pertuca minga a la fameja di dialet Aleman, ma bensi a'l Tirules, ciue a'l Bavares.