Helsinki

Helsinki (Finsk: Helsinki; Sweedsk: Helsingfors) is de haadsted en it grutste plak fan Finlan. Helsinki leit oan de sudkust fan Finlan. 6,2 persint fan de ynwenners praat Sweedsk.

Helsinki waard op 12 juny 1550 oprjochte troch de Sweedske kening Gustav Vasa, as konkurrint foar de Hanzested Tallin. Oarspronklik lei de sted oan de muning fan de rivier Vantaanjoki. Yn 1561 ferovere Sweden yn de Lyflanske Kriich de sted Tallin, dertroch waard Helsinki minder belangryk. Yn de haven fan Helsinki koenen gjin grutte skippen komme omdat it wetter net djip genoch wie. Yn 1640 waard troch de guverneur-generaal Per Brahe besletten om de sted nei syn notiidske lokaasje, it skiereilan Vironniemi, te ferhuzjen. De alde sted oan de muning fan de Vantaanjoki-rivier wurdt net mear bewenne.

It utwreidzjen fan it Russyske Ryk en de stifting fan de sted Sint Petersburch yn it jier 1703 hienen grutte gefolgen foar de sted. De Grutte Noardske Kriich tusken Sweden en Ruslan trof Helsinki hurd. De sted hie yn 1710 te krijen mei de pest, en waard yn 1713 troch weromlukende troepen delbaarnd. Yn it tiidrek 1713-1721 en yn de Sweedsk-Russyske Kriich fan 1741-1743 wie Helsinki troch Russen beset.

Op 2 maart 1808 waard Helsinki wer troch Russen beset. Nei de kriich moast Sweden hiel Finlan oan Ruslan jaan. Yn it begjin wie Turku de haadsted fan it Grutfoarstendom Finlan, dat de grutste en wichtichste sted wie. Neffens tsaar Alexander I wie Turku te fier fan Sint Petersburch of, derom moast Helsinki mar haadted wurde. Helsinki wie op dat stuit in lyts stedsje mei sa'n 4000 ynwenners. De sted waard fierder untwikkele. Sunt 1819 sit it Finske senaat yn de sted.

Nei de grutte bran yn Turku waard ek de Akademy fan Turku nei Helsinki brocht. Fierders wienen der gjin universiteiten yn it lan. Mei de Yndustriele Revolusje groeide de sted yn de twadde helte fan de 19e iuw. De treinferbining nei Hameenlinna en Sint Petersburch untstie yn 1862 en 1870. Om 1900 hinne hie Helsinki sa'n 100.000 ynwenners.

Doe't Finlan op 6 desimber 1917 unofhinklik wie, waard Helsinki de haadsted fan de nije steat. Yn de Finske Boargerkriich dy't derop folge ferovere de Reade Garde op 28 jannewaris 1918 de sted. De konservative Finnen moasten nei de machtsoername de sted ut. Yn april wunen Dutske troepen nei twa dagen de striid tsjin de Reade Garde. Yn de Twadde Wraldkriich waard Helsinki slim troffen troch bombardeminten fan de Sowjets. De sted hie lykwols minder skea as oare Europeeske steden, mei troch de sterke loftferdigening fan de Finnen.

De Olympyske Spullen fan 1940 waarden yn Helsinki plend. De tarieding en it bouwen wie al begun, mar de spullen gongen net troch fanwege de Twadde Wraldkriich. Ynstee fan de Spullen fan 1940, waarden yn 1952 de Olympyske Simmerspullen holden.