Atom

Atom je najmjensi strukturny dzelk materije, kotryz so njehodzi chemisce dale dzelic. Cyla nas wobdawaca ziwa a njeziwa materija wobsteji z atomow abo ionow. Kosmologisce widzane je to pak redsa forma materije. Prewazujo plasma, z kotrehoz wobsteja hwezdy, a hypotetiska corna materija.

Atom wobsteji z jadra a elektronoweje wobalki. Jadro wobsteji z protonow (pozitiwnje nabite) a neutronow (neutralnje nabite). Wobalka wobsteji z elektronow (negatiwnje nabite) . Elektrony wobkruzeja jadro na wselakich ,,cerach", kotrez wotpoweduja rozdzelnym energetiskim niwowam elektronow. Radius tutych ,,cerow" resp. elektronoweje wobalki je, z nehdze 10-10 m, dzesac tysac razow wjetsi hac radius jadra (10 -14 m). Atomy su potajkim jara malke. Wlos clowjeka je na pr. nehdze 1 milion wuhlikowych atomow seroki.

Hdy by atom tak wulki kaz katedrala byl, by jadro bylo malke kaz mucha. Ale skoro cyla masa atoma koncentruje so w jadrje, kotrez zabera jeno biliardowy dzel cyleho atoma. To woznamjeni, zo wobsteji atom skoro jenoz z prozdneho ruma.

Jeli runa so licba elektronow licbje protonow, je atom dohromady neutralnje nabity, nawopak jedna so wo iony (kation - pozitiwnje nabity ion abo anion - negatiwnje nabity ion).

Atomy ze samsnej licbu protonow sluseja k samsnemu elementej. Tutu licbu mjenujemy licba porjada. Po licbje porjada su elementy w periodiskim systemje rjadowane.

Kwantita neutronow jednoho elementa moze warierowac, jedna so potom wo rozdzelne izotopy elementa. Izotopy wodzika (chemiski symbol H) su protium (jenoz jedyn proton), deuterium (proton a neutron) a tritium (proton a dwaj neutronaj). Protium je z 99.985 % najcascisi izotop wodzika.