Saltu al enhavo

Karl Marx

El Vikipedio, la libera enciklopedio
(Alidirektita el Markso)
Karl Marx
Karl Marx en 1875
Persona informo
Karl Marx
Naskonomo Karl Heinrich Marx
Naskigo la 5-an de majo 1818
en Treviro, Rejnprovinco, Prusio
Morto la 14-an de marto 1883
en Londono, Britio
Mortis pro naturaj kialoj vd
Mortis per pulma malsano vd
Tombo Tomb of Karl Marx (en) vd
Religio ateismo * antiteismo vd
Etno askenazo vd
Lingvoj germana * latina vd
Logloko Londono * Treviro * Berlino * Parizo * The Swan * Berlino * Berlino vd
Stataneco senstateco (1845-)
Reglando Prusio (-1845) vd
Alma mater Humboldt-Universitato en Berlino - juro, filozofio (1836-)
Bonna universitato (1835-1836)
Friedrich-Wilhelm-Gymnasium Trier (1830-)
Friedrich-Schiller-Universitato Jena vd
Partio Komunista Ligo vd
Subskribo
Memorigilo
Familio
Patro Heinrich Marx (mul) vd
Patrino Henriette Presburg (en) vd
Gefratoj Emilie Conradi (en) , Louise Juta (en) , Mauritz David Marx (en) kaj Sophia Marx (en) vd
Edz(in)o Jenny Marx (1843-1881) vd
Infanoj Eleanor Marx, Frederick Demuth (en) , ekstergeedzeca infano, Heinrich Edward Guy Marx (en) , Edgar Marx (en) , Jenny Longuet (mul) , Laura Marx, Jenny Evelin Francis Marx (en) vd
Parencoj Ludwig von Westphalen (en) (edzina bopatro) vd
Profesio
Alia nomo Gluckskind vd
Okupo ekonomikisto
revoluciulo
poeto
politikisto
sociologo
historiisto
filozofo
jurnalisto
verkisto vd
Laborkampo politika ekonomiko, sociologio kaj filozofio vd
Aktiva en Kolonjo vd
Doktoreca konsilisto Bruno Bauer vd
Verkado
Verkoj Ekonomikaj kaj Filozofiaj Manuskriptoj je 1844
La Kapitalo
La Germana Ideologio
Manifesto de la Komunista Partio vd
Honorigoj
Honorigoj vd
Membrecoj
Membrecoj Unua Internacio (1864-1872) vd
Filozofo
Skolo/tradicio Hegelismo, Marksismo
Cefaj interesoj politikisto, ekonomikisto, filozofo, klasbatalo
Noteblaj ideoj kunfondinto de marksismo
Influoj
Influita de Kant, Epikuro, Hegelo, Feuerbach, Stirner, Smith, Ricardo, Rousseau, Goethe, Fourier, Comte
Influis
Influis al Bakunin, Luxemburg, Lenin, Stalin, Trockij, Mao, Castro, Guevara, Lukacs, Gramsci, Arendt, Sartre, de Beauvoir, Lyotard, Foucault, Debord, Frankfurta Skolo, Negri, Taussig, Kim Il-sung, Roy, Bookchin, kaj multaj pluaj...
vd Fonto: Vikidatumoj
v * d * r

Karl MARX (Esperantigite Karlo Henriko MARKSO; germane Karl Heinrich Marx [karl HAJNrih marks];[1] naskigis la 5-an de majo 1818, mortis la 14-an de marto 1883) estis filozofo el Germanio.

Liaj sekvantoj fondis la skolon de marksismo per liaj hegela analizo kaj kritiko de kapitalismo. Markso diris, ke al kapitalismo, post lukto inter la burgaro kaj proletaro, sekvos komunismo konstituita de libera asocio de produktistoj.[2] Per revolucia agado, oni atingus soci-ekonomikan emancipigon.[3]

Marksismo aplikita paceme al demokratio estas socialismo. Dum la 20-a jarcento, komunismo kaj socialismo floris inter 1917-89, precipe en Europo kaj Azio, lau ege diversaj regimoj precipe en Rusio, Cinio, Vjetnamio, Kubo, sed ankau en Etiopio, Svedio, Kambogo, Britio, (efemere) Cilio kaj en multaj aliaj landoj.

Markso grave influis la duan parton de la 19-a jarcento kaj la 20-an jarcenton.

Multaj el liaj libroj estas kunverkitaj kun lia amiko Frederiko Engelso, tiom ke oni kutime eldonas la verkaron de ambau autoroj kune, ekz-e en Germanio en "Markso-Engelso-Verkaro".[4]

Marx estis priskribita kiel unu el la plej influaj figuroj de la historio de la homaro, kaj liaj verkoj estis kaj lauditaj kaj kritikitaj.[5] Lia verkaro pri ekonomiko metis la bazon por multo de la nuntempa kompreno de la konceptoj de laboro kaj de ties rilato kun la kapitalo, kaj la posta ekonomika pensaro.[6][7][8] Multaj intelektuloj, sindikatoj, artistoj kaj politikaj partioj tutmonde estis influitaj de la verkaro de Marx, kaj multaj el ili modifis au adaptis liajn ideojn. Marx estas tipe citita kiel unu el la cefaj arkitektoj de la moderna socia scienco.[9][10]

Biografio

[redakti | redakti fonton]

Markso estis juda lau familia deveno, luterano lau denaska religio, ateisto lau kredo, germana lau naskigo kaj brita lau lando. Li logis malrice kaj sen posteno en Londono kun sia familio, esplorante kaj verkante en la biblioteko de la Brita Muzeo. Danke al la heredajo de Friedrich Engels, li povis dedici sian vivon al politiko kaj filozofio. Lia filino Laura Marx edzinigis al lia disciplo Paul Lafargue.

Infanago kaj edukado: 1818-1836

[redakti | redakti fonton]
Naskoloko de Marx, nuntempe Bruckenstrasse 10, en Trier. La familio okupis du cambrojn en la teretago kaj tri en la unua etago.[11] Acetita de la Socialdemokratia Partio de Germanio en 1928, gi nuntempe estas hejmo de muzeo dedicita al li.[12]

Karl Heinrich Marx naskigis la 5an de Majo 1818 el Heinrich Marx (1777-1838) kaj Henriette Pressburg (1788-1863). Li naskigis en Bruckengasse 664 en Trier, antikva urbo tiam parto de la Prusia Provinco Malsupra Rejno.[13] La familio de Marx estis origine de nereligiaj judoj, sed konvertitaj formale al kristanismo en lia frua infanago. Lia patrinflanka avo estis nederlanda rabeno, dum lia patroflanka avo estis haviginta al Trier la rabenojn el 1723, rolo plenumita de lia avo Meier Halevi Marx.[14] Lia patro, infane konata kiel Herschel, estis la unua en la linio kiu ricevis nereligian edukadon. Li igis advokato de komforta supra meza klaso kaj la familio posedis nombrajn vitejojn por Mozela vino, aldone al lia enspezo kiel advokato. Antau la nasko de sia filo kaj post la abolo de la Juda emancipigo en Rejnlando,[15] Herschel konvertis el judismo por aligi al la stata Evangelia Eklezio de Prusio, prenanta la germanlingvan antaunomon Heinrich super la jida Herschel.[16]

Estante nereligia, Heinrich estis homo de Klerismo, interesita en la ideoj de filozofoj Immanuel Kant kaj Voltaire. Estante klasika liberalulo, li partoprenis en agitado por konstitucio kaj reformoj en Prusio, kiu estis tiam absoluta monarkio.[17] En 1815, Heinrich Marx eklaboris kiel advokato kaj en 1819 translokigis sian familion al dek-cambra proprejo ce la Porta Nigra.[18] Lia edzino, Henriette Pressburg, estis nederlanda judino el prospera familio de negocistoj kiuj poste fondis la faman kompanion Philips. Sia fratino Sophie Pressburg (1797-1854) edzigis al Lion Philips (1794-1866) kaj estis la avino kaj de Gerard Philips kaj de Anton Philips kaj pra-avino de Frits Philips. Lion Philips estis rica nederlanda fabrikisto kaj komercisto de tabako, je kiu Karl kaj Jenny Marx poste ofte dependis por monpruntoj kiam ili estis ekzilitaj en Londono.[19]

Oni konas malmulte pri la infanago de Marx.[20] La tria el nau filoj, li igis la plej aga filo kiam lia frato Moritz mortis en 1819.[21] Marx kaj liaj postvivantaj gefratoj, Sophie, Hermann, Henriette, Louise, Emilie, kaj Caroline, estis baptitaj en la Luterana Eklezio en Augusto 1824, kaj ilia patrino en Novembro 1825.[22] Marx estis private edukita de sia patro gis 1830 kiam li eniris en Triera Altlerneja "Friedrich-Wilhelm-Gymnasium", kies studestro, nome Hugo Wyttenbach, estis amiko de lia patro. Uzante multajn liberalajn humanistojn kiel instruistoj, Wyttenbach vekis la koleron de la loka konservativa registaro. Sekve, polico atakis la lernejon en 1832 kaj malkovris, ke literaturo esprimanta politikan liberalismon estis distribuata inter studentoj. Konsiderinte la distribuadon de tia materialo konspira fakto, la autoritatoj instituciis reformojn kaj anstatauis kelkajn stabanarojn dum la ceesto de Marx tie.[23]

En Oktobro 1835 estante 17-jaraga, Marx veturis al la Universitato de Bonn dezirante studi filozofion kaj literaturon, sed lia patro insistis pri juro kiel pli praktika kampo.[24] Pro misordo referencita kiel "malforta brusto",[25] Marx estis malsargita el deviga militservo kiam li estis 18-jaraga. Estante en la Universitato de Bonn, Marx aligis al Klubo de Poetoj, grupo enhavanta politikajn radikalojn kiuj estis kontrolitaj de la polico.[26] Marx aligis ankau la Triera Taverna Klubo, nome drinkosocieto (germane Landsmannschaft der Treveraner) kie multaj ideoj estis diskutitaj kaj iam li servis kiel la kluba kunprezidanto.[27][28] Aldone, Marx estis enirinta en kelkaj disputoj, kelkaj el kiuj estis seriozaj: en Augusto 1836 li partoprenis en duelo kun membro de la universitata Corps Borussia Bonn.[29] Kvankam liaj rezultoj estis dekomence bonaj, ili baldau malbonigis, kio kondukis lian patron devigi transiron al la pli serioza kaj akademia Universitato de Berlino.[30]

Hegelismo kaj frua jurnalismo: 1836-1843

[redakti | redakti fonton]
Jenny von Westphalen en la 1830-aj jaroj.

Pasigante someron kaj autunon en 1836 en Trier, Marx igis pli serioza pri siaj studoj kaj sia vivo. Li fiancigis al Jenny von Westphalen, edukita membro de la malalta nobelaro kiu estis konata de Marx ekde sia infanago. Car si rompis sian fiancigon al juna aristokrato por esti kun Marx, ilia rilato estis socie polemika pro diferencoj inter iliaj religiaj kaj klasaj originoj, sed Marx amikigis kun sia patro Ludwig von Westphalen (nome liberala aristokrato) kaj poste dedicos sian doktorigan disertacion al li.[31] Sep jarojn post ilia fiancigo, la 19an de Junio 1843, ili geedzigis en protestanta kirko en Kreuznach.[32]

En Oktobro 1836, Marx alvenis en Berlinon, matrikuligis en la universitata fakultato pri juro kaj luprenis cambron en Mittelstrasse.[33] Dum sia unua lernotempo, Marx ceestis prelegojn de Eduard Gans (kiu reprezentis la progreseman Hegelan vidpunkton, prilaboritan per racia disvolvigo en historio emfazante partikulare ties liberecajn aspektojn, kaj la gravon de sociaj aferoj) kaj de Karl von Savigny (kiu reprezentis la Historian Jurskolon).[34] Kvankam studante juron, li estis fascinita de filozofio kaj sercis manieron kombini ambau, en la kredo ke "sen filozofio nenio povas esti plenumita".[35] Marx interesigis pri la jus mortinta germana filozofo Georg Wilhelm Friedrich Hegel, kies ideoj estis tiam amplekse debatitaj ce europaj filozofiaj cirkloj.[36] Dum resanigo en Stralau, li aligis al la Klubo de Doktoroj (Doktorklub), nome studenta grupo kiu diskutis Hegelismajn ideojn, kaj pere de ili li eniris en grupo de radikalaj pensuloj konata kiel Junaj Hegelanoj en 1837. Ili kunigis ce Ludwig Feuerbach kaj Bruno Bauer, kaj Marx disvolvis partikulare proksiman amikecon kun Adolf Rutenberg. Kiel Marx, la Junaj Hegelanoj estis kritikaj pri la Hegelaj metafizikaj principoj, sed adoptis lian dialektikan metodon por kritiki la establitajn socion, politikon kaj religion el maldekstra perspektivo.[37] La patro de Marx mortis en Majo 1838, rezulte en malpliigo de enspezo por la familio.[38] Marx estis estinta emocie tre proksima al sia patro kaj trezorigis lian memoron post lia morto.[39]

Georg Wilhelm Friedrich Hegel.

Cirkau 1837, Marx estis verkanta kaj fikcion kaj ne-fikcion, kaj estis finkompletiginta novelon, Skorpion und Felix, Humoristischer Roman; poezian teatrajon, Oulanem; same kiel nombrajn ampoemojn dedicitajn al Jenny von Westphalen. Neniu el tiuj fruaj verkoj estis publikigitaj dum lia vivodauro.[40] La ampoemoj estis publikigitaj postmorte ekzemple en la Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1.[41] Marx tuj abandonis fikcion por aliri al aliaj celoj, kiel la studo kaj de angla kaj de itala, arta historio kaj la traduko de latinlingvaj klasikajoj.[42] Li ekkunlaboris kun Bruno Bauer por redakti la verkon de Hegel nome Vorlesungen uber die Philosophie der Religion (Pri filozofio de religio) en 1840. Marx engagigis ankau al verkado de sia doktoriga disertacio, Differenz der demokritischen und epikureischen Naturphilosophie (Diferenco inter Demokrita kaj Epikura naturfilozofioj),[43] kiun li finkompletigis en 1841. Gi estis priskribita kiel "kuraga kaj origina verko en kiu Marx montras, ke teologio devas esti forlasita por la supera kompreno de filozofio".[44] La eseo estis polemika, partikulare inter la konservativaj profesoroj de la Universitato de Berlino. Marx decidis anstataue submeti sian disertacion al la pli liberala Universitato de Jena, kie fakultato havigis al li lian doktorigon en Aprilo 1841.[45][46] Car Marx kaj Bauer estis ambau ateistoj, en Marto 1841 ili ekplanis por gazeto titolita Archiv des Atheismus (Ateismaj Arkivoj), sed gi neniam alvenis al kreado. En Julio, Marx kaj Bauer veturis al Bonn el Berlino. Tie ili skandalis sian klason ebriaj, ridante en pregejo kaj galope tra la stratoj sur azenoj.[47]

Marx estis konsideranta akademian karieron, sed tiu vojo estis barita de la registara kreskanta opozicio al la klasika liberalismo kaj al la Junaj Hegelanoj.[48] Marx translokigis al Kolonjo en 1842, kie li igis jurnalisto, verkante por la radikala gazeto Rheinische Zeitung (Rejnlanda gazeto), esprimante siajn fruajn konsiderojn pri socialismo kaj sian kreskantan intereson en ekonomiko. Marx kritikis dekstremajn europajn registarojn same kiel la figurojn en la liberala kaj socialisma movadoj, kiujn li pensis neefikaj au kontrau-produktivaj.[49] La gazeto altiris la atenton de la prusiaj registaraj cenzuristoj, kiuj kontrolis ciun numeron por kapti insurekcieman materialon antau presado, kaj Marx lamentis: "Nia gazeto devas esti prezentita al la polico por esti flarata, kaj se la policnazo flaras ion nekristanan au neprusian, la gazeto ne ricevos aperrajton".[50] Post kiam la Rheinische Zeitung publikigis artikolon forte kritikante la rusian monarkion, caro Nikolao la 1-a postulis la malpermeson de la gazeto kaj la prusia registaro plenumis tion en 1843.[51]

Parizo: 1843-1845

[redakti | redakti fonton]

En 1843, Marx igis kun-eldonisto de nova, radikala maldekstra pariza gazeto, nome Deutsch-Franzosische Jahrbucher (German-Francaj Analoj), tiam kreita de la germana aktivulo Arnold Ruge por kunigi germanajn kaj francajn radikalulojn.[52] Tiukadre Marx kaj lia edzino translokigis al Parizo en Oktobro 1843. Dekomence kunlogante kun Ruge kaj lia edzino komunume en 23a de Rue Vaneau, ili trovis la vivkondicojn malfacilaj, kaj tiel translokigis post la nasko de sia filino Jenny en 1844.[53] Kvankam intencita por altiri verkistojn kaj el Francio kaj el Germanaj statoj, la Jahrbucher estis dominita de tiuj lastaj kaj la nura negermana verkisto estis la ekzilita rusa anarkiisto Mihail Bakunin.[54] Marx kontribuis per du eseoj al la gazeto, nome "Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie" (Kritiko de la Hegela Jurfilozofio)[55] kaj "Zur Judenfrage" (Pri la juda afero),[56] tiu lasta enkondukanta lian kredon, ke la proletaro estas revolucia forto kaj markanta lian aligon al komunismo.[57] Oni publikigis nur unu numeron, sed gi estis relative sukcesa, kaj ebligis la inkludon de satiraj odoj de Heinrich Heine pri la rego Ludoviko de Bavario, kio rezultis en la fakto ke germanaj statoj malpermesis gin kaj kaptis importitajn ekzemplerojn (Ruge tamen malakceptis plue financi la publikigon de pluaj numeroj kaj lia amikeco kun Marx rompigis).[58] Post la finigo de la gazeto, Marx ekverkis por la nura restinta necenzurita german-lingva radikala gazeto, Vorwarts! (Antauen!). Kun sidejo en Parizo, la gazeto estis konektita al la Ligo de la Justuloj, nome sekreta utopisocialisma societo de laboristoj kaj metiistoj. Marx ceestis en kelkaj el ties kunsidoj sed li ne mem aligis al la societo.[59] En Vorwarts!, Marx rafinis siajn ideojn pri socialismo baze sur ideoj de Hegelo kaj de Feuerbach pri dialektika materiismo, samtempe kritikante liberalulojn kaj aliajn socialistojn funkciantajn en Europo.[60]

Friedrich Engels, kun kiu Marx renkontigis en 1844; ambau estos dumvivaj amikoj kaj kunlaborantoj.

La 28-an de Augusto 1844, Marx renkontigis kun la germana socialisto Friedrich Engels en pariza kafejo "Cafe de la Regence" kie oftis sakemuloj, kaj tiel oni komencis dumvivan amikecon.[61] Engels montris al Marx sian jus publikigitan Die Lage der arbeitenden Klasse in England (La kondicoj de la laborista klaso en Anglio),[62][63] kaj konvinkis Marx, ke la laborista klaso estu la agento kaj instrumento de la fina revolucio en historio.[64][65] Tuj, Marx kaj Engels estis kunlaborantaj pri kritikado de filozofiaj ideoj de la iama amiko de Marx nome Bruno Bauer. Tiu kunlabora verko estis publikigita en 1845 kiel Die heilige Familie (La sankta familio).[66][67] Kvankam kritikanta Bauer, Marx estis pli kaj pli influita de ideoj de Junaj Hegelanoj Max Stirner kaj Ludwig Feuerbach, sed eventuale Marx kaj Engels abandonis ankau la materiismon de Feuerbach.[68]

Dum la epoko kiam li logis en 38 Rue Vaneau en Parizo (ekde Oktobro 1843 gis Januaro 1845),[69] Marx engagigis en intensa studado de politika ekonomio (Adam Smith, David Ricardo, James Mill, ktp.),[70] francaj socialistoj (speciale Claude Henri St. Simon kaj Charles Fourier)[71] kaj la historio de Francio.[72] La studo de politika ekonomio estas studo kiun Marx plusekvos dum la cetero de sia vivo[73] kaj tio rezultos en lia cefa ekonomika verko - nome tri-voluma serio nomita Das Kapital.[74] Marksismo estas bazita grandparte sur tri influoj: la dialektiko de Hegel, la franca utopia socialismo kaj la angla ekonomiko. Kun lia frua studado de la dialektiko de Hegel, la studado kiun Marx faris dum tiu tempo en Parizo rezultis en la fakto ke ciuj gravaj komponantoj de "Marksismo" estis en la aero cirkau la autuno de 1844.[75] Marx estis konstante elpelita for sia studado de politika ekonomiko- ne nur pro la kutimaj ciutagaj postuloj de tiu epoko, sed aldone pro la eldono de radikala gazeto kaj poste pro organizado kaj direktado de klopodoj por politika partio dum jaroj de potenciale revoluciaj popularaj ribeloj de civitanaro. Tamen Marx ciam revenis al siaj ekonomikaj studoj: li klopodis "kompreni la internan funkciadon de kapitalismo".[72]

Skizo de "marksismo" estis definitive formita en la menso de Karl Marx cirkau la fino de 1844. Kvankam multaj trajtoj de la marksismaj aspektoj de la tutmonda politika ekonomio estis jam prilaboritaj detale, Marx bezonis prilabori ciujn detalojn de sia ekonomika kampo por plue klarigi la novan ekonomian teorion en sia propra menso.[76] Tiukadre, Marx verkis Okonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844 (Ekonomik-filozofiajn manuskriptoj de la jaro 1844).[77] Tiuj manuskriptoj temis pri nombraj temoj, detalante la koncepton de Marx pri "aliigo" de laboro.[78] Tamen, cirkau la printempo de 1845 lia kontinua studado de politika ekonomiko, kapitalo kaj kapitalismo estis kondukinta Marx al la kredo, ke la nova politika ekonomika teorio kiun li estis espriminta - scienca socialismo - postulis esti konstruita sur la bazo de pli disvolvigita materiisma mondorigardo.[79]

La Okonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844 estis verkitaj inter Aprilo kaj Augusto 1844, sed tuj Marx komprenis, ke la Manuskriptoj estis influitaj de kelkaj nekonsistantaj ideoj de Ludwig Feuerbach. Tiukadre, Marx komprenis la neceson elrompi el la filozofio de Feuerbach favore al historia materiismo, kaj tiucele unu jaron poste (en Aprilo 1845) translokiginte el Parizo al Bruselo, Marx verkis sian verkon pri dek unu "Tezoj pri Feuerbach".[80] La "Tezoj pri Feuerbach" estas plej bone konata pro la Tezo 11a, kiu asertas, ke "filozofoj nur interpretis la mondon varie, la nuna celo estas sangi gin".[78][81] Tiu verko enhavas kritikon de Marx al materiismo (kiel kontemplema), idealismo (kiel reduktanta praktikon al teorio), kaj, generale, al filozofio (kiel metanta abstraktan realecon super la fizika mondo).[78] Tio estis fakte la unua rigardo al la historia materiismo de Marx, argumento je la mondo estas sangata ne de ideoj sed de fakta, fizika, materia aktiveco kaj praktiko.[78][82] En 1845, ricevinta peton el la prusia rego, la franca registaro fermis Vorwarts!, kaj la ministro pri enlandaj aferoj, nome Francois Guizot, elpelis Marx el Francio.[83] Je tiu punkto, Marx translokigis el Parizo al Bruselo, kie Marx esperis denove pluigi sian studadon de kapitalismo kaj de politika ekonomio.

Bruselo: 1845-1848

[redakti | redakti fonton]
La unua eldono de Manifesto de la Komunista Partio, publikigita en germana en 1848.

Malkapabla cu resti en Francio cu translokigi al Germanio, Marx decidis elmigri al Bruselo en Belgio en Februaro 1845. Tamen, por resti en Belgio li devis akcepti publikigi nenion pri nuntempa politiko.[83] En Bruselo, Marx asociis kun aliaj ekzilitaj socialistoj el diversaj lokoj el Europo, kiel Moses Hess, Karl Heinzen kaj Joseph Weydemeyer. En Aprilo 1845, Engels translokigis el Barmen en Germanio al Bruselo por kunigi kun Marx kaj kun la kreskanta kadro de membroj de la Ligo de Justuloj tiam sercante hejmon en Bruselo.[83][84] Poste, Mary Burns, longdaura kunulino de Engels, lasis Mancesteron, en Anglio, por aligi al Engels en Bruselo.[85]

Meze de Julio 1845, Marx kaj Engels lasis Bruselon por iri al Anglio viziti la estrojn de Cartistoj, movado de la laborista klaso en Britio. Tiu estis la unua veturo de Marx al Anglio kaj Engels estis ideala gvidisto por tiu veturo. Engels jam estis pasiginta du jarojn logante en Mancestero el Novembro 1842[86] gis Augusto 1844.[87] Ne nur Engels jam konis la anglan lingvon,[88] sed ankau disvolvigis fortan rilaton kun multaj cartistaj estroj.[88] Engels fakte estis servanta kiel reportero por multaj cartistaj kaj socialistaj anglaj gazetoj.[88] Marx uzis la veturon kiel oportuno por ekzameni la ekonomikajn resursojn disponeblajn por studado en variaj bibliotekoj en Londono kaj en Mancestero.[89]

Kunlabore kun Engels, Marx ankau verkis libron kiu ofte estas rigardita kiel lia plej bonkvalita traktado de la koncepto de historia materiismo, nome Die deutsche Ideologie (La germana ideologio).[90] En tiu verko, Marx elrompis el Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer, Max Stirner kaj la cetero de la Junaj Hegelanoj, dum li elrompis ankau el Karl Grun kaj aliaj "veraj socialistoj" kies filozofioj estis ankorau bazitaj parte sur "idealismo". En Die deutsche Ideologie, Marx kaj Engels finfine kompletigis siajn filozofion, kiu estas bazita sole sur materiismo kiel ununura motorforto en historio.[91] Die deutsche Ideologie estis verkita en humura satira formo, sed ec tiu satireca formo ne savis la verkon el la cenzuro. Kiel tiom multaj liaj fruaj verkoj, Die deutsche Ideologie ne estos publikigita en la vivodauro de Marx kaj estos publikigita nur en 1932.[78][92][93]

Post finkompletigi Die deutsche Ideologie, Marx turnis sin al laboro kiu intencis klarigi sian propran pozicion rilate al "la teorio kaj taktikoj" de vera "revolucia proletara movado" ofunkcianta el la vidpunkto de vera "scienca materiisma" filozofio.[94] Tiu verko intencis marki distingon inter la utopiismaj socialistoj kaj la propra scienca socialista filozofio de Marx. Dum la utopiistoj kredis, ke la popolo devas esti konvinkita unu persono post alia, por ke tiuj aligu al la socialisma movado, per aparta maniero lau kiu ciu persono estu konvinkita adoptante diferencan kredon, Marx komprenis, ke la popolo tendencas plej ofte al agado kongrue kun siaj propraj ekonomiaj interesoj, tiel alvokante al la tuta klaso (nome la laborista klaso tiuokaze) per ampleksa alvoko al la plej bonaj materiaj interesoj de la klaso, kio estus la plej bona maniero mobilizi la largajn homamasojn de tiu klaso por fari la revolucion kaj sangi la socion. Tiu estis la klopodo de tiu nova libro kiun Marx estis plananta, sed por ke la manuskripto trapasu la registaran cenzurojn li titolis la libron Misere de la philosophie (Mizero de la filozofio, 1847)[95] kaj elsendis gin kiel respondo al la "et-burga filozofio" de la franca anarkiista socialisto Pierre-Joseph Proudhon as kiel li esprimigis en sia libro Systeme des contradictions economiques ou Philosophie de la misere (1840).[96]

Marx kun siaj filinoj kaj Engels.

Tiuj libroj metis la fundamenton por la plej fama verko de Marx kaj Engels, nome politika brosuro kiu ekde tiam estis ofte konata kiel Manifesto de la Komunista Partio. Kvankam loganta en Bruseloj en 1846, Marx pluigis sian asocion kun la sekreta radikala organizo Ligo de Justuloj.[97] Kiel jam menciite, Marx pensis, ke la Ligo estu la speco de radikala organizo kiu estas necesa por konduki la laboristan klason de Europo al la homamasa movado kiu realigu la revolucion de la laborista klaso.[98] Tamen, por organizi la laboristan klason en amasmovado la Ligo devus cesi sian "sekreteman" au "kaseman" orientigon kaj funkcii malferme kiel politika partio.[99] Membroj de la Ligo finfine estis konvinkitaj tiucele. Kongrue, en Junio 1847 la Ligo estis reorganizita fare de sia membraro en nova malferma politika societo kiu alvoku rekte al la laboristaj klasoj.[100] Tiu nova malferma politika societo estis nomita la Komunista Ligo.[101] Kaj Marx kaj Engels partoprenis en la skizado de la programo kaj de la organizaj principoj de la nova Komunista Ligo.[102]

Fine de 1847, Marx kaj Engels ekverkis tion kio igis ilia plej fama verko - nome agadprogramo por la Komunista Ligo. Verkita kune de Marx kaj Engels ekde Decembro 1847 gis Januaro 1848, la Manifesto de la Komunista Partio estis por la unua fojo publikigita la 21an de Februaro 1848.[103] La komunista manifesto esprimis la kredojn de la nova Komunista Ligo. Ne plu sekreta societo, la Komunista Ligo deziris klarigi siajn celojn kaj intencojn al la generala publiko pli ol kasi siajn kredojn kiel la Ligo de la Justuloj estis farinta.[104] La komencaj linioj de la brosuro markis la cefan bazon de la posta marksismo: "La historio de ciu gistiame ekzistanta societo estas la historio de la klasbataloj".[105] La teksto sekvas per la ekzamenado de la antagonismoj kiuj lau Marx estis aperintaj el la kolizio de interesoj inter la burgaro (la ricca kapitalista klaso) kaj la proletaro (nome la industria laborista klaso). Sekve la Manifesto prezentas la argumentojn kial la Komunista Ligo, male al aliaj socialismaj kaj liberalaj politikaj partioj kaj grupoj tiamaj, estis vere agantaj por la interesoj de la proletaro por renversi la kapitalisman socion kaj anstataui gin per socialismo.[106]

Poste en tiu jaro, okazis en Europo serio de protestoj, ribeloj kaj ofte violentan insurekcioj kiuj estis konataj kiel la Revolucioj de 1848.[107] En Francio, revolucio kondukis al la renverso de la monarkio kaj la establado de la Franca Dua Respubliko.[107] Marx estis subtenanto de tia aktiveco kaj jus ricevinta gravan heredon el sia patro (retenita de lia onklo Lionel Philips ekde la morto de lia patro en 1838) de cu 6 000[108] au 5 000 frankoj[109][110] li laudire uzis unu triono de tiu mono por armi belgajn laboristojn kiuj estis planante revolucian agadon.[110] Kvankam la vereco de tiuj laudiroj estas disputata,[108][111] la Belgia Ministerio de Justico akuzis Marx je tio, kaj sekve arestis lin kaj li estis devigita reveni al Francio, kie kun nova respublika registaro en la povo li kredis, ke li povos esti sekura.[110][112]

Kolonjo: 1848-1849

[redakti | redakti fonton]
La eldono de 19a de Junio 1848 de Neue Rheinische Zeitung.

Provizore setlanta en Parizo, Marx transigis la plenuman sidejon de la Komunista Ligo al tiu urbo kaj formis tie Klubon de Germanaj Laboristoj kun variaj germanaj socialistoj kiuj estis logantaj tie.[113] En la espero vidi, ke la revolucio etendigu al Germanio, en 1848 Marx translokigis reen al Kolonjo kie li ekeldonis flugfolion titolitan Postuloj de la Komunista Partio en Germanio,[114] en kiu li argumentis por nur kvar el la dek punktoj de la Komunista Manifesto, en la krefo, ke en Germanio tiam la burgaro devis renversi la feudisman monarkion kaj la aristokrataron antau la proletaro povu renversi siavice la burgaron.[115] La 1an de Junio, Marx startigis la publikigon de ciutaga jurnalo, nome Neue Rheinische Zeitung, kiun li helpis financi pere de sia jusa heredo el sia patro. Planita por publikigi informojn el la tuta Europo per sia propra marksisma interpretado de okazajoj, en la gazeto elstaris Marx kiel unuaranga verkisto kaj dominanta redaktora influo. Spite kontribuojn de aliaj membroj de la Komunista Ligo, lau Friedrich Engels gi restis "simpla diktatoreco de Marx".[116][117][118]

Estante eldonisto kaj redaktoro de la jurnalo, Marx kaj la aliaj revoluciaj socialistoj estis regule cikanita de la polico kaj Marx suferis procesojn kelkajn fojojn, frontante variajn akuzojn kiel insulto al la Cefa Publika Akuzisto, farado de presfraudo kaj incitado al armita ribelo pere de impostobojkotado,[119][120][121][122] kvankam li ciam estis senkulpigita.[120][122][123] Dume, la demokrata parlamento en Prusio falis kaj la rego, Frederiko Vilhelmo la 4-a, enkondukis novan kabineton de siaj reakciemaj subtenantoj, kiu plenumis kontrau-revolucian politikon por forigi maldekstrulojn kaj aliajn revoluciemajn elementojn el la lando.[119] Sekve, la Neue Rheinische Zeitung estis tuj malpermesita kaj Marx mem ricevis ordonon foriri el la lando la 16an de Majo.[118][124] Marx revenis al Parizo, kiu estis tiam sub la regado de reakcia kontrau-revolucio kaj sub epidemio de holero, kaj estis tuj elpelita fare de la urbaj autoritatoj, kiuj konsideris lin politika minaco. Kun sia edzino Jenny kiu estis graveda de sia kvara filo kaj ne rajtigita reveni al Germanio au Belgio, en Augusto 1849 li sercis rifugon en Londonon.[125][126]

Translokigo al Londono kaj plua verkado: 1850-1860

[redakti | redakti fonton]
Statuo de Karl Marx en Trier, Germanio.

Marx translokigis al Londono komence de Junio 1849 kaj restos setliginta en la urbo por la cetero de sia vivo. Ankau la sidejoj de la Komunista Ligo translokigis al Londono. Tamen, vintre de 1849-1850, okazis disigo en la interno de la Komunista Ligo kiam frakcio estrita de August Willich kaj Karl Schapper ekagitigis por tuja insurekcio. Willich kaj Schapper kredis, ke kiam la Komunista Ligo iniciatos la ribelon, la tuta laborista klaso el la tuta Europo starigos "spontanee" por aligi al tiu, tiel kreante revolucion tra la tuta Europo. Marx kaj Engels protestis, ke tia neplanita ribelo de la parto de la Komunista Ligo estas "aventurema" kaj estus memmortiga por la Komunista Ligo.[127] Tia ribelo rekomendita de la grupo de Schapper/Willich facile estus subpremita de la polico kaj de la armitaj fortoj de reakciaj registaroj en Europo. Marx argumentis, ke tio estus la okazigo de detruo por la Komunista Ligo, asertante, ke sangoj en socio estas ne tuj atingeblaj tra la klopodoj kaj deziroj de grupeto da homoj.[127] Ili estu anstataue okazigitaj tra scienca analizo de ekonomiaj kondicoj de la socio kaj per movoj al revolucio tra diversaj etapoj de socia disvolvigo. En la tiama etapo de disvolvigo (cirkau 1850), post la malvenko de la ribeloj tra Europo en 1848 li defendis, ke la Komunista Ligo kuragigu la laboristan klason unuigi kun progresemaj elementoj de la plialtiganta burgaro por venki super la feudisma aristokrataro pri aferoj kiel postuloj por registaraj reformoj, kiel konstitucia respubliko kun libere elektitaj parlamentoj kaj universala (nur vira) balotrajto. Alivorte, la laborista klaso devas kunigi al la burgaro kaj al demokratiaj fortoj por finkompletigi sukcesan konkludon de la burga revolucio antau akceli la agadprogramon de la laborista klaso al la revolucio de la laborista klaso.

Post longa lukto kiu minacis ruinigi la Komunistan Ligon, la opinio de Marx hegemoniis kaj finfine, la grupo de Willich/Schapper lasis la Komunistan Ligon. Dume, Marx ankau forte partoprenis en la vivo de la socialisma Eduka Societo de Germanaj Laboristoj.[128] Tiu Societo kunvenis en strato Great Windmill, Soho, centra distra distrikto de Londono.[129][130] Ankau tiu organizo suferis internan luktadon inter siaj membroj, kelkaj el kiuj sekvis al Marx dum aliaj sekvis al la frakcio de Schapper/Willich. La aferoj en tiu interna disigo estis la samaj aferoj aperintaj en la interna disigo ene de la Komunista Ligo, sed Marx perdis la lukton kontrau la frakcio de Schapper/Willich ene de la Eduka Societo de Germanaj Laboristoj kaj la 17an de Septembro 1850 li rezignis el la Societo.[128]

New-York Daily Tribune kaj jurnalismo

[redakti | redakti fonton]
Ekzemplero de New-York Daily Tribune de nur du jaroj post la epoko de Marx.

En la komenco de la periodo de Londono, Marx dedicis sin preskau ekskluzive al siaj studoj, tiel ke lia familio suferis ekstreman malricecon.[131][132] Lia cefa enspezofonto estis Engels, kies propra fonto estis lia rica industriista patro.[132] En Prusio kiel eldonisto de sia propra gazeto, kaj kontribuisto por aliaj ideologie proksimaj, Marx povis atingi sian publikon, nome la laboristajn klasojn. En Londono, sen financoj por administri gazetoj per ili mem, li kaj Engels turnis sin al internacia jurnalismo. Dekomence iliaj tekstoj estis publikigitaj de ses gazetoj en Anglio, Usono, Prusio, Austrio, kaj Sudafriko.[133] La cefaj enspezoj de Marx venis el sia laboro kiel europa korespondanto, el 1852 gis 1862, por la New-York Daily Tribune,[134]:17 kaj el la produktado de artikoloj por pli "burgaj" gazetoj. Artikoloj de Marx estis tradukitaj el la germana fare de Wilhelm Pieper gis lia regado de la angla igis tauga.[135]

La New-York Daily Tribune estis fondita en Aprilo 1841 fare de Horace Greeley.[136] La redakta teamo enhavis progresemajn burgajn jurnalistojn kaj publikigistojn, inter kiuj George Ripley kaj la jurnalisto Charles Anderson Dana, kiu estis cefredaktoro. Dana, furieristo kaj aboliciisto, estis la kontakto de Marx. La Tribune estis vehiklo por ke Marx atingu amerikan publikon, same kiel por sia "kasita milito" kontrau Henry Charles Carey, ekonomika konsilisto de la Usona Prezidento Abraham Lincoln.[137] La jurnalo havis ampleksan alvokon al la laborista klaso el sia fondo; je du centimoj, gi estis malmultekosta;[138] kaj, kun cirkau 50 000 ekzempleroj por numero, ties cirkulado estis la plej ampleksa en Usono.[134]:14 Ties eldona etoso estis progresema kaj ties kontrau-sklaveca sinteno respegulis tiun de Greeley.[134]:82 La unua artikolo de Marx por la gazeto, pri la brita parlamenta balotado, estis publikigita la 21an de Augusto 1852.[139]

Marx dokumentis sin en la Brita Muzeo por siaj artikoloj kaj libroj.

La 21an de Marto 1857, Dana informis al Marx ke pro la ekonomia krizo nur unu artikolo semajne estos pagata, cu publikigita cu ne; dum aliaj estos pagitaj nur se publikigitaj. Marx estis sendintaj siajn artikolojn mardojn kaj vendredojn, sed, tiun oktobron, la Tribune maldungis ciujn siajn korespondantojn en Europo escepte Marx kaj B. Taylor, kaj limigis Marx al semajna artikolo. Inter Septembro kaj Novembro 1860, nur kvin estis publikigitaj. Post ses-monata interrompo, Marx pluigis kontribuojn el Septembro 1861 gis Marto 1862, kiam Dana verkis por informi lin, ke ne estos plue spaco en la Tribune por informoj el Londono, pro la usonaj enlandaj aferoj.[140] En 1868, Dana kreis rivalan gazeton, nome New York Sun, kies cefredaktoro li estis.[141] En Aprilo 1857, Dana invitis Marx kontribui artikolojn, cefe pri milita historio, pro la enciklopedion New American Cyclopedia, ideo de George Ripley, amiko de Dana kaj literatura redaktoro de Tribune. Entute, 67 artikoloj de Marx-Engels estis publikigitaj, el kiuj 51 estis verkitaj de Engels, kvankam Marx faris iome esplorojn por ili en la Brita Muzeo.[142] Fine de la 1850-aj jaroj, la usona popola intereso en europaj aferoj malpliigis kaj la artikoloj de Marx turnis sin al temoj kiel la "sklaveca krizo" kaj la eksplodo de la Usona Enlanda Milito en 1861 en la nomita "War Between the States" (milito inter statoj).[143] Inter Decembro 1851 kaj Marto 1852, Marx laboris por sia teoria laboro pri la Franca revolucio de 1848, titolita Der 18te Brumaire des Louis Napoleon.[144] En tiu li esploris konceptojn en historia materiismo, klasbatalo, diktatoreco de la proletaro, kaj venko de la proletaro super la burga stato.[145]

La 1850-aj kaj 1860-aj jaroj povas estis markeblaj kiel filozofia limo distinganta la hegelisman idealismon de la juna Marx kaj la sciencan ideologion de la matura Marx[146][147][148][149] asocia kun struktura marksismo.[149] Tamen, ne ciuj fakuloj akceptas tiun distingon.[148][150] Por Marx kaj Engels, ilia sperto pri la Revolucioj de 1848 gis 1849 estis formada en la disvolvigo de ilia teorio de ekonomiko kaj historia progreso. Post la "malsukcesoj" de 1848, la revolucia entuziasmo sajne elcerpigis kaj ne estis plinovigita sen ekonomia krizo. Detenado starigis inter Marx kaj liaj kolegaj komunistoj, kiun li denuncis kiel "aventuremuloj". Marx konsideris gin tro imagema proponi, ke simple "povodeziro" estu sufica por krei la revoluciajn kondicojn kiam en realo la ekonomia komponanto estas nepra necesajo. La recesio en la ekonomio de Usono en 1852 havigis al Marx kaj Engels grundon por optimismo por la revolucia aktiveco, kvankam tiu ekonomio estis vidita kiel tro nematura por kapitalisma revolucio. Malfermaj teritorioj en la okcidenta usona landlima areo malaperigis la fortojn de socia maltrankvilo. Krome, ajna ekonomia krizo starigita en Usono ne kondukus al revolucia kontago de pli malnovaj ekonomioj de unuopaj europaj landoj, kiuj estis fermitaj sistemoj limigitaj per iliaj landlimoj. Kiam la tiel nomita Paniko de 1857 en Usono disvastigis tutmonden, gi rompis ciujn modelojn de ekonomia teorio, kaj estis la unua vera tutmonda ekonomia krizo.[151] Financa neceso devigis Marx abandoni ekonomikajn studojn en 1844 kaj dedici dek tri jarojn al laboro por projektoj. Li tamen ciam klopodis reveni al ekonomiko.

Unua Internacio kaj Das Kapital

[redakti | redakti fonton]
Titolpago de la originalo de Das Kapital (1867).

Marx plue verkis artikolojn por New York Daily Tribune dum li certis, ke la redakta politiko de Tribune estas ankorau progresema. Tamen, la foriro de Charles Dana el la gazeto fine de 1861 kaj la rezulta sango en la redaktoraro okazigis novan redaktoran politikon.[152] Ne plu estis la Tribune forta defendanto de aboliciismo dedicita al kompleta venko de la Unio. La nova teamo subtenis tujan pacon inter la Unio kaj la Konfederacio en la Enlanda Milito kaj Usono lasu sklavecon lasita sentuse en la Konfederacio. Marx arde malkonsentis kun tiu nova politika sinteno kaj en 1863 estis devigita retirigi kiel verkisto el Tribune.[153]

En 1864, Marx engagigis en la Internacia Asocio de Laboristoj (konata ankau kiel Unua Internacio),[120] por kies Generala Konsilantaro li estis elektita je ties fondo en 1864.[154] En tiu organizo, Marx estis enmetita en la lukto kontrau la anarkiista frakcio centrita en Mihail Bakunin (1814-1876).[132] Kvankam Marx venkis en tiu kunteksto, la transigo de la sidejo de la Generala Konsilantaro el Londono al Novjorko en 1872, kiun Marx subtenis, kondukis al la dekadenco de la Internacio.[155] La plej grava politika okazajo dum la ekzisto de la Internacio estis la Pariza Komunumo de 1871 kiam la parizanoj ribelis kontrau sia registaro kaj regis en la urbo dum du monatoj. En reago al la sangelversa subpremado de tiu ribelo, Marx verkis unu el siaj plej famaj pamfletoj, "La interna milito en Francio" ("Der Burgerkrieg in Frankreich"), kiel defendo de la Komunumo.[156][157]

Pro la konstantaj malsukcesoj kaj frustroj de la laboristaj revolucioj kaj movadoj, Marx ankau klopodis kompreni kapitalismon kaj dedicis grandan kvanton de tempo en la legejo de la Brita Muzeo studante kaj elprenante tion el la verkoj de politikaj ekonomikistoj kaj la ekonomiajn datumojn.[158] Cirkau 1857, Marx estis akumulinta cirkau 800 pagojn de notoj kaj mallongajn eseojn pri kapitalo, produktorimedoj, salajro, la stato, kaj la eksterlanda komerco, kaj tutmonda merkato, kvankam tiu verko ne estos presita gis 1939 kun la titolo Grundrisse.[159][160][161]

En 1859, Marx publikigis Zur Kritik der Politischen Okonomie) (Kritiko de la politika ekonomio),[162] sia unua serioza ekonomika verko. Tiu verko intencis esti antauajo de lia tri-voluma Das Kapital (Kapitalo: kritiko de la politika ekonomio), kiun li intencis publikigi poste. En Kritiko de la politika ekonomio, Marx disvolvigis la studon de la teorio de la laborvaloro proponita de David Ricardo. Tiu verko estis entuziasme ricevita, kaj la eldono estis tuj forvendita.[163]

Marx fotita de John Mayall, 1875.

La sukcesaj vendoj de Kritiko de la politika ekonomio stimulis Marx komence de la 1860-aj jaroj fini sian verkon en tri grandaj volumoj kiuj estos la plej grava verko de lia vivo - Das Kapital kaj la Theorien uber den Mehrwert (Teorioj de la plusvaloro), kiuj studis la teoriulojn de politika ekonomio, partikulare Adam Smith kaj David Ricardo.[132] Teorioj de la plusvaloro estas ofte referencata kiel la kvara volumo de Das Kapital kaj konstituas unu el la unuaj kompletaj traktajoj en la historio de ekonomika pensaro.[164] En 1867, la unua volumo de Das Kapital estis publikigita, verko kiu analizis la kapitalisman procezon de produktado.[165] Tie Marx prilaboris sian teorion pri plusvaloro, kio estis influita de Thomas Hodgskin. Marx agknoskis la "admirindan verkon" Labour Defended against the Claims of Capital de Hodgskin pli ol unu fojon en Das Kapital.[166] Tiukadre, Marx citis Hodgskin agnoskante la aliigon de laboro kiu okazas dum nuntempa kapitalisma produktado. Ne plu estas "natura rezulto de individua laboro. Ciu laboristo produktas nur ioman parton de tuto, kaj ciu parto ne havas valoron au utilecon per si mem, estas nenio kion la laboristo povas preni kaj diri: 'Tio estas mia produkto, tion mi prenos por mi mem'".[167] En tiu unua volumo de Das Kapital, Marx skizis sian koncepton de plusvaloro kaj de ekspluatado, kiuj lau liaj argumentoj laste kondukos al tendenca falo de la profitkvoto kaj al la falo de industria kapitalismo.[168] Petoj por ruslingva eldono de Das Kapital tuj kondukis al presado de 3 000 ekzempleroj de la libro en la rusa lingvo, kiu estis publikigita la 27an de Marto 1872. Cirkau la autuno 1871, la tuta unua eldono de la german-lingva eldono de Das Kapital estis forvendita kaj dua eldono estis publikigita.

Volumoj dua kaj tria de Das Kapital restis en statoj de manuskriptoj pri kiuj Marx plue laboris por la cetero de sia vivo. Ambau volumoj estis publikigitaj de Engels post la morto de Marx.[132] Volumo 2a de Das Kapital estis preparita kaj publikigita de Engels en Julio 1893 sub la nomo Kapitalo 2a: La procezo de cirkulado de kapitalo.[169] Volumo 3a de Das Kapital estis publikigita unu jaron poste en Oktobro 1894 sub la nomo Kapitalo 3a: La procezo de kapitalisma produktado kiel tuto.[170] Teorioj pri plusvaloro derivis el la etendo de Ekonomiaj Manuskriptoj de 1861-1863, dua skizo por Das Kapital, tiu lasta etende en volumoj 30a-34a de la anglalingvaj Collected Works of Marx and Engels. Specife, Teorioj pri plusvaloro etendas el la lasta parto de la dektria volumo de Collected Works gis la fino de la 32a volumo;[171][172][173] dume, la pli grandaj Ekonomiaj Manuskriptoj de 1861-1863 etendas el la starto de la 30a volumo de Collected Works gis la unua duono de ties 34a volumo. La lasta duono de la 34a volumo de la Collected Works konsistas el survivantaj fragmentoj de Ekonomiaj Manuskriptoj de 1863-1864, kiu estis ia tria skizo por Das Kapital, kaj granda parto ek kiu estas inkludita kiel apendico al la eldono de eldonejo Penguin de Das Kapital, volumo I.[174] German-lingva mallongigita eldono de Teorioj de plusvaloro estis publikigita en 1905 kaj en 1910. Tiu mallongigita eldono estis tradukita en anglan kaj publikigita en 1951 en Londono, sed la kompleta nemallongigita eldono de Teorioj de plusvaloro estis publikigita kiel la "kvara volumo" de Das Kapital en 1963 kaj 1971 en Moskvo.[175]

Marx en 1882.

Dum la lasta jardeko de sia vivo, la sano de Marx malbonigis kaj li igis nekapabla elteni la klopodojn kiuj estis karakteraj de liaj gistiama laboro.[132] Li sukcesis komenti cefe pri tiutempa politiko, partikulare en Germanio kaj Rusio. Lia Kritiko de la Gotha Programo opoziciis al la tendenco de siaj sekvantoj Wilhelm Liebknecht kaj August Bebel kompromisi kun la stata socialismo de Ferdinand Lassalle en la interesoj de unuigita socialista partio.[132] Tiu verko notindas pro fama citajo de Marx: "De ciu lau ties kapabloj, al ciu lau ties bezonoj".[176]

En letero al Vera Zasulic datita en 8a de Marto 1881, Marx kontemplis la eblon ke Rusio povas preterpasi la kapitalisman etapon de disvolvigo kaj konstrui komunismon sur bazo de komuna terposedo karaktera de la kamparanaj komunumoj mir.[132][177] Kvankam akceptante, ke la rusia rura "komunumo estas la levilo de la socia regenerado en Rusio", Marx ankau avertis, ke por ke la "mir" funkciu kiel rimedo por antauenigu al la socialisma etapo sen antaua kapitalisma etapo "estus unue necesa por elimini la damagajn influojn kiuj estas formigante gin (la rura komunumo) el ciuj flankoj".[178] Pro la eliminado de tiuj damagaj influoj, Marx akceptis, ke la "normalaj kondicoj de spontanea disvolvigo" de la rura komunumo povas ekzisti.[178] Tamen, en la sama letero al Vera Zasulic li indikis, ke "en la kerno de la kapitalisma sistemo ... kusas la kompleta separo de la produktanto for el la produktorimedoj".[178] En unu el la skizoj de tiu letero, Marx montras sian kreskantan pasion por antropologio, motivita de sia kredo ke estonta komunismo estus reveno al pli alta nivelo de komunismo de la prahistoria pasinteco. Li verkis, ke "la historia tendenco de nia epoko estas la fatala krizo kiun la kapitalisma produktado suferis en europaj kaj amerikaj landoj en kiuj gi atingis siajn plej altajn pintojn, krizo kiu finigos en sia detruo, en la reveno de la nuntempa socio al pli alta formo de plej arkaika tipo - kolektiva produktado kaj alproprigo". Li aldonis, ke "la vigleco de primitivaj komunumoj estis nekompareble pli granda ol semidaj, grekaj, romiaj, ktp. socioj, kaj, "a fortiori", tiuj de nuntempaj kapitalismaj societoj".[179] Antau sia morto, Marx petis al Engels pluverki tiujn ideojn, kiuj estis publikigitaj en 1884 sub la titolo Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats (La origino de la familio, la privata posedrajto kaj la stato).

Marksismo

[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Marksismo.
Marx-Engels-Forumo en Orienta Berlino.

Markso vidis la historion kiel lukto inter klasoj, nome klasbatalo. Markso estas materiisto, kredinte, ke historio kaj ciu ago de homo estas bazita, rekte au nerekte, sur la materia stato de homo, alivorte sur la ekonomio. Markso ankau estis hegelisma, tial li vidis cion kiel lukto inter kontrauoj, lukto kiu finigas post tempo en nova, pli alta sintezo (tial, Markso kredis je la ideo de progreso). Ekzemple, kapitalismo venas el la feudismo per la lukto inter la nobelaro kaj la burgaro. Per tia analizo pri historio kaj pri kapitalismo, Markso konkludis, ke la proletaro luktos kontrau la burgaro kaj renversos la kapitalismon por starigi socialismon, sub kiu la proletaro regos, kaj poste la komunismon, ce kiu kontrauecaj sociaj klasoj ne plu ekzistos. Privata posedajo de la produktadrimedoj farigos malbona memoro kaj stata potenco forvelkos.

En sia analizo, Markso montris kiel kapitalismo estas maljusta: la kapitalisto, per sia kapitalo, acetas kaj kunigas enigajojn - krudajn materialojn, laboron, masinon, konstruojn, ktp - por fari eligajon - la produkton. Li povas vendi la produkton je prezo pli alta ol la fizikaj enigajoj pro la aldono de laboro. Tial la profito devenas de la aldono de laboro. Sed por havi la profiton por si mem, la kapitalisto devas friponi siajn laborantojn: li pagas al la laboristoj malpli da mono ol ili perlaboris por la kompanio, nur tiom, kiom ili nepre bezonas por sia vivtenado, kaj enposigas la kromlaboron de la laboristo, la pluslaboron kaj do la plusvaloron. Alivorte, la kapitalisto stelas la profiton el la poso de siaj laboristoj. La eble plej granda merito de Markso estas ke li eltrovis la fonton de la kapitalisma profito kaj la funkciadon de la kapitalismo. Tion li prezentis en sia pli grava verko, La kapitalo kaj en prelego populare klarigis en verketo nome "Salajro, prezo kaj profito".

Karl Marx en Hannover (1867; foto de Friedrich Karl Wunder).

Kvankam Markso estis juda sole lau etno, lia bildo de la estonta mondo similas al tiu de la profetoj de la Biblio, kiuj ankau antaudiris pri estonta mondordo de justeco kaj vengo por la malricularo, kun la diferenco, ke tiuj bazis sin sur kredo, dum Markso sur sciencaj argumentoj.

Markso kredis, ke komunisma revolucio ekos en industrie evoluinta lando, kiel en la tiama Britio, Francio au Germanio, sed fakte gi ekis en Rusio (1917) kaj poste en Cinio, Vjet-Namo, Kambogo, Etiopio, Kubo kaj aliaj ne industriigitaj landoj, zenitinte cirkau 1980. Plejparte ne la proletaro sed la kamparanoj ribelis kontrau nedisvolvigita kapitalismo au ec kontrau rego. Socialismaj statoj estigis fine de la dua mondmilito en la orienta Europo, ankau en Orienta Germanio - tie, post fondo de la okcidentgermana Federacia Respubliko Germanio proklamigis la Germana Demokratia Respubliko. Inter 1989-91, la ekonomia kaj politika krizo en la europaj socialismaj landoj kondukis al disfalo de la socialisma sistemo en tiuj landoj, kaj la kapitalismo ree anstatauis gin tie.

Marksismo estis disvastigita en okcidenta Europo nome kiel socialismo, precipe en la nordo, kaj kiel marksismo universitata, kie baza marksismo farigis parto de la mensa pensaro de la intelektularo. Post 1989, la marksismo perdis multe da adeptoj pro la disfalo de la Europa socialismo. Cefe pro la financa kaj ekonomia krizoj de 2009 la intereso pri la verkoj de Karlo Markso revigligis. La ideo de historio kiel materiisma, progresa kaj kiel rezulto de lukto kaj etapoj estas tiel populara en la Okcidento, ke multaj ne rekonas gin kiel marksisma. Eble car Darvino pensis simile lau populara kredo (sed ne lau fakto).

Postlasajo

[redakti | redakti fonton]
Lenin faranta paroladon dum la inauguro de monumento al Marx kaj Engels en Moskvo (1918).
Portreto de Karl Marx en Nanjie, Cinujo.

En landoj, kiuj asertis sin marksismaj, kontrauaj politikistoj kulpigas Markson pri milionoj da mortoj en landoj Aliflanke, iuj marksistoj kaj aliaj analizantoj neas la fidelecon de la diversaj revoluciistoj, registoj, kaj partioj de tiuj landoj al la verkoj de Markso.[180][181]

Marksismo dividigis en diversajn movadojn kun diversaj interpretoj de la marksa pensado. Unu estas leninismo, volanta ke proleta avangardo, organizita en revolucia partio preta se necese por kasa laborado, pelu la laboristan klason alpreni la potencon pere de la insurekcia forto de la amasoj. La laborista insurekcio eksigus siajn subpremintojn kaj dominintojn, t.e. la burgaron kaj aristokrataron, forprenante ilian regadon de la stata aparato kaj la produktorimedoj. Gi ekkonstruus laboristan staton, kie la proletaro estus la domina klaso kaj kiu antauenirus al socialismo --ege egaleca kaj solidara socio, surbaze de laborista demokratio kaj sociala posedo de la produktrimedoj, kaj forta produkta kaj kultura disvolvigo, kun plana ekonomio kapabla superplenumi la cefajn bezonojn de la popolo-- kaj al la forigo de la divido de la socio en klasojn, gis atingo de komunismo --senklasa kaj senstata socio, bazita sur altega nivelo de civilizo.

Alia interpreto estas socialdemokratio, kiu kontrauas revolucian taktikon kaj preferas progresi al socialismo per gradaj parlamentaj reformoj.[182] La plej multaj socialdemokrataj partioj iom post iom reformis siajn asertojn gis akcepto de merkata ekonomio. Aliaj teoriistoj, ekzemple la partianoj de konsiliismo, proponas la alprenon de potenco fare de memorganizata laborista klaso, sen la perado de partio.

Nuntempe oni ofte distingas la postlason kaj influon de Markso mem disde la postlaso kaj influo de tiuj, kiuj prilaboris liajn ideojn por politikaj celoj.[183] Markso mem iam diris pri francaj "marksistoj", "Mi scias nur tion, ke mi ne estas marksisto".[184]

Verkoj de Karlo Markso en Esperanto

[redakti | redakti fonton]
Postmarko pri Markso de Okcidenta Germanio (Bundesrepublik Deutschland) 1968
Karl Marx
Marx kun sia filino Jenny (1869)
  • Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie (1844, MEW 1)
  • Okonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844 (MEW Erganzungsband I)
  • Die heilige Familie, gegen den Junghegelianer Bruno Bauer gerichtet (kun Engels, 1844, MEW 2)
  • Die deutsche Ideologie, gegen Max Stirner gerichtet (mit Engels, 1844, MEW 3)
  • Thesen uber Feuerbach, 1845 (MEW 3)
  • Das Elend der Philosophie, gegen Pierre-Joseph Proudhon gerichtet (1847, MEW 4)
  • Manifest der Kommunistischen Partei (MEW 4)
  • Lohnarbeit und Kapital (1849, MEW 6)
  • Grundrisse der Kritik der politischen Okonomie (Okonomische Manuskripte, 1857/58, MEW 42)
  • Zur Kritik der politischen Okonomie (1859, MEW 13)
  • Lohn, Preis und Profit (1865, MEW 16)
  • Das Kapital
  • Die Klassenkampfe in Frankreich 1848 bis 1850 (1850, MEW 7)
  • Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte (1852, MEW 8)
  • Herr Vogt (1860, MEW 14)
  • Der Burgerkrieg in Frankreich (1871, MEW 17, S. 313-365) pri la Pariza Komunumo
  • Kritik des Gothaer Programms (1875, MEW 19)

Referencoj

[redakti | redakti fonton]
  1. | La nomo "Karl Heinrich Marx", uzita en variaj vortaroj, estis bazita sur eraro. Lia naskatestilo diras "Carl Heinrich Marx", dum aliloke estas uzata "Karl Marx". "K.H. Marx" estis uzita nur en liaj poeziaj kolektoj kaj en la transskribo de lia prelegaro; car Marx deziris omagi sian patron, kiu mortigis en 1838, li nomis sin mem "Karl Heinrich" en tri dokumentoj. Ekzemple artikolo de Friedrich Engels "Marx, Karl Heinrich" en Handworterbuch der Staatswissenschaften (Jena, 1892, kolumno 1130 al 1133 vidu MECW Volume 22, pp. 337-45) ne justigas la atribuon fare de Marx de meza nomo. Vidu Heinz Monz: Karl Marx. Grundlagen zu Leben und Werk. NCO-Verlag, Trier 1973, p. 214 kaj 354, respektive.
  2. | Karl Marx: Critique of the Gotha Program Alirita la 9an de junio 2019.
  3. | Calhoun 2002, pp. 23-24
  4. | (orig.: Marx-Engels-Werke, mallongigite: MEW) au, lastatempe, la historian-kritikan verkaron de ambau: Markso-Engelso-ciomeldono (orig.: Marx-Engels-Gesamt-Ausgabe, mallongigite: MEGA).
  5. | "Marx the millennium's 'greatest thinker'". BBC News World Online. 1a de oktobro 1999. Alirita la 9an de junio 2019.
  6. | Roberto Mangabeira Unger. Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics. Princeton: Princeton University Press, 2007.
  7. | John Hicks, "Capital Controversies: Ancient and Modern." The American Economic Review 64.2 (Majo 1974) p. 307: "The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history ..."
  8. | Joseph Schumpeter Ten Great Economists: From Marx to Keynes. Volume 26 of Unwin University books. Edition 4, Taylor & Francis Group, 1952 (ISBN 0-415-11078-5 kaj ISBN 978-0-415-11078-5)
  9. | Little, Daniel. Marxism and Method.
  10. | (2017) "Max Weber". Alirita 10a de decembro 2017.. "Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim.".
  11. | McLellan 2006, p. 178, Plate 1.
  12. | Wheen 2001. pp. 12-13.
  13. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, pagoj 8, 12; McLellan 2006, p. 1.
  14. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 4-5; Wheen 2001, pagoj 7-9, 12; McLellan 2006, pagoj 2-3.
  15. | Carroll, James. (2002) Constantine's Sword: The Church and the Jews - A History (angle). Houghton Mifflin Harcourt. ISBN 978-0-547-34888-9.
  16. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 4-6; McLellan 2006, pagoj 2-4.
  17. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 5, 8-12; Wheen 2001, p. 11; McLellan 2006, pagoj 5-6.
  18. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 7; Wheen 2001, p. 10; McLellan 2006, p. 7.
  19. | Wheen 2001, chpt. 6
  20. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 12; Wheen 2001, p. 13.
  21. | McLellan 2006, p. 7.
  22. | (2004) Karl Marx: Dictionary of National Biography. Volume 37. Oxford University Press, p. 57-58. ISBN 978-0-19-861387-9.
  23. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 12-15; Wheen 2001, p. 13; McLellan 2006, pagoj 7-11.
  24. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 15-16; Wheen 2001, p. 14; McLellan 2006, p. 13.
  25. | Wheen 2001, p. 15.
  26. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 20; McLellan 2006, p. 14.
  27. | Wheen 2001, p. 16; McLellan 2006, p. 14
  28. | Holmes, Rachel, "Karl Marx: the drinking years", 14a de Oktobro 2017. necesas abono
  29. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 21-22; McLellan 2006, p. 14.
  30. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 22; Wheen 2001, pagoj 16-17; McLellan 2006, p. 14.
  31. | Fedoseyev 1973, p. 23; Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 23-30; Wheen 2001, pagoj 16-21, 33; McLellan 2006, pagoj 15, 20.
  32. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 70-71; Wheen 2001, pagoj 52-53; McLellan 2006, pagoj 61-62.
  33. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 31; McLellan 2006, p. 15.
  34. | McLellan 2006, p. 21
  35. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; McLellan 2006, p. 21.
  36. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 32-34; Wheen 2001, pagoj 21-22; McLellan 2006, pagoj 21-22.
  37. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 34-38; Wheen 2001, p. 34; McLellan 2006, pagoj 25-27.
  38. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 44,69-70; McLellan 2006, pagoj 17-18.
  39. | Sperber 2013, pagoj 55-56.
  40. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; McLellan 2006, pagoj 18-19
  41. | New York: International Publishers,1975,pp. 531-632
  42. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 33; Wheen 2001, pagoj 25-26.
  43. | La disertacio de Marx estis postmorte publikigita ekzemple en la Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 1 (New York: International Publishers, 1975) pp. 25-107.
  44. | Wheen 2001, p. 32.
  45. | "Classics: Karl Marx". Willamette University. Arkivita el la originalo la 16an de Aprilo 2020. Alirita la 29an de Julio 2021.
  46. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 45; Wheen 2001, p. 33; McLellan 2006, pagoj 28-29, 33.
  47. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 38-45; Wheen 2001, p. 34; McLellan 2006, pagoj 32-33, 37.
  48. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 49; McLellan 2006, p. 33.
  49. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 50-51; Wheen 2001, pagoj 34-36, 42-44; McLellan 2006, pagoj 35-47.
  50. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 57; Wheen 2001, p. 47; McLellan 2006, pagoj 48-50.
  51. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 60-61; Wheen 2001, pagoj 47-48; McLellan 2006, pagoj 50-51.
  52. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 68-69, 72; Wheen 2001, p. 48; McLellan 2006, pagoj 59-61
  53. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 77-79; Wheen 2001, pagoj 62-66; McLellan 2006, pagoj 73-74, 94.
  54. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, p. 72; Wheen 2001, pagoj 64-65; McLellan 2006, pagoj 71-72.
  55. | Marx, Karl, "Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law", enhavita ekzemple en la Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3 (International Publishers: New York, 1975) p. 3.
  56. | Marx, Karl, "On the Jewish Question", enhavita ekzemple en la Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3, p. 146.
  57. | McLellan 2006, pagoj 65-70, 74-80.
  58. | Nicolaievsky & Maenchen-Helfen 1976, pagoj 72, 75-76; Wheen 2001, p. 65; McLellan 2006, pagoj 88-90.
  59. | Wheen 2001, pagoj 66-67, 112; McLellan 2006, pagoj 79-80.
  60. | Wheen 2001, p. 90.
  61. | Wheen 2001. p. 75.
  62. | Mansel, Philip: Paris Between Empires, p. 390 (St. Martin Press, NY) 2001
  63. | Frederick Engels, "The Condition of the Working Class in England", enhavita ekzemple en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 4 (International Publishers: New York, 1975) pp. 295-596.
  64. | T.B. Bottomore (1991). A Dictionary of Marxist thought. Wiley-Blackwell. pp. 108-. ISBN 978-0-631-18082-1. Arkivita el la originalo la 22an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  65. | P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography (Progress Publishers: Moscow, 1973) p. 82.
  66. | Wheen 2001. pp. 85-86.
  67. | Karl Marx, "The Holy Family", enhavita ekzemple en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 4, pp. 3-211.
  68. | Ernie Thomson en The Discovery of the Materialist Conception of History in the Writings of the Young Karl Marx, New York, The Edwin Mellen Press, 2004; Max Stirner, a durable dissident Arkivita la 18an de Majo 2006 en Wayback Machine
  69. | El foto de la domo en grupo de bildoj inter la pagoj 160 kaj 161 en la libro "Karl Marx: A Biography", verkita de teamo de historiistoj kaj verkistoj estritaj de P.N. Fedoseyev (Progress Publishers: Moscow, 1973).
  70. | P.N. Fedoseyev, et al. Karl Marx: A Biography, p. 63.
  71. | Isaiah Berlin, Karl Marx: His Life and Environment (Oxford University Press: London, 1963) pp. 90-94.
  72. | 72,0 72,1 P.N. Fedoseyev et al., Karl Marx: A Biography (Progress Publishers: Moscow, 1973) p. 62.
  73. | Larisa Miskievich, "Preface" al Volumo 28 de Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels (International Publishers: New York, 1986) p. xii
  74. | Karl Marx, Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 35, Volume 36 kaj Volume 37 (International Publishers: New York, 1996, 1997 and 1987).
  75. | Isaiah Berlin, Karl Marx: His Life and Environment, pp. 35-61.
  76. | Noto 54 de p. 598 en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3.
  77. | Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844" Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3 (International Publishers: New York, 1975) pp. 229-346.
  78. | 78,0 78,1 78,2 78,3 78,4 "Karl Marx". Karl Marx - Stanford Encyclopaedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University. 2017. Arkivita el la originalo la 8an de Februaro 2012. Alirita la 29an de Julio 2021. Unuafoje publikigita la 26an de Augusto 2003; revizio la 14an de Junio 2010.
  79. | P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography, p. 83.
  80. | Karl Marx, "Theses on Feuerbach", en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5 (International Publishers: New York, 1976) pp. 3-14.
  81. | Karl Marx, "Theses on Feuerbach," en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5, p. 8.
  82. | Doug Lorimer, en Friedrich Engels (1999). Socialism: utopian and scientific. Resistance Books. pp. 34-36. ISBN 978-0-909196-86-8. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 7an de Marto 2011.
  83. | 83,0 83,1 83,2 Wheen 2001. p. 90 Arkivita la 15an de Septembro 2015 en Wayback Machine.
  84. | Heinrich Gemkow et al., Frederick Engels: A Biography (Verlag Zeit im Bild ["New Book Publishing House"]: Dresden, 1972) p. 101
  85. | Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography, p. 102.
  86. | Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography (Verlag Zeit im Bild [New Book Publishing House]: Dresden, 1972) p. 53
  87. | Heinrich Gemkow, et al., Frederick Engels: A Biography, p. 78.
  88. | 88,0 88,1 88,2 P.N. Fedoseyev, et al., Karl Marx: A Biography, p. 89.
  89. | Wheen 2001. p. 92.
  90. | Karl Marx kaj Frederick Engels, "German Ideology" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5 (International Publishers: New York, 1976) pp. 19-539.
  91. | P.N. Fedoseyev, et al., Karl Marx: A Biography, pp. 96-97.
  92. | Baird, Forrest E.; Walter Kaufmann (2008). From Plato to Derrida. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. ISBN 978-0-13-158591-1.
  93. | Wheen 2001. p. 93.
  94. | Vidu Noton 71 en p. 672 de Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6 (International Publishers: New York, 1976).
  95. | Karl Marx, The Poverty of Philosophy en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6(International Publishers: New York, 1976) pp. 105-212.
  96. | Wheen 2001. p. 107.
  97. | P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography (Progress Publishers, Moscow, 1973) p. 124.
  98. | Noto 260 en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 671-72.
  99. | Noto 260 en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11, p. 672.
  100. | P.N. Fedoseyev, et al., Karl Marx: A Biography, pp. 123-25.
  101. | P.N. Fedoseyev, et al, Karl Marx: A Biography, p. 125.
  102. | Frederick Engels, "Principles of Communism" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6 (International Publishers, New York, 1976) pp. 341-57.
  103. | Karl Marx kaj Frederick Engels, "The Communist Manifesto" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6, pp. 477-519.
  104. | Wheen 2001. p. 115.
  105. | (2001) The Sociological Ambition: Elementary Forms of Social and Moral Life. SAGE Publications. ISBN 978-0-7619-6549-7.
  106. | Marx and Engels 1848.
  107. | 107,0 107,1 Wheen 2001. p. 125.
  108. | 108,0 108,1 Maltsev; Yuri N. (1993). Requiem for Marx. Ludwig von Mises Institute. pp. 93-94. ISBN 978-1-61016-116-9. Arkivita el la originalo la 22an de Julio 2011. Alirita la 29an de Julio 2021.
  109. | Saul Kussiel Padover, Karl Marx, an intimate biography, McGraw-Hill, 1978, p. 205
  110. | 110,0 110,1 110,2 Wheen 2001. pp. 126-27.
  111. | David McLellan 1973 Karl Marx: His life and Thought. New York: Harper kaj Row. pp. 189-90
  112. | (1982) "Heute Deutschland! Marx as Provincial Politician", Central European History 15 (4), p. 332-50. doi:10.1017/S0008938900010621.
  113. | Wheen 2001. p. 128.
  114. | Karl Marx kaj Frederick Engels, "Demands of the Communist Party" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 7 (International Publishers: New York, 1977) pp. 3-6.
  115. | Wheen 2001. p. 129.
  116. | Wheen 2001. pp. 130-32.
  117. | Seigel, p. 50
  118. | 118,0 118,1 Doug Lorimer. Introduction. En Karl Marx. The Class Struggles in France: From the February Revolution to the Paris Commune. Resistance Books. p. 6. ISBN 978-1-876646-19-6. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  119. | 119,0 119,1 Wheen 2001. pp. 136-37.
  120. | 120,0 120,1 120,2 Boris Nicolaievsky (2007). Karl Marx - Man and Fighter. Read Books. pp. 192-. ISBN 978-1-4067-2703-6. Arkivita el la originalo la 22an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  121. | Slavko Splichal (2002). Principles of publicity and press freedom. Rowman & Littlefield. p. 115. ISBN 978-0-7425-1615-1. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  122. | 122,0 122,1 Franz Mehring (2003). Karl Marx: The Story of His Life. Psychology Press. pp. 19-20. ISBN 978-0-415-31333-9. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  123. | Gross, David M.. (2014) 99 Tactics of Successful Tax Resistance Campaigns. Picket Line Press, p. 76-77. ISBN 978-1-4905-7274-1.
  124. | Wheen 2001. pp. 137-46.
  125. | Wheen 2001. pp. 147-48.
  126. | Peter Watson (2010). The German Genius: Europe's Third Renaissance, the Second Scientific Revolution, and the Twentieth Century. HarperCollins. pp. 250-. ISBN 978-0-06-076022-9. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  127. | 127,0 127,1 P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography, p. 233.
  128. | 128,0 128,1 Noto 269 en p. 674 de Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11.
  129. | Wheen 2001. pp. 151-55.
  130. | Phil Harriss (2006). London Markets, 4th. New Holland Publishers. p. 20. ISBN 978-1-86011-306-2. Arkivita el la originalo la 20an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  131. | Dussel, Enrique D.. (2001) Towards an Unknown Marx: A Commentary on the Manuscripts of 1861-63. London; New York: Routledge. ISBN 0-415-21545-5.
  132. | 132,0 132,1 132,2 132,3 132,4 132,5 132,6 132,7 "Karl Heinrich Marx - Biography". Egs.edu. Arkivita el la originalo la 1an de Septembro 2010. Alirita la 29an de Julio 2021.
  133. | Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 295.
  134. | 134,0 134,1 134,2 Kluger, Richard. (1986) The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 9780394508771.
  135. | Karl, Marx (2007). James Ledbetter (eld.). Dispatches for the New York Tribune: Selected Journalism of Karl Marx. Penguin Books. ISBN 978-0-14-144192-4.
  136. | P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography, 274.
  137. | Marx, Karl. (1965) "Marx to Engels, June 14, 1853", Selected Correspondence, 2-a eldono, Moscow: Progress Publishers, p. 83-86.
  138. | El foto en p. 327 de Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979).
  139. | Karl Marx, "The Elections in England - Tories and Whigs" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 327-32.
  140. | Marx & Engels Collected Works, vol.41 (15a de Marto 2017).
  141. | Richard Kluger, The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune (Alfred A. Knopf Publishing, New York, 1986) p. 121.
  142. | McLellan 2006, p. 262
  143. | Noto 1 en p. 367 en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 19 (International Publishers: New York, 1984).
  144. | Karl Marx, "The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11 (International Publishers: New York, 1979) pp. 99-197.
  145. | Karl Marx (2008). The 18th Brumaire of Louis Bonaparte. Wildside Press LLC. p. 141. ISBN 978-1-4344-6374-6. Arkivita el la originalo la 22an de Julio 2011. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  146. | John Cunningham Wood (1987). Karl Marx's economics : critical assessments. Psychology Press. p. 346. ISBN 978-0-415-06558-0. Arkivita el la originalo la 20an de Junio 2013. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  147. | John Cunningham Wood (1993). Karl Marx's economics: critical assessments: second series. Taylor & Francis. p. 232. ISBN 978-0-415-08711-7. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  148. | 148,0 148,1 Sidney Hook (1994). From Hegel to Marx: studies in the intellectual development of Karl Marx. Columbia University Press. pp. 24-25. ISBN 978-0-231-09665-2. Arkivita el la originalo la 23an de Septembro 2011. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  149. | 149,0 149,1 Ronald John Johnston (2000). The dictionary of human geography. Wiley-Blackwell. p. 795. ISBN 978-0-631-20561-6. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  150. | Richard T. De George; James Patrick Scanlan (1975). Marxism and religion in Eastern Europe: papers presented at the Banff International Slavic Conference, September 4-7, 1974. Springer. p. 20. ISBN 978-90-277-0636-2. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29 an de Julio 2021.
  151. | Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 320.
  152. | Jonathan Sperber, Karl Marx: A Nineteenth-Century Life, p. 347.
  153. | P.N. Fedoseyev et al., Karl Marx: A Biography, p. 345.
  154. | Boris Nicolaievsky (2007). Karl Marx - Man and Fighter. Read Books. pp. 269-. ISBN 978-1-4067-2703-6. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  155. | Bob Jessop; Russell Wheatley (1999). Karl Marx's social and political thought. Taylor & Francis US. p. 526. ISBN 978-0-415-19327-6. Arkivita el la originalo la 17an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  156. | Michael Curtis (1997). Marxism: the inner dialogues. Transaction Publishers. p. 291. ISBN 978-1-56000-945-0. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  157. | Karl Marx, "The Civil War in France" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 22 (International Publishers: New York, 1986) pp. 307-59.
  158. | Calhoun 2002, p. 20
  159. | Mab Segrest (2002). Born to belonging: writings on spirit and justice. Rutgers University Press. p. 232. ISBN 978-0-8135-3101-4. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  160. | Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857-1858" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 28 (International Publishers: New York, 1986) pp. 5-537.
  161. | Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857-1858" contained in the Preparatory Materials section of the Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29 (International Publishers: New York, 1987) pp. 421-507.
  162. | Karl Marx, "A Contribution to the Critique of Political Economy" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29, pp. 257-417.
  163. | P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography, p. 318.
  164. | Tom Rockmore (2002). Marx after Marxism: the philosophy of Karl Marx. John Wiley and Sons. p. 128. ISBN 978-0-631-23189-9. Arkivita el la originalo la 16an de Junio 2013. Alirita la 29an de Julio 2021.
  165. | Anthony Brewer; Karl Marx (1984). A guide to Marx's Capital. CUP Archive. p. 15. ISBN 978-0-521-25730-5. Arkivita el la originalo la 22an de Julio 2011. Alirita la 29an de Julio 2021.
  166. | Piednoto No. 2 en p. 360 en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 35.
  167. | Thomas Hodgskin, Labour Defended against the Claims of Capital (London, 1825) p. 25.
  168. | Calhoun 2002, p. 23
  169. | Karl Marx, "Capital II: The Process of Circulation of Capital" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 36 (International Publishers: New York, 1997).
  170. | Karl Marx, "Capital III: The Process of Capitalist Production as a Whole" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 37 (International Publishers: New York, 1998).
  171. | Karl Marx, "Theories of Surplus Value" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30 (International Publishers: New York, 1988) pp. 318-451.
  172. | Karl Marx, "Theories of Surplus Value" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 31 (International Publishers: New York, 1989) pp. 5-580.
  173. | Karl Marx, "Theories of Surplus Value" en Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 32 (International Publishers: New York, 1989) pp. 5-543.
  174. | Economic Works of Karl Marx 1861-1864. Arkivita el la originalo je 16a de Julio 2018. Alirita 14a de Julio 2018 .
  175. | Noto 228 en p. 475 de Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30.
  176. | Marx, Karl (1875). "Part I" Critique of the Gotha Program. Arkivita el la originalo la 26an de Decembro 2017. Alirita la 29an de Julio 2021.
  177. | Karl Marx kaj Frederick Engels, Collected Works Volume 46 (International Publishers: New York, 1992) p. 71.
  178. | 178,0 178,1 178,2 Karl Marx kaj Frederick Engels, Collected Works Volume 46 (International Publishers: New York, 1992) p. 72.
  179. | K. Marx, First draft of the letter to Vera Zasulich [1881]. En Marx-Engels 'Collected Works', Volumo 24, p. 346.
  180. | "Opinion". Kontrolita 8-a de augusto 2019. (en-GB)
  181. | USSR: Capitalist or Socialist?. www.marxists.org. Alirita 8-a de augusto 2019 .
  182. | Ekzemplo de akra polemiko kontrau socialdemokratio lau leninisma starpunkto estas Trocko, Leo. 2019. Inter imperiismo kaj revolucio: La bazoj de la revolucio ce la unuopa ekzemplo de Kartvelujo. Tr. Vilhelmo Lutermano. Embres-et-Castelmaure: Monda Asembleo Socia.
  183. | Eraro vokante la sablonon {{citajo el la reto}}: la parametroj arkivurl kaj arkivdato estu ambau precizigitaj au ambau nemenciitaj Between Marx, Marxism, and Marxisms - Ways of Reading Marx's Theory. web.archive.org. Alirita 8-a de januaro 2015 .
  184. | F. Engels (5 de agosto de 1890): Carta a Konrad Schmidt, en Berlin.. www.marxists.org. Alirita 2024-02-21 .

Literaturo

[redakti | redakti fonton]
En Esperanto
En aliaj lingvoj
  • Das Werk von Marx und Engels in der Literatur der deutschen Sozialdemokratie (1869-1895). Bibliographie. Dietz Verlag, Berlin 1979
  • Bert Andreas: Karl Marx / Friedrich Engels. Das Ende der klassischen deutschen Philosophie. Bibliographie. Trier 1983, S. 155-196 (= Schriften aus dem Karl-Marx-Haus, Trier Heft 28) Nachweise von Drucken, Zitaten und Ubersetzungen.
  • Calhoun, Craig J. (2002). Classical Sociological Theory. Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-631-21348-2.
  • P.N. Fedoseyev, Karl Marx: A Biography (Progress Publishers: Moscow, 1973)
  • Gernot Gabel: Karl Marx. Verzeichnis der Dissertationen aus westeuropaischen und nordamerikanischen Landern 1890-2000. Ed. Gemini, Hurth 2009 (Bibliographien zur Philosophie 19) ISBN 978-3-922331-49-0.
  • Hobsbawm, Eric (2011). How to Change the World: Tales of Marx and Marxism. London: Little, Brown. ISBN 978-1-4087-0287-1.
  • McLellan, David (2006). Karl Marx: A Biography (kvara eldono). Hampshire: Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-9730-2.
  • Nicolaievsky, Boris; Maenchen-Helfen, Otto (1976) [1936]. Karl Marx: Man and Fighter. trans. Gwenda David and Eric Mosbacher. Harmondsworth and New York: Pelican. ISBN 978-1-4067-2703-6.
  • Maximilien Rubel: Bibliographie des oeuvres de Karl Marx. Avec en app. un Repertoire des oeuvres de Friedrich Engels. Riviere, Paris 1956
  • Maximilien Rubel: Supplement a la bibliographie des oeuvres de Karl Marx. Riviere, Paris 1959
  • Seigel, J.E. (1973). "Marx's Early Development: Vocation, Rebellion and Realism". The Journal of Interdisciplinary History. 3 (3): 475-508. doi:10.2307/202551. JSTOR 202551.
  • Sperber, Jonathan. Karl Marx: A Nineteenth-Century Life. New York: W.W. Norton & Company, 2013.
  • Wheen, Francis (2001). Karl Marx. London: Fourth Estate. ISBN 978-1-85702-637-5.
  • Karl Marx Bibliografie (Klassiker der Soziologie) Archiv fur die Geschichte der Soziologie in Osterreich, Graz Arkivigite je 2017-09-30 per la retarkivo Wayback Machine

Vidu ankau

[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj

[redakti | redakti fonton]