Gretsyia

Z Vikipedyi, svabodnai entsyklapedyi

Grechaskaia Respublika
grech. Ellenike Demokratia
Stsiag Gerb
Deviz: <<Eleutheria e Thanatos (Svaboda abo smerts')>>
Gimn: <>
Data nezalezhnastsi	25 sakavika 1821 (ad Asmanskai imperyi)
Afitsyinyia movy	grechaskaia mova[3], Demotic Greek[d][4] i navagrechaskaia mova
Stalitsa	Afiny[5][6]
Naibuineishyia garady	Afiny, Fesaloniki, Patry, Irakliian
Forma kiravannia	Parlamentskaia respublika
Prezident Prem'er-ministr	Kateryna Sakelarapulu Kiryiakas Mitsatakis
Terytoryia
* Agulam	131,957 km2 (96-ia u svetse)
* % vodnai paverkhni	0,86
Nasel'nitstva Gretsyi
* Atsenka (2021)	10,480,000 chal.
* Perapis (2011)	10 787 690[1] chal.
* Shchyl'nasts'	85,3 chal./km2 (88-e mestsa)
VUP (PPZ)
* razam (2011)	294, 339 mlrd.[2] dol.
* Na dushu nasel'nitstva	24,543[2] dol.
VUP (naminal)
* razam (2011)	292,065[2] dol.
* Na dushu nasel'nitstva	24,073 dol.
IRChP (2011)	0,861 (vel'mi vysoki; 29-e mestsa)
Nazvy zhykharou	greki
Valiuta	eura[7]
Internet-dameny	.gr i .el[d]
Kod ISO	GR
Kod MAK	GRE
Telefonny kod	+30
Chasavy poias	UTC+2
Autamabil'ny rukh	sprava[d][8]
Medyiafaily na Vikiskhovishchy

Gretsyia (grech. Ellada), Grechaskaia Respublika (grech. Ellenike Demokratia) -- kraina, iakaia znakhodzitstsa u paudniovai chasttsy Balkanskaga pauvostrava u paudniova-uskhodniai Europe. Pavodle perapisu 2011 goda, nasel'nitstva Gretsyi -- 10,8 mln zhykharou. Afiny -- stalitsa i samy buiny gorad u kraine, Fesaloniki -- drugi pa velichyni gorad, iaki chasta nazyvaiuts' drugoi stalitsai.

Gretsyia strategichna razmeshchana na skryzhavanni Europy, Azii i Afryki. Kraina mae sukhaputnyia mezhy z Albaniiai na paunochnym zakhadze, Makedoniiai i Balgaryiai na pounachy i Turtsyiai na paunochnym uskhodze. Gretsyia skladaetstsa z dzeviatsi geagrafichnykh regiionau: Makedonii, Tsentral'nai Gretsyi, Pelapanesa, Fesalii, Epira, Egeiskikh astravou (u tym liku Dadekanesa i Kikladau), Frakii, Kryta i Ianichnykh astravou. Na uskhodze kraina abmyvaetstsa Egeiskim moram, na zakhadze -- Ianichnym moram, a na poudni -- Mizhzemnym moram. Gretsyia mae samuiu douguiu beragavuiu liniiu na beraze Mizhzemnaga baseina i adzinatstsatuiu pa dauzhyni beragavuiu liniiu u svetse, dauzhynia iakoi skladae 13,676 kilametrau. Kraina ukliuchae u siabe velizarnuiu kol'kasts' astravou: kalia 1 400, z iakikh 227 nezaselenyia. Vosemdzesiat pratsentau terytoryi Gretsyi zaimae garystaia miastsovasts', naivysheishy punkt krainy -- gara Alimp, vyshynia iakoi skladae 2 917 metrau.

Suchasnaia Gretsyia sykhodzits' svaimi karaniami u tsyvilizatsyiu Starazhytnai Gretsyi. Kraina, iakaia lichytstsa kalyskai usioi Zakhodniai tsyvilizatsyi, z'iauliaetstsa radzimai demakratyi, zakhodniai filasofii, alimpiiskikh gul'niau, zakhodniai litaratury i gistaryiagrafii, palitalogii, buinykh navukovykh i matematychnykh pryntsypau i zakhodniai dramy u tym liku i tragedyi i kamedyi. Kul'turnyia i tekhnalagichnyia dasiagnenni Starazhytnai Gretsyi akazali vialiki uplyu na svet, i mnogiia aspekty grechaskai tsyvilizatsyi peraishli na uskhod u elinistychny peryiad paslia zavaiou Aliaksandra Vialikaga i na zakhad paslia ukliuchennia Gretsyi u sklad Rymskai imperyi, a paznei Vizantyiskai imperyi, tradytsyi iakoi zakhavalisia u grechaskai pravaslaunai tsarkve i peradaiutstsa u pravaslaunym svetse, u vyniku chago Gretsyia mae velizarny prestyzh, a taksama kul'turny i religiiny uplyu. Bagataia kul'turnaia spadchyna Gretsyi vyiauliaetstsa u 17-tsi ab'ektakh Susvetnai spadchyny IuNESKA, iakiia razmeshchany na terytoryi krainy i pa kol'kastsi iakikh iana zaimae shostae mestsa u Europe i trynatstsatae u svetse. Suchasnaia grechaskaia dziarzhava, iakaia ukliuchae u siabe bol'shuiu chastku gistarychnai spadchyny grechaskai tsyvilizatsyi, byla stvorana u 1830 godze paslia vainy za nezalezhnasts' ad Asmanskai imperyi.

Gretsyia -- demakratychnaia i razvitaia kraina z vysokim uzrounem dakhodau, vysokai iakastsiu zhytstsia i uzrounem zhytstsia. Gretsyia z'iauliaetstsa adnym z zasnaval'nikau Arganizatsyi Ab'iadnanykh Natsyi i dziasiatai krainai, iakaia daluchylasia da Eurapeiskikh supol'nastsiau (iakiia papiarednichali Eurapeiskamu Saiuzu), a z 2001 goda z'iauliaetstsa chastkai eurazony. Kraina taksama z'iauliaetstsa chlenam mnogikh inshykh mizhnarodnykh arganizatsyi, ukliuchaiuchy Savet Europy, NATA, AESR, ABSE i SGA. Gretsyia, iakaia z'iauliaetstsa adnoi z naibuineishykh dziarzhau pa transpartsiroutsy gruzau, mae naibuineishuiu ekanomiku na Balkanskim pauvostrave, dze iana z'iauliaetstsa vazhnym regiianal'nym investaram; iae ekanomika zaimae dziaviatae mestsa pa velichyni u eurazone i 43-e u svetse.

Albaniia Paunochnaia Makedoniia Balgaryia ' Turtsyia GRETsYIa AFINY Fesaloniki Kavala ---Tasas Aleksandrupalis --Samafrakiia Korfu Igumenitsa Larysa Volas Ianina Khalkida Patry Karynf . Nafpliion . Sparta . Areopalis . Pirei Lauryion Irakliian M a k e d o n i ia Frakiia Epir Fesaliia Eubeia Pelapanes g.Alimp Lefkas Kefaliniia Zakinf- Lemnas Lesbas Khiias Samas Andras Tynas Mikanas Ikaryia --Patmas Naksas Milas Santaryn--- Kos Rodas Karpatas Kasas Kityra Gaudas Egeiskae mora Krytskae mora Mirtaiskae mora Ianichnae mora Mizhzemnae mora Kryt PU Egeiskiia astravy Kiklady Dadekanes

Grechaski pauvostrau, zmeshchany na paudniovym uskhodze Europy, zaimae ploshchu 131.944 kv. km. Gretsyia razmeshchanaia u paudniovai chasttsy Balkanskaga pauvostrava i na pryleglykh da iago i da uzbiarezhzha Maloi Azii astravakh. Miazhue z Albaniiai, Paunochnai Makedoniiai, Balgaryiai i Turtsyiai. Abmyvaetstsa Mizhzemnym moram, u tym liku: Ianichnym, Egeiskim morami, a paudniovae uzbiarezhzha Kryta -- Liviiskim moram. U sklad Gretsyi uvakhodzits' kalia 2 tysiach astravou, na iakiia prykhodzitstsa amal' 20 % usioi krainy.

Terytoryia Gretsyi mozhna umouna padzialits' na try chastki.

• U matserykovuiu Gretsyiu uvakhodziats': Makedoniia -- paunochnaia voblasts' Gretsyi, pamezhnaia z Albaniiai (Ianina, Igumenitsa), Balgaryiai (Radopi) i Paunochnai Makedoniiai (Kastoryia, Khalkidyki); Frakiia -- paunochna uskhodniaia voblasts', mezhnaia z Balgaryiai i Turtsyiai (Aleksandropal', Kamatyni); Epir -- paunochna-zakhodniaia voblasts', pamezhnaia z Albaniiai (abmyvaetstsa Ianichnym moram); Fesaliia -- naibolei rauninnaia voblasts', z uskhodu abmyvaetstsa Egeiskim moram (Larysa, Volas, Trykala); Tsentral'naia Gretsyia -- tsentral'naia chastka Gretsyi (Khalkida, Lamiia, Amfisa); Atyka -- voblasts' vakol Afin.
• Pelapanes -- samy vialiki pauvostrau Gretsyi (ploshcha -- 21,4 tys. kv. km), zluchany z matserykovai chastkai vuzkim Karynfskim perashyikam (shyrynia 5 km), praz iaki u kantsy 19 stagoddzia byu praryty kanal (dauzhynioi 6500 m, shyrynia 23,5 m, glybinia 40 m).
• Tretsi raion utvaraiuts' astravy Egeiskaga mora: Eubeia -- drugi pa velichyni, paslia Kryta, vostrau Gretsyi (3,9 tys.kv.km), zluchany z kantynentam mastom; Lesbas -- adzin z buinykh astravou Gretsyi (1,6 tys.kv.km); Paunochnyia Sparady -- astravy Skiras, Skapelas, Iura, Iliadramiia i insh. u paunochna zakhodniai chasttsy Egeiskaga mora; Kiklady -- <> pa-grechasku -- <>, arkhipelag u tsentral'nai i paudniovai chasttsy Egeiskaga mora (astravy Amorgas, Andras, Sifnos, Santaryni, Tymas, Kitnas i insh.); Paudniovyia Sparady -- Dadekanes -- arkhipelag z 12 astravou u paudniovauskhodniai chastki Egeiskaga mora, va uzbiarezhzha Turtsyi (astravy Rodas, Samas, Astypaleia, Kalimnas, Karpatos, Leras i insh.).

U sklad Gretsyi uvakhodzits' bol'sh za 2 000 astravou, ad buinykh (Kryt, Eubeia) da drobnykh (Patmas, Khrysi, Kastelaryza). Na ikh doliu prypadae kalia 20 % usioi grechaskai terytoryi.

Use astravy padzialiaiutstsa na nekal'ki grup:

• Ianichnyia astravy -- razmeshchany u Ianichnym mory, u zakhodnikh beragou Gretsyi. Naibuineishy vostrau -- Kefaliniia.
• Paunochnyia Egeiskiia astravy -- razmeshchany na pounachy Egeiskaga mora, u beragou Turtsyi. Naibuineishy vostrau -- Lesbas.
• Paunochnyia Sparady i vostrau Eubeia -- razmeshchany lia uskhodnikh beragou Gretsyi.
• Kiklady -- znakhodziatstsa u tsentry Egeiskaga mora. Tsentr starazhytnai razvitoi Kikladskai kul'tury. Tut razmeshchany u asnounym nevialikiia astravy: Andras, Naksas, Mikanas, Santaryni.
• Dadekanes -- grupa astravou, razmeshchanykh na poudni Egeiskaga mora, u beragou Turtsyi, chasam taksama ikh nazyvaiuts' Paudniovymi Sparadami. Geta vazhny tsentr turyzmu u Gretsyi. Naibuineishy vostrau -- Rodas.
• Kryt -- naibuineishy vostrau Gretsyi. Tsentr starazhytnai Krytskai tsyvilizatsyi. Pobach z vostravam razmeshchana mnostva nevialikikh astraukou-spadarozhnikau (Khrysi i g. d.). Z poudnia vostrau amyvaetstsa Liviiskim moram.

Grechaski landshaft -- geta chargavanne skalistykh, zvychaina biazlesnykh gor, gustanaselenykh dalin, shmatlikikh astravou, pralivau i bukht. Maliaunichyia skaly, pliazhy, ekzatychnyia groty padaiuts' velizarnyia magchymastsi dlia adpachynku na mory i gornaga turyzmu. Shyrokae raspausiudzhvanne vapniakou, asabliva u zakhodniai chasttsy krainy, pryvialo da farmiravannia karstavykh varonak, piachor, iakiia nadaiuts' landshaftu svoeasablivae dzikae ablichcha i pryvablivaiuts' amatarau vyprabavats' svae sily u spelealogii. Gornyia masivy zaimaiuts' amal' chverts' paverkhni terytoryi krainy. Geta peravazhna siaredniai vyshyni gory (da 1200--1800 m). Naivysheishy punkt Gretsyi -- gara Alimp (2917 m). Vyshei za 2000 metrau padnimaiutstsa taksama Pind, Parnas, gorny lantsug na pounachy Pelapanesa i Taiget. Raunin mala, zasiarodzhanyia iany va uskhodniai palove krainy, za vykliuchennem Pelapanesa, dze rauniny peravazhaiuts' na zakhodnim uzbiarezhzhy. Pad lesam i khmyzniakom kalia 44 % terytoryi. Natsyianal'nyia parki: Vikas-Aos, Mikra-Prespa, Eta i insh.

Na vuzkim i garystym Grechaskim pauvostrave ne magli utvarytstsa vialikiia rachnyia sistemy. Peravazhaiuts' gornyia reki, karotkiia, burnyia, z maliaunichymi parogami i vadaspadami, chasta biaguchyia da mora u vuzkikh kan'ionakh. Samaia dougaia raka Gretsyi -- Al'iakmon (amal' 300 km). Inshyia buinyia reki -- Ebras, Nestas, Strymon, Vardar, Akhelas. Reki ne prydatnyia dlia sudnakhodstva, ale guliaiuts' davoli vialikuiu roliu iak krynitsy energii.

U Gretsyi nalichaetstsa zvysh 20 azior ploshchai 10-100 km2. Samyia buinyia i glybokiia z ikh tektanichnaga pakhodzhannia. Da ikh prynalezhats' aziory Trykhonis (95,5 km2), Volvi (75,6 km2), Vegarytys (72,5 km2). Shmat karstavykh azior. Iany, iak pravila, nevialikiia, silkuiutstsa u asnounym padzemnymi vodami. Naibuinae z ikh -- Ianina (22 km2).

Gretsyia ne valodae znachnymi zapasami iakikh-nebudz' karysnykh vykapniau. Naibol'sh raspausiudzhanym i zdabyvaemym z'iauliaetstsa lignit, abo slabavuglefikavany bury vugal'. Ion z'iauliaetstsa galounym paliunym resursam Gretsyi. U kantsy XX stagoddzia u Egeiskim mory byli znoidzenyia niaznachnyia zapasy nafty i gazu. Viadzetstsa ikh raspratsouka.

Adnosna bagataia Gretsyia rudnymi karysnymi vykapniami. Siarod ikh zhaleznyia, margantsavyia, nikelevyia, khromavyia, mednyia i polimetalichnyia rudy. Znachnyia zapasy baksitau, abo aliuminievykh rud. Pavodle atsenak geolagau u netrakh Gretsyi zaliagaiuts' kalia 650 mln.t. getai kashtounai rudy, shto robits' Gretsyiu adnym z naibuineishykh iae zdabytchykau u Europe.

Na terytoryi Gretsyi zakhavalasia niashmat vidau dzikikh zhyviol i papuliatsyi ikh nevialikiia. Geta zviazana sa shmattysiachagadovai gistoryiai getai krainy -- bol'sh za 8000 gadou liudzi aktyuna paliavali na zhyviol i vynishchali rasliny na terytoryi Gretsyi. Naibol'sh raspausiudzhanyia tut nevialikiia zhyvioly: zaitsy, barsuki i roznyia vidy myshei.

Z prykladna 5 000 vidau raslin Gretsyi naibol'sh raspausiudzhanyia nevialikiia rasliny i kusty. Na pauvostrave Khalkidyki chasta sustrakaiutstsa khvaiovyia liasy. Raspausiudzhanyia kiparysy i platany. Uzrost nekatorykh dasiagae nekal'kikh tysiach gadou. Vel'mi raspausiudzhanaia aliva -- adno z kashtounykh dreu Gretsyi i usiago Mizhzemnamor'ia.

U tselym bednaia raslinnasts' Gretsyi tlumachytstsa shyrokim raspausiudzhvannem koz u Starazhytnai Gretsyi, iakiia abgryzali karu dreu, z prychyny chago tyia ginuli, a drobnyia rastliny prosta vytoptvalisia. Isnue navat prymauka -- <>.

Ab zasialenni terytoryi Gretsyi chalavekam svedchat' arkhealagichnyia raskopki, u vyniku iakikh byli znoidzeny palealitychnyia staianki peryiadu siaredniaga palealitu (kalia 100 -- 40 tysiachagoddziau da n.e.) na terytoryi ad Makedonii da Elidy. Da getaga chasu adnositstsa cherap neandertal'skaga chalaveka, znoidzeny na pauvostrave Khalkidyki. Adnoi z samykh starazhytnykh nealitychnykh staianak u Gretsyi lichytstsa piachora Frankhty (grech. Spelaio Phragkhthi), datavanaia 7 tysiachagoddzem da n.e., iakaia svedchyts' ab naiaunastsi u iae zhykharou razvitoga marakhodstva. U peryiad nealitu (kalia siaredziny 7 tysiachagoddzia da n.e. -- 28 stagoddze da n.e.) nasel'nitstva Gretsyi asvoila zemliarobstva, zaimalasia zhyviolagadouliai i vialo asedly lad zhytstsia. U gety peryiad radavy lad, iaki pachau skladatstsa iashche u epokhu siaredniaga palealitu, dasiagnuu pounaga razvitstsia. Nealit Gretsyi mae anataliiskae pakhodzhanne i pradstauleny kul'turami Seskla, Dymini i Larysy, dlia iakikh byli kharakterny umatsavanyia paselishchy (3000-4000 chalavek) na uzgorkakh, z'iaulenne megarona (pramavugol'nae pamiashkanne z vuzkai fasadnai staranoi i draulianymi kalonami, u tsentry iakoga byu achag), chornaia i sheraia keramika razam z palikhromnai keramikai z maliunkami dvukh kolerau (zvychaina chornaga i chyrvonaga). U 5--4 tysiachagoddziakh da n.e. z'iaulialisia lakal'nyia varyianty nealitychnai kul'tury matserykovai Gretsyi, astravou Egeiskaga mora i asabliva Kryta. Na matseryku i astravakh adznachany peramiashchenni pliamion. U gety peryiad nasel'nitstva Gretsyi mela pastaiannyia suviazi z paunochnai chastkai Balkanskaga pauvostrava, uzbiarezhzham Malai Azii i Siryiai.

Kul'turu Gretsyi bronzavaga veku (umouna nazvanuiu egeiskai kul'turai, abo kryta-mikenskai kul'turai) khranalagichna pryniata dzialits' na ranni, siaredni i pozni peryiady. Adroznenni kul'turnai tradytsyi asobnykh chastak Gretsyi dazvolili vyluchyts' geagrafichnyia varyianty: kul'tura Kryta atrymala nazvu minoiskai kul'tury, matserykovai Gretsyi -- eladskai kul'tury, astravou Egeiskaga mora -- kikladskai kul'tury. Poznim etapam razvitstsia usikh trokh nazvanykh tsyvilizatsyi byla mikenskaia tsyvilizatsyia, prychym iae ab'iadnauchym elementam stali greki, iakiia pryishli na Balkany i Egeiskiia astravy kalia 16 stagoddzia da n.e.

Kikladskaia kul'tura lichytstsa adnoi z naistarazhytneishykh arkhealagichnykh kul'tur bronzavaga veku u Europe. Iae pakhodzhanne zviazvaiuts' z zemliarobchymi kul'turami susedniai Maloi Azii. Kikladskaia tsyvilizatsyia isnavala u pramezhku chasu pamizh 32 i 19 stagoddziami da n.e. Tagachasnyia zhykhary Kikladskikh astravou zasvoili zaniatak kompleksnai sel'skai gaspadarkai, spaluchali vyroshchvanne zbozhzhavykh kul'tur, maslin i vinagradu z pchaliarstvam, zhyviolagadouliai i rybaloustvam. Pamizh astravami isnavau staly abmen. Asabliva vazhnymi byli zdabycha i gandal' absidyianam. U 3 tysiachagoddzi da n. e. pachali uznikaiuts' protagaradskiia umatsavanyia paselishchy. Adnym z naibol'sh rannikh z'iauliaetstsa paselishcha Paliiokhni na vostrave Lemnas. Iano bylo abaronena masiunym muram i zaimala ploshchu kalia 4500 m2. Da siaredziny 3 tysiachagoddzia da n.e. padobnyia paselishchy z motsnymi murami i vezhami byli pabudavanyia i na inshykh Kikladakh. Pabudovy unutry umatsavanniau byli padobnyia adna na adnu, shmatpakaiovyia, magchyma prystasavanyia dlia pashyranykh siamei. Pabudou, padobnykh na tsytadeli abo palatsy, ne vyiaulena, tamu miarkuetstsa, shto kikladskae gramadstva iashche ne mela iasna akreslenaga plasta nasel'nitstva, iaki staiau vyshei za inshykh. Dlia kikladtsau byli kharakterny raznastainyia formy mastatstva, asabliva viadomy marmurovyia chalavekapadobnyia postatsi. Usiago nalichvaetstsa kalia 1400 vyiau, ale tol'ki 40 % z ikh zakhavalisia i vyvuchany dastatkova dobra. Kikladskiia pakhavanni utrymouvaiuts' znachnuiu kol'kasts' pradmetau pausiadzionnaga pobytu. U kantsy 3-pachatku 2 tysiachagoddziau da n.e. razvitstsio kikladskai kul'tury bylo gvaltouna spynena z-za umiashal'nitstva zvonku, khutchei za usio minoitsau. Vidavochna, chastka nasel'nitstva byla znishchana, a reshtki vyzhylykh byli vymushany pryniats' novyia tradytsyi. Geradot pavedamliau, shto u starazhytnastsi Kiklady byli naseleny lelegami, zalezhnymi ad minoiskaga Kryta. Magchyma, menavita iany i byli pershasnymi stvaral'nikami kikladskai kul'tury.

U pratsakh antychnykh gistorykau i paetau eladski peryiad zvychaina asatsyiuetstsa z dagrechaskimi nasel'nikami Egeiskaga regiionu, chastsei za usio z pelasgami, radzei zgadvaiutstsa i inshyia narody (miniitsy, kaukony, lelegi i inshyia). Datavanne eladskai kul'tury u znachnai mery pryviazanaia da razvitstsia typau keramiki u zalezhnastsi ad kankretnaga styliu abo mestsa pakhodzhannia. U 28 -- 21 stagoddziakh da n.e. u Gretsyi pachali z'iauliatstsa nos'bity sel'skagaspadarchai kul'tury, iakiia naklalisia na miastsovae nasel'nitstva neindaeurapeiskaga pakhodzhannia. Pra geta gramadstva viadoma mala, za vykliuchennem tago, shto asnounyia tekhnalogii apratsouki bronzy uznikli u Anatolii, i eladskaia kul'tura u gety peryiad padtrymlivala kul'turnyia kantakty z zakhodneanataliiskai kul'turai. Vazhnyia arkhealagichnyia pomniki getaga peryiadu zgrupavanyia na Egeiskim uzbiarezhzhy u Beiotyi i Argalidze (Lerna, Pefkakiia, Fivy, Tyrynf) i na astravakh kalia uzbiarezhzha, takikh iak Egina i Eubeia. Viadoma, shto praniknenne anataliiskai kul'tury na terytoryiu Gretsyi ne supravadzhalasia mashtabnymi razburenniami. Use paselishchy getai epokhi dzeliatstsa na dva vidy -- geta tsytadeli, u iakikh prazhyvali pradstauniki rodaplemiannoi znatsi, i shchyl'na zabudavanyia pasiolki, zaselenyia u asnounym sialianami-zemliarobami. Padzel paselishchau na tsytadeli i pasiolki mozha kazats' pra pachatak klasavaga utvarennia u drugoi palove 3 tysiachagoddzia da n.e. Tsyvilizatsyia getaga peryiadu uzho apiaredzhvala u svaim razvitstsi inshyia eurapeiskiia kul'tury. U 21 -16 stagoddziakh da n.e. atrymala raspausiudzhanne tak zvanaia <<miniiskaia keramika>>, iakaia uiauliala saboi posud z pramalineinymi abo abstraktnymi maliunkami. Ale paznei pad uplyvam kikladskai i minoiskai kul'tur pachau z'iauliatstsa posud z kryvalineinymi matyvami i navat realistychnymi vyiavami. Paselishchy getaga peryiadu, iakiia byli znoidzeny u vialikai kol'kastsi na Pelapanese i u tsentral'nai Gretsyi (u tym liku u Etolii), a na pounachy dasiagali daliny raki Sperkheias, razmiashchalisia shchyl'nei adzin da adnago i zvychaina znakhodzilisia na viarshyniakh uzgorkau. Z 16 stagoddzia da n.e. eladski peryiad byu tsesna zviazany z mikenskai kul'turai.

Minoiskaia tsyvilizatsyia uznikla na vostrave Kryt i nekatorykh inshykh astravakh Egeiskaga mora, takikh iak Santaryn, i isnavala prykladna z 27 da 14 stagoddzia da n.e. Etnichnae i mounae pakhodzhanne minoitsau ne viadoma. Naibol'sh papuliarna gipoteza ab ikh suviaziakh z nasel'nitstvam Maloi Azii. U 26 -- 24 stagoddziakh da n.e. na Krytse bylo udaskanalena vyplaulenne bronzy i asvoeny use prydatnyia zemli dlia zemliarobstva. Magchyma, u gety peryiad Kryt adchuvau uzdzeianne razvitai kikladskai kul'tury. Suviaz' i abmen z inshymi regiionami Mizhzemnaga mora zabiaspechvali minoitsau metalami (medziu i volavam), iakiia na Krytse ne zdabyvalisia, ale magli byts' dastauleny z Kipra, Maloi Azii i pounachy Balkanskaga pauvostrava. U 24 -- 21 stagoddziakh da n.e. z'iavilisia paselishchy z vialikimi zhytlami i kalektyunymi kupal'nymi magil'niami. Znakhodki kamennykh iakarau da pautony svedchats', shto zhykhary Kryta budavali buinyia marskiia sudny. Tsentrami gramadskaga i religiinaga zhytstsia byli krytskiia palatsy (Maliia, Fest, Knos), taksama isnavali menshyia pa pamerakh vily i zvychainyia paselishchy zemliarobau. Na vostrave Santaryn byu pabudavany pakul' adziny viadomy minoiski gorad. Adnak u 21 -- 19 stagoddziakh da n.e. palatsy i mnogiia paselishchy getaga peryiadu, iaki atrymau nazvu <>, apynulisia razburanymi^[9]. Miarkuetstsa, shto razburenni byli vyklikany motsnym zemliatrusam. U 23 -- 17 stagoddziakh da n.e. krytskae pis'mo evaliutsyianiravala ad piktagrafichnaga da ieraglifichnaga, a kalia 18 stagoddzia da n.e. byla vypratsavana novaia sistema -- tak zvanae skladovae pis'mo A. Peryiad novykh palatsau (1700--1450 gady da n.e.) lichytstsa roskvitam minoiskai tsyvilizatsyi, kali Kryt nabyu palitychnae adzinstva. U gety chas adnym z kiraunikou Kryta byu Minas Vialiki, u gonar iakoga atrymala svaiu nazvu tsyvilizatsyia. Tady zh u Gretsyi pachali uznikats' pershyia nevialikiia rannerabauladal'nitskiia dziarzhavy. Novyia palatsy, znachna bol'shyia pa ploshchy, chym staryia, pratsiagvali adygryvats' roliu gramadskikh, ekanamichnykh i kul'turnykh tsentrau. Naibol'shym z'iauliausia palats u Knose, tamu iago pryniata vyluchats' iak galouny. Iany ne byli umatsavanymi, shto padkreslivae biazboiaznasts' nasel'nikau palatsau u dachynenni da inshazemtsau i prostykh sugramadzian. Unutrany mir mog dasiagatstsa teakratychnym kharaktaram kiravannia (palatsy z'iaulialisia religiinymi tsentrami), a zneshniaia biaspeka tlumachytstsa astraunoi izaliatsyiai i talasakratyiai. Da siaredziny 15 stagoddzia da n.e. minoiskaia tsyvilizatsyia pashyryla svoi uplyu na astravy Egeiskaga mora, Kipr i paudniovy zakhad Maloi Azii (raion Mileta). Vialiki flot Kryta i Santaryna viou gandal' z Paunochnai Afrykai, Blizkim Uskhodam i Zakhodnim Mizhzemnamor'em. U nash chas bol'shasts' vuchonykh prytrymlivaetstsa dumki, shto minoiskaia tsyvilizatsyia zaginula u vyniku dvukh katastrafichnykh vyviarzhenniau vulkana na vostrave Santaryn. Pershae adbylosia kalia 1520 goda da n.e. i supravadzhalasia magutnym vybukham, vikidami vadzianoga paru, atrutnykh gazau, velizarnaga voblaka popelu, tsunami z khvaliami da 25 -- 40 m uvyshyniu. Drugoe vyviarzhenne, u vyniku iakoga byli razburany use palatsy i porty, a taksama vidavochna znishchany flot, adbylosia kalia 1460 goda da n.e.^[10] Minoitsy panesli znachnyia chalavechyia straty, paslia chago z Balkanskaga pauvostrava na Kryt perapravilisia vaiaunichyia akheitsy, iakiia paklali kanets minoiskai kul'tury, a Kryt byu utsiagnuty u sferu mikenskai tsyvilizatsyi.

Dasledchyki zviazvaiuts' uzniknenne mikenskai tsyvilizatsyi, iakoe datuetstsa pryblizna 17 stagoddzem da n.e., z prykhodam indaeurapeiskikh pliamion akheitsau na poudzen' balkanskai Gretsyi. Da 15 stagoddzia da n.e. adbylosia staulenne Mikenskai tsyvilizatsyi na Pelapanese, u Atytse i Beotyi. Budavalisia raskoshnyia shakhtavyia magil'ni arystakratyi, taksama znoidzeny reshtki tsyklapichnykh kamennykh umatsavanniau i bagataga doma. Mnogiia vazhnyia elementy svaioi kul'tury akheitsy zapazychyli u minoitsau, u tym liku nekatoryia religiinyia abrady, kanalizatsyiu, fasony muzhchynskai i zhanochai vopratki, adnak u svaioi asnove mikenskaia tsyvilizatsyia byla dosits' adroznai^[11] Paslia vyviarzhennia vulkana na Santaryne nekatory chas reshtki minoiskai tsyvilizatsyi usio iashche zakhouvalisia na Krytse, ale u kantsy 15 -- pachatku 14 stagoddziau da n.e. Kryt byu zavaiavany akheitsami. Reshtki akheiskikh magil'niau i pabudou na Krytse svedchats' pra toe, shto iany adroznivalisia ad minoiskikh arkhitekturnykh pomnikau. U pachatku 14 stagoddzia da n.e. adbyvalasia ekspansiia mikenskai kul'tury u inshyia regiiony Mizhzemnamor'ia u vyniku ustaliavannia gandliovykh suviazei i perasialennia. U toi zha chas pradstauniki mikenskai kul'tury z'iavilisia na Kipry^[12] i na paudniovym zakhadze Maloi Azii^[13]. Kanets bronzavaga veku byu roskvitam Mikenskai tsyvilizatsyi. Gorad Mikeny, iaki dau ioi svaio imia, perazhyu uzdym u 1350--1200 gadakh da n. e.^[14] Ion byu akruzhany masiunymi fartyfikatsyinymi zbudavanniami i znakhodziusia na uzvyshshy u strategichna vazhnym mestsy Argalidskai daliny, shto dazvaliala kantraliavats' shliakhi ad miastsovaga zaliva da pounachy. Na samai viarshyni uzvyshsha mestsiusia palats, nazvany palatsam Agamemnana. Nizhei na skhile zakhavalisia reshtki kamennykh damou. Drugim znachnym goradam Argalidy byu Tyrynf, iaki dasiagnuu uzvyshennia u 14 -- 13 stagoddziakh da n.e. Pradstauniki Mikenskai tsyvilizatsyi dasiagnuli znachnykh pospekhau u razvitstsi ramiastva i sel'skai gaspadarki. Niagledziachy na vialikuiu roliu u ekanamichnym zhytstsi palatsavykh kompleksau, suchasnyia dasledchyki miarkuiuts', shto u akheiskikh garadakh-dziarzhavakh melisia znachnyia elementy rynkavai ekanomiki^[15]. Uskladnenne dziarzhaunaga zhytstsia akheitsau pryvialo da razvitstsia pis'menstva: prystasavaushy da svaigo dyialekta krytskae pis'mo, akheitsy zrabili bol'sh daskanalae, tak zvanae slogavae pis'mo B. U pomnikakh lineinaga pis'ma uzgadvaiutstsa imiony takikh akheiskikh bagou, iak Zeus, Gera, Paseidon, Artemida, Germes, Dyianis^[16], shto dazvaliae merkavats' pra raspausiudzhvanne politeistychnai religii. Starazhytnagrechaskaia mifalogiia i epas apaviadaiuts' pra gramadstva Mikenskaga peryiada iak nadzvychai vaenizavanae, dze pastaianna uspykhvali kanflikty pamizh vysakarodnymi asobami, ukhvalialisia muzhnasts' i vaennaia kemlivasts'. U nash chas susvetnuiu viadomasts' nabyli epichnyia zvestki pra Traianskuiu vainu, iakuiu viali akheiskiia dziarzhavy balkanskai Gretsyi na chale z mikenskim valadarom Agamemnanam suprats' magutnaga gorada Troia u Maloi Azii. Vaina tsiagnulasia 10 gadou i skonchylasia razburennem Troi. Iak miarkuiuts', razburenne Mikenskai tsyvilizatsyi adbylosia u adzin chas i znianatsku^[17]. U starazhytnagrechaskai mifalogii spustashenne garadou Pelapanesa tlumachytstsa viartannem tudy nashchadkau Gerakla, iakiia pryviali z saboi daryitsau. Vuchonymi taksama vykazvaiutstsa gipotezy, zgodna z iakimi razburenne mikenskikh paselishchau balkanskai Gretsyi bylo vyklikana unutranymi voinami, magutnym zemliatrusam^[18], nashestsem paunochnykh narodau, iakiia paznei stali viadomy u Starazhytnym Egiptse pad nazvai <<narody mora>> i g.d.

<<Tsiomnyia stagoddzi>> abo <>^{[zauv 1]} -- peryiad u gistoryi Starazhytnai Gretsyi, iaki pachausia z merkavanaga daryiskaga uvarvannia i zaniapadu mikenskai tsyvilizatsyi i pratsiagvausia da pachatku roskvitu grechaskikh polisau. Paslia mikenskai katastrofy vialikiia palatsy i garady pryishli u zaniapad, byli znishchany abo zakinuty. Prykladana u gety zh chas patsiarpela krakh i tsyvilizatsyia khetau, chastka iakoi byla zavaiavana <<narodami mora>>^{[zauv 2]}, a iae garady ad Troi da Gazy byli znishchany. U vyniku razburennia tsyvilizatsyi nevialikiia naselenyia punkty perazhyvali golad i depapuliatsyiu, a taksama byu nanesly vialiki uron kul'tury: byli strachany pryiomy budaunitstva, zabyty tekhnalogii apratsouki metalau, navyki pis'ma i razburana dziarzhaunaia struktura gramadstva. Nesistemnyia, lakalizavanyia i autanomnyia nevysokiia kul'tury getaga peryiadu na terytoryi Gretsyi vel'mi adroznivaiutstsa adna ad adnoi styliami keramiki, praktykai pakhavanniau i strukturai paselishchau. Paslia 11 stagoddzia uprygozhvanne grechaskai keramiki peraimae vobraznae afarmlenne u mikenskai kul'tury, ale, iak pravila, abmiazhouvaetstsa prostymi geametrychnymi uzorami. Naziraetstsa agul'naia tendentsyia da mensh skladanykh mastatskikh tvorau i menshykh resursau, iakiia vykarystouvaiutstsa dlia ikh stvarennia. Asnovai daleishaga razvitstsia praduktsyinykh sil stala pastupovae raspausiudzhanne zhaleznykh prylad pratsy i uzbraennia i vykarystanne radovishchau zhaleznai rudy, iakiia ignaravalisia u chas panavannia mikenskai tsyvilizatsyi, u vyniku chago khalodnaia zbroia stala dastupnai dlia mensh elitnykh voinau. Da 9 stagoddzia da n.e. amal' usia zbroia, znoidzenaia u pakhavanniakh getaga peryiadu, byla zroblena z zhaleza. Lichytstsa, shto Gretsyia u gety peryiad byla padzelena na nezalezhnyia voblastsi, arganizavanyia rodnasnymi grupami abo khatnimi gaspadarkami, iakiia paznei perautvarylisia u polisy. Imaverna, u gety peryiad sfarmiravalisia asnovy starazhytnagrechaskai mifalogii i epasu, iakiia svedchats' pra toe, shto greki paklanialisia shmatlikim bagam, na chale iakikh staiau Zeus, i nadzialiali ikh rysami, ulastsivymi chalavechai natury.

Adpraunoi kropkai arkhaichnaga peryiadu lichatstsa <> (rezkae pavyshenne kol'kastsi nasel'nitstva i materyial'nykh tavarau), iakaia adbylasia u siaredzine 8 stagoddzia da n.e., i <> klasichnai Gretsyi. Rezki rost nasel'nitstva u pachatku arkhaichnaga peryiadu pryviou da z'iaulennia novykh garadou i pashyrennia starykh naselenykh punktau da uzrouniu polisau, razroznenykh drobnykh suverennykh garadou-dziarzhau, ab'iadnanykh tol'ki agul'nastsiu movy, religii, kul'turnykh tradytsyi, palitychnykh i gandliovykh suviazei, ale satsyial'ny kryzis, zviazany z usimi plastami gramadstva (fermerami, arystakratyiai i prostym liudam), stvarau nebiaspeku dlia isnavannia polisnaga ladu. U suviazi z rostam nasel'nitstva sel'skagaspadarchyia ugoddzi byli ne u stane padtrymlivats' usio nasel'nitstva, z-za chago arkhaichny peryiad u Gretsyi kharakteryzuetstsa masavym goladam. Da 6 stagoddzia da n.e. amal' use fermery u Afinakh byli pazbauleny svaioi maiomastsi i pratsavali u iakastsi rabou u suviazi z bednastsiu i nemagchymastsiu siabe prakarmits'. Arystakratychnyia sem'i pastaianna kankuryravali pamizh saboi za terytoryiu, groshy tsi status. Arystakratyia isnavala u zakrytai supol'nastsi festyvaliau, shchodrykh strau i spartyunykh gul'niau, iakiia ne meli nichoga agul'naga z zhytstsiom demasu abo fermerau. Prosty liud u iakastsi saldat chasta kanfliktavau z arystakratyiai, parushaiuchy ikh zhytstsio padchas barats'by za uladu pamizh pradstaunikami roznykh zamozhnykh rodau. Z raspausiudzhannem zneshniaga gandliu nekatoryia prastachyny stali vel'mi bagatymi i usio chastsei asprechvali autarytet arystakratyi, stvaraiuchy palitychnuiu pagrozu dlia regiianal'nykh manarkhii. Asnouny srodak vytvorchastsi -- ziamlia i palitychnaia ulada -- pa-raneishamu zastavalisia u rukakh radavoi shliakhty, ekanamichnaia magutnasts' iakoi gruntavalasia na semeina-radavoi ulasnastsi na ziamliu i zaniavolenni i zakabalenni drobnykh zemleuladal'nikau. Barats'ba demasu suprats' radavoi arystakratyi i pazykovaga rabstva z'iauliaiutstsa asablivastsiami peryiadu 8--6 stagoddziau da n.e. U vyniku upornai barats'by demas dabiusia u nekatorykh garadakh Gretsyi admeny pazykovai kabaly, adnak padavits' supratsiulenne arystakratau praviadzenniu reform bylo magchyma tol'ki z dapamogai gvaltu. Takoi silai stala tyraniia -- adnaasobnaia ulada, iakaia byla ustaliavana shliakham uzbroenai barats'by i abapiralasia na rukh sialianskai bednaty i padtrymku gandliarou i ramesnikau. U vyniku reform tyranau (kiraunikou polisau) byli likvidavany ekanamichnyia i palitychnyia pryvelegii radavoi arystakratyi. Pastupova grechaskiia polisy kansalidavalisia u garady-dziarzhavy z satsyial'na-palitychnym paradkam. Tyrany, iak pravila, stvarali dyktatury u svaikh polisakh i ne byli satsyial'nymi refarmatarami, ale u iakastsi kiraunikou byli vymushanyia prymats' zakony i vyrashats' sprechki. Rost nezadavolennia tyranami pryviou da stvarennia al'ternatyunykh sistem samakiravannia, iakiia u kanchatkovym vyniku perarasli u Afinskuiu demakratyiu. Pavelichenne nasel'nitstva taksama pryvialo da pachatku stvarennia kalonii uzdouzh uzbiarezhzha Mizhzemnaga i Chornaga morau. Grechaskiia autary nazyvaiuts' prychynai kalanizatsyi <<stsenakhoryiu>> (adsutnasts' ziamli), ale na praktytsy iana byla vyklikana vialikai kol'kastsiu prychyn, takikh iak supernitstva pamizh palitychnymi grupami, imknenne da prygod, emigratsyia, poshuk gandliovykh magchymastsiau i t.d. Vazhnym sledstvam grechaskai kalanizatsyi bylo raspausiudzhvanne grechaskai kul'tury i religii pa usim Mizhzemnamor'i. Padchas arkhaichnaga peryiadu z'iaviusia grechaski teatr, tragedyi iakoga vykonvalisia na festyvale Dyianisii, adradzhalasia pis'movaia mova, iakaia byla zabyta padchas <>, shto pryvialo da z'iaulennia paezii i epasa, upershyniu byli napisany tvory <<Iliiada>> i <<Adyseia>> (lichytstsa, shto samim Gameram). Peryiad atrymau nazvu ad tago, shto u gistoryi mastatstva kharakteryzavausia arkhaichnym, abo staradaunim, stylem skul'ptury i inshykh vidau mastatstva i ramiastva u adroznenne ad bol'sh natural'nykh mastatskikh tvorau klasichnaga peryiadu.

Da 5 stagoddzia da n.e. Persidskaia imperyia kantraliavala grechaskiia polisy u Maloi Azii, a taksama zdzeisnila terytaryial'nyia zavaiavanni na Balkanakh i va Uskhodniai Europe. Sproby grechaskikh garadou-dziarzhau Maloi Azii zrynuts' persidskae panavanne pravalilisia, i u 492 godze da n.e. Persiia pachala uvarvanne u matserykovuiu Gretsyiu, ale paslia parazhennia u bitve pry Marafone u 490 godze da n.e. byla vymushana adstupats'. U 480 godze da n.e. persidskae voiska prarvalasia praz gorny prakhod Fermapily, iaki abaraniali greki pad kamandavannem spartanskaga karalia Leanida, spustoshyli Beotyiu, Atyku i zaniali Afiny. U vyniku pasliadounykh grechaskikh peramog u 480 i 479 gadakh da n.e. pry Salamine i Plateiakh, a taksama lia mysa Mikale persidskaia armiia znou adstupila. Vaennyia dzeianni z dougimi perapynkami pratsiagvalisia da 449 goda da n.e., kali greki atrymali vialikuiu peramogu. Samym uplyvovym palitychnym i kul'turnym tsentram paslia peramogi u greka-persidskikh voinakh stali Starazhytnyia Afiny, iakiia staiali na chale abaronnaga Delaskaga saiuza siarod polisau astravou Egeiskaga mora, a taksama iago zakhodniaga, paunochnaga i uskhodniaga uzbiarezhzhau. Svaioi maksimal'nai motsy i kul'turnaga roskvitu Afiny dasiagnuli, kali na chale dziarzhavy stau vydatny palitychny dzeiach, palkavodzets i prykhil'nik demakratyi Perykl. Peranos kazny Delaskaga saiuza z Delasa u Afiny, zbiranne platy z saiuznikau, abmezhavanne svabodnaga gandliu na mory, karnyia ekspedytsyi, klerukhii -- usio geta vyklikala u saiuznikau aburenne i zhadanne vyzvalitstsa ad abaviazatsel'stvau. Paralel'na naspiavali i kanflikty pa-za saiuzam: ekanamichnaia barats'ba pamizh Afinami i Karynfam u sfery gandliu, sa Spartai -- za viarshenstva u Gretsyi. U 431 godze da n.e. pachalasia samaia mashtabnaia vaina u gistoryi Starazhytnai Gretsyi -- Pelapaneskaia vaina, iakaia skonchylasia zruinaval'nym parazhennem Afin, stratai uladanniau i pryvileiau, a Sparta ustanavila svaiu gegemoniiu. Adnak u 395 godze da n.e. uspykhnula karynfskaia vaina pamizh saiuznitskimi dziarzhavami Afin, Fivau, Karynfa i Argosa i Pelapaneskim saiuzam na chale sa Spartai, iaki paznei padtrymala Persiia. Paslia parazhennia afinskikh saiuznikau u 387 godze da n.e. im byu naviazany znevazhal'ny Antalkidau mir, pavodle iakoga Persiia atrymlivala kiraunitstva nad Ioniiai, a Sparta pratsiagvala zaimats' viaduchae stanovishcha u regiione. U 378 godze da n.e. byu stvorany Drugi Afinski marski saiuz dlia barats'by sa Spartai. U 370-kh gadakh da n.e. stau rastsi palitychny autarytet Fivau i u 371 godze da n.e. iany peramagli Spartu u bitve pry Leuktrakh, spyniushy panavanne spartantsau. Chastyia mizhusobnyia voiny iashche bol'sh aslabliali polisy, u vyniku chago iany uzho ne byli zdol'nyia abaranits' svaikh gramadzian. U gety peryiad pachala svaio uzvyshenne Makedoniia. Karol' Filip II Makedonski pasliadouna zavaiavau Fesaliiu, Fakidu, Khalkidu i Frakiiu. U 357 godze da n.e. ion atakavau i zakhapiu asnouny afinski marski port Amfipol', paslia chago Afiny abviastsili vainu Makedonii. U 338 godze da n.e. antymakedonskaia kaalitsyia patsiarpela pounae parazhenne u bitve pry Kheranee. Da 337 goda da n.e. byu stvorany Karynfski saiuz grechaskikh dziarzhau na chale z Makedoniiai, usiudy uvedzeny makedonskiia garnizony i ustanouleny aligarkhichnyia rezhymy. Paslia smertsi Filipa II u 336 godze da n.e. makedonski prastol zaniau iago dvatstsatsigadovy syn Aliaksandr, iaki pratsiagvau vykonvats' plany svaigo bats'ki pa zakhopu i ab'iadnanniu usioi Gretsyi. Ion atrymau peramogu nad Fivami, paslia chago pryiadnau da imperyi i Afiny, iakiia byli aslablenyia z-za padzelu nasel'nitstva na prykhil'nikau vainy na chale z ideolagam Demasfenam i prykhil'nikau miru. U 334 godze da n.e. Aliaksandr Makedonski (Aliaksandr Vialiki) adpraviusia u vaenny pakhod na Uskhod. Da 330 goda da n.e. ion zavaiavau usiu Persidskuiu imperyiu, a da svaioi smertsi u Vavilone u 323 godze da n.e. stvaryu adnu z naibuineishykh imperyi u gistoryi, iakaia akhapila Balkanski pauvostrau, astravy Egeiskaga mora, Maluiu Aziiu, Egipet, usiu Piaredniuiu Aziiu, paudniovyia raiony Siaredniai Azii i chastku Tsentral'nai Azii da nizhniaga tsiachennia Inda. Razrastanne imperyi Aliaksandra Makedonskaga spryiala shyrokamu raspausiudzhvanniu grechaskai kul'tury.

Paslia smertsi Aliaksandra Vialikaga pachausia peryiad useagul'nai smuty, svarak pamizh iago dyiadokhami i ulasna raspadu iago spekham utvoranai imperyi. U Gretsyi smerts' Aliaksandra vyklikala tak zvanuiu Lamiiskuiu vainu, iakaia skonchylasia bitvai pry Kranone (Fesaliia) i prynesla zmeny u afinskai kanstytutsyi, a menavita uviadzenne aligarkhichnaga rezhymu i makedonskaga garnizona u Afinakh. Dougaia barats'ba dyiadokhau i ikh peraemnikau -- epigonau -- pryviala da stvarennia sheraga samastoinykh elinistychnykh dziarzhau (Makedoniia, Greka-Baktryiskae tsarstva, manarkhii Seleukidau, Ptalameiau i insh.). Na terytoryi, zavaiavanyia Aliaksandram, adpraulialisia greki z ulasna Gretsyi i iae starazhytnykh kalonii, raspausiudzhvaiuchy svaiu movu, mastatstva, tsiagu da navuki i litaratury, a taksama gramadskiia ustanovy u naibol'sh addalenykh kutakh tagachasnaga svetu. Grechaskiia garady sastupili mestsa tsentrau grechaskai adukavanastsi takim garadam, iak Antyiokhiia, Pergam, Aleksandryia, Sirakuzy i insh. Takim chynam, Gretsyia perazhyvala zniasilenne i demaralizatsyiu, z prychyny adtoku nasel'nitstva u daliokiia krainy i neabkhodnastsi prystasouvatstsa da patrabavanniau despatau i bagachou. Paslia parazhennia u Khremanidavai vaine (267--261 gady da n.e.) Afiny byli razgromlenyia i stali tsalkam zalezhnymi ad Makedonskai manarkhii. U 3 stagoddzi da n.e. na fone shmatgadovai besperapynnai nebiaspeki u Gretsyi pachali utvaratstsa saiuzy na federatyunykh pachatkakh, galounaia zadacha iakikh skladalasia u vyzvalenni grechaskikh garadou ad makedonskikh garnizonau abo tyranau i u zabespiachenni ikh ad zamakhau makedonskikh kiraunikou na buduchyniu. Naibuineishymi z ikh byli Akheiski saiuz na Pelapanese i Etaliiski saiuz u Tsentral'nai Gretsyi. Saiuz makedonskaga karalia Filipa V z karfagenskim palkavodtsam Ganibalam Barkam u 215 godze da n.e. pasluzhyu nagodai dlia Rymskai respubliki, iakaia vaiavala suprats' Karfagena, da umiashannia u spravy Gretsyi. U 211 godze da n.e. rymliane stvaryli saiuz z etalianami suprats' makedontsau i pachali vaennyia dzeianni suprats' Filipa u Iliryi. Paslia zakanchennia vainy z Karfagenam rymliane adnavili svoi nastup na greka-makedonski uskhod i peramagli u bitve pry Kinaskefalakh u Fesalii, a rymski gerol'd abviastsiu, shto pavodle umou miru, zakliuchanaga z Filipam, vyzvalialisia use grechaskiia dziarzhavy, iakiia znakhodzilisia u zalezhnastsi ad Makedonii. Greki pryniali getu navinu z prazmernym zakhaplennem, ale khutka perakanalisia, shto tol'ki zmianili adnago gaspadara na inshaga. Etaliane u saiuze z siryiskim kiraunikom Antyiokham III pachali vainu suprats' rymlian, ale u 191 godze da n.e. Antyiokh byu razbity u bitve pry Fermapilakh, a u 189 godze da n.e. u vyniku parazhennia Etaliiski saiuz spyniu svaio isnavanne. U vyniku tretsiai vainy rymlian suprats' Makedonii, iakaia skonchylasia u 168 godze da n.e., Makedoniia byla padzelena na 4 respubliki, zalezhnyia ad Ryma. U 149 godze da n.e. makedontsy, na chale z samaabveshchanym kiraunikom, iaki vydavau siabe za syna Perseia, aposhniaga makedonskaga tsara, paustali suprats' rymlian, ale byli peramozhany, u vyniku chago Makedoniia byla perautvorana u rymskuiu pravintsyiu. U gety chas aburenne Sparty suprats' ulad Akheiskaga saiuza pryvialo da umiashannia senata u saiuznyia adnosiny, i pa iago patrabavanniu vialikiia terytoryi byli addzeleny ad saiuza. Vaina akheitsau suprats' Sparty byla pryniata u Ryme za vyklik, u vyniku chago parazhenne, nanesenae saiuznym voiskam u bitve pry Karynfe paklala kanets nezalezhnamu isnavanniu Gretsyi. U 146 godze da n.e. grechaski pauvostrau stau pratektaratam Rymskai respubliki.

Paslia straty palitychnai nezalezhnastsi paudniovaia Gretsyia patrapila pad nagliad prefektury Makedonii, iakaia byla adnoi z rymskikh pravintsyi, a u 133 godze da n.e. da Ryma daluchylisia i astravy Egeiskaga mora. U 88 godze da n.e. uspykhnula paustanne grechaskikh garadou na chale z pantyiskim tsarom Mitrydatam VI, ale paslia pratsiaglai ablogi bylo zadushana pad kiraunitstvam rymskaga konsula Lutsyia Karneliia Suly. Nastupnyia gramadzianskiia voiny u Rymskai dziarzhave iashche bol'sh pustoshyli i ruinavali grechaskiia terytoryi, a u 27 godze da n.e. pershy rymski imperatar Aktaviian August perautvaryu Gretsyiu na rymskuiu pravintsyiu Akhaia. Rymskaia kul'tura shmat peraniala ad starazhytnagrechaskai i faktychna z'iaulialasia greka-rymskai, znakhodziachysia pad motsnym uplyvam grekau. Grechaskaia mova byla movai mizhnatsyianal'nykh adnosin na uskhodze imperyi i u Italii, i mnogiia grechaskiia intelektualy, takiia iak Galen, pratsavali u Ryme. Bol'shasts' rymskikh imperatarau zakhaplialasia grechaskimi tradytsyiami. U 66 godze imperatar Neron navedvau Gretsyiu i udzel'nichau u Alimpiiskikh gul'niakh, a u nastupnym godze u chas Istmiiskikh sviat abviastsiu nezalezhnasts' Gretsyi, shto vyzvaliala iae ad vyplaty daniny. U chas praulennia imperatara Adryiana pachalasia masavaia zabudova Afin, byli pabudavanyia Khram Zeusa Alimpiiskaga i Arka Adryiana. Gretsyia, iak i vialikaia chastka rymskaga uskhoda akazalasia pad uplyvam ranniaga khrystsiianstva. Apostal Pavel shmat prapavedavau u Makedonii i Afinakh, i neuzabave Gretsyia stala adnoi z naibol'sh khrystsiianizavanykh ablastsei Rymskai imperyi. U 2 i 3 stagoddziakh grechaskamounyia supol'nastsi zguliali vazhnuiu roliu u raspausiudzhanni ranniaga khrystsiianstva, a khrystsiianskiia lidary i pis'menniki u bol'shastsi razmauliali pa-grechasku, khots' i ne byli grekami. Aproch tago, na grechaskai move byu napisany i Novy Zapavet, a asobnyia iago chastki svedchats' pra vazhnasts' tserkvau u Gretsyi padchas zaradzhennia khrystsiianskai religii. Tym ne mensh, vialikaia chastka grekau pratsiagvala prytrymlivatstsa paganstva, i starazhytnagrechaskiia religiinyia praktyki zastavalisia raspausiudzhanymi da kantsa 4 stagoddzia, pakul' imperatar Feadosii I ne zabaraniu ikh. U nekatorykh addalenykh raionakh, takikh iak paudniovy uskhod Pelapanesa, paganstva peravazhala da 10 stagoddzia. Na pratsiagu 2 i 3 stagoddziau Gretsyia byla padzelena na pravintsyi Akhaiu, Makedoniiu, Frakiiu i insh. U drugoi palove tretsiaga stagoddzia greki, pazbaulenyia svaikh krepastsei i akropaliau, z vialikimi tsiazhkastsiami i stratami adbivali napady inshazemnykh varvarskikh pliamionau. Kryzis 3 stagoddzia i pastaiannyia nabegi takikh pliamionau, iak karpy, goty, vandaly i alemany, prademanstravali, shto imperyia z takoi vialikai terytoryiai ne mozha efektyuna kiravatstsa adnym chalavekam. Imperatar Dyiakletyian padzialiu iae na dzve rounyia chastki, stvaryushy dzve rounyia imperatarskiia pasady i staushy imperataram va uskhodniai chasttsy. Takim chynam, ion faktychna stvaryu buduchyia Zakhodniuiu i Uskhodniuiu Rymskiia imperyi. U pachatku 4 stagoddzia paslia dougai epokhi religiinykh ganenniau i prasledavanniau Kanstantsin I kanchatkova legalizavau khrystsiianstva, a u 324 godze ion stau adzinauladnym imperataram usioi Rymskai dziarzhavy i zrabiu khrystsiianstva panuiuchai religiiai. U 330 godze ion peraimenavau gorad Vizantyi na Novy Rym (paznei Kanstantsinopal') i peranios u iago stalitsu Rymskai imperyi. Gety momant z'iauliaetstsa adpraunoi kropkai u stanaulenni Vizantyi iak samastoinai dziarzhavy, niagledziachy na toe, shto kanchatkovy padzel Rymskai imperyi na Zakhodniuiu i Uskhodniuiu adbyusia u 395 godze.

Z samaga pachatku galounym adroznennem Vizantyi ad Zakhodniai Rymskai imperyi byla peravaga na iae terytoryi grechaskai kul'tury u toi chas, iak zakhad byu amal' tsalkam latsinizavanym^[19]. U Vizantyiskai Imperyi panavali grechaskaia mova i grechaskaia litaratura^[20]. Z 4 stagoddzia balkanskiia terytoryi imperyi, u tym liku Gretsyia, shmat patsiarpeli ad varvarskikh nashestsiau^[21]. Reidy i spustashenni, zdeisnenyia gotami i gunami u 4 i 5 stagoddziakh, i slavianskae uvarvanne u 7 stagoddzi pryviali da abvalu imperatarskai ulady na grechaskim pauvostrave^[21]. Paslia uvarvannia slavianskikh zavaiounikau imperatarski urad zakhouvau farmal'ny kantrol' tol'ki nad astravami i prybiarezhnymi raionami Gretsyi, a taksama nad gustanaselenymi garadami-krepastsiami, iak Afiny, Karynf i Fesaloniki^[21]. Za mezhami getykh ablastsei byla stvorana peunaia kol'kasts' slavianskikh paselishchau^[22][23]. U kantsy 8 stagoddzia Vizantyiskaia Imperyia pachala viartats' zakhoplenyia terytoryi, i na pratsiagu 9 stagoddzia bol'shaia chastka grechaskaga pauvostrava znou apynulasia pad kantrolem imperatarskai ulady^[24][25]. Gety pratses paspryiau prytoku grekau z Sitsylii i Maloi Azii na terytoryiu Gretsyi, pry getym slaviane byli zakhopleny i peraseleny u Maluiu Aziiu, a tyia, shto zastalisia, byli asimiliavanyia^[22]. Paslia straty Vizantyiai garadou Aleksandryia i Antyiokhiia u vyniku arabskikh zavaiavanniau u 7 stagoddzi Fesaloniki stali drugim pa velichyni goradam Vizantyiskai imperyi, iaki nazyvausia <> (star.-grech.: sumbasileuousa), sastupaiuchy tol'ki Kanstantsinopaliu^[26]. Viartanne stabil'nastsi na pratsiagu 11 i 12 stagoddziau pryvialo grechaskiia terytoryi da motsnaga ekanamichnaga rostu -- znachna matsneishaga, chym na anataliiskikh terytoryiakh imperyi^[24]. Paslia Chatsviortaga kryzhovaga pakhodu i padzennia Kanstantsinopalia u 1204 godze matserykovaia Gretsyia byla padzelena pamizh Epirskim despatatam (peraemnikam Vizantyiskai dziarzhavy) i dziarzhavami kryzhakou (Karaleustva Fesaloniki, Akheiskae kniastva i Gertsagstva Afinskae)^[27], a nekatoryia astravy patrapili pad uplyu respubliki Venetsyia^[28]. Adnaulenne Vizantyiskai Imperyi sa stalitsai u Kanstantsinopali u 1261 godze supravadzhalasia viartannem iae ulady na bol'shai chasttsy grechaskaga pauvostrava, adnak frankskae kniastva Akhaia na Pelapanese i Epirski despatat na pounachy zastavalisia regiianal'nymi dziarzhavami u 14 stagoddzi, a astravy Gretsyi zastavalisia pad genuezskim i venetsyianskim kantrolem^[27]. U kantsy 14 stagoddzia bol'shaia chastka terytoryi Gretsyi znou byla zakhoplena paslia uvarvanniau spachatku serbskikh, a paznei asmanskikh zavaiounikau^[29]. Pelapanes stau amal' tsentram imperyi i, bezumouna, samai uradlivai voblastsiu. Mistra i Manemvasiia byli gustanaselenymi i kvitneli navat paslia Chornai smertsi u siaredzine 14 stagoddzia. U pachatku 15 stagoddzia vizantyiskaia terytoryia Gretsyi byla abmezhavana tol'ki goradam Fesaloniki i Pelapanesam (Mareiskim despatatam)^[29]. U 1430 godze Asmanskai Imperyiai byli zakhopleny Fesaloniki, a u 1453 godze pau Kanstantsinopal', paslia chago Mareiski despatat na Pelapanese byu aposhniai terytoryiai Vizantyiskai Imperyi, iakaia pakarylasia zakhopnikam tol'ki u 1460 godze^[30]. U 1458 godze spynila svaio isnavanne Gertsagstva Afinskae. Takim chynam, khots' venetsyiantsy usio iashche valodali Krytam i nekatorymi partami, usia matserykovaia Gretsyia byla ukliuchana u sklad Asmanskai Imperyi. Paslia tago, iak grechaskaia terytoryia apynulasia pad asmanskim uplyvam, mnogiia vizantyiska-grechaskiia vuchonyia imigravali na zakhad, peraviozshy vialiki ab'iom litaratury Klasichnai Gretsyi i paspryiaushy takim chynam buduchamu grechaskamu Adradzhenniu^[31].

U toi chas, iak matserykovaia Gretsyia i bol'shasts' astravou Egeiskaga mora patrapili pad kantrol' Asmanskai Imperyi u 15 stagoddzi, astravy Kipr i Kryt zastavalisia venetsyianskimi terytoryiami i byli zakhoplenyia asmanami tol'ki u 1571 i 1670 gadakh adpavedna. Adzinai chastkai grechaskamounaga svetu, iakaia pazbegla dougaterminovaga asmanskaga uplyvu, byli Ianichnyia astravy^{[zauv 3][zauv 4]}, iakiia zastavalisia u skladze venetsyianskai dziarzhavy da zakhopu Pershai Frantsuzskai Respublikai u 1797 godze, paslia chago peraishli da Brytanskai Imperyi u 1809 godze i byli pryiadnanyia da Gretsyi u 1864 godze. U toi chas, iak greki na Ianichnykh astravakh i u Kanstantsinopali zhyli u dastatku, a nekatoryia z grechaskikh zhykharou Kanstantsinopalia navat znakhodzilisia va uladze Asmanskai administratsyi, bol'shaia chastka nasel'nitstva matserykovai Gretsyi patsiarpela ad ekanamichnykh nastupstvau asmanskaga zavaiavannia. Asmanskaia Imperyia uviala vialikiia padatki, ukliuchaiuchy <> -- kozhnaga piataga khlopchyka z khrystsianskikh siamei zabirali u korpus ianycharau, dze iany prakhodzili vaennuiu padrykhtouku u armii Sultana. U sel'skai gaspadartsy pravodzilasia palityka stvarennia spadchynnykh uladanniau, peratvaraiuchy nasel'nitstva grechaskikh viosak u prygonnykh sialian. Susvetny Patryiarkh Grechaskai pravaslaunai tsarkvy atrymau vialikuiu uladu pad abaronai sultana, staushy dukhounym lidaram usiago pravaslaunaga nasel'nitstva imperyi, grechaskaga i slavianskaga. Niagledziachy na toe, shto Asmanskaia dziarzhava ne prymushala nasel'nitstva prymats' islam, khrystsiiane sutykalisia z dyskryminatsyiai, pryznachanai dlia vyluchennia ikh nizkaga statusu u imperyi, i z zhorstkimi adnosinami z boku miastsovykh asmanskikh ulad, shto pryvialo da perakhodu u islam peunai chastki nasel'nitstva. Nekatoryia greki, pryniaushy islam, stanavilisia krypta-khrystsiianami (u taine zastavalisia pasliadounikami khrystsiianstva). Pravaslaunaia tsarkva Gretsyi zguliala roliu u zakhavanni grechaskai spadchyny, i u 19 stagoddzi grechaskaia pravaslaunaia vera stala simvalam grechaskai natsyianal'nastsi. Kharaktar Asmanskai administratsyi Gretsyi zmianiausia, ale byu advol'nym i chasta surovym. Nekatoryia grechaskiia garady meli gubernatarau, iakikh pryznachau Sultan, u toi chas iak inshyia (takiia iak Afiny) z'iaulialisia samakiraval'nymi munitsypalitetami. Gornyia raiony i nekatoryia astravy zastavalisia faktychna nezalezhnymi ad asmanskaga kiraunitstva na pratsiagu stagoddziau. U vaennykh kanfliktakh pamizh Asmanskai Imperyiai i inshymi dziarzhavami greki chasta paustavali suprats' asmanau, napryklad u bitve pry Lepantse (1571), u sialianskikh paustanniakh na Epiry (1600--1601), u Asmanska-venetsyianskai vaine (1684--1699) i u paustanni Arlova (1770). Getyia paustanni byli zhorstka zadushany turkami.

U 16 i 17 stagoddziakh u Gretsyi pachali z'iauliatstsa idei i perspektyvy dlia zviarzhennia asmanskaga valadarstva. U 18 stagoddzi grechaskiia kuptsy stali daminavats' u gandli Asmanskai Imperyi, stvarats' supol'nastsi pa usim Mizhzemnamor'i, na Balkanakh i u Zakhodniai Europe. Niagledziachy na toe, shto asmanskae zavaiavanne pazbavila Gretsyiu znachnykh eurapeiskikh intelektual'nykh rukhau, takikh iak Refarmatsyia i Asvetnitstva, getyia idei razam z idealami Frantsuzskai revaliutsyi i ramantychnaga natsyianalizmu pachali pranikats' u Gretsyiu z dapamogai gandliovai dyiaspary. U kantsy 18 stagoddzia naibol'sh uplyvovy grechaski pis'mennik i intelektual Rygas Fereas arganizavau kompleksny natsyianal'ny rukh, nakiravany na vyzvalenne usikh balkanskikh narodau i stvarenne <>. U 1797 godze ion byu aryshtavany austryiskimi chynounikami u Tryestse i razam z siabrami byu departavany u Belgrad i peradadzeny uladam Asmanskai Imperyi, paslia chago u cherveni 1798 goda iany byli zadushanyia, a ikh tsely skinutyia u Dunai. Inshy grechaski intelektual Adamantyias Karais byu svedkam Frantsuzskai revaliutsyi, paslia chago perakonvau zamozhnykh grekau budavats' shkoly i bibliiateki dlia daleishai adukatsyi grechaskaga nasel'nitstva, lichyushy, shto paglyblenne adukatsyi neabkhodna dlia pratsvitannia grechaskaga naroda i krainy. Iago metai bylo stvarenne demakratychnai Gretsyi, iak u Zalaty vek Piarykla, ale ion ne dazhyu da kantsa vainy za nezalezhnasts'.

U 1814 godze u Adese, iakaia byla vazhnym tsentram grechaskai gandliovai dyiaspary, maladyia kuptsy Nikalaas Skufas, Emanuil Ksantas i Afanasii Tsakalau zasnavali tavarystva <<Filiki Eteryia>> (grech. Philike Etaireia -- Saiuz siabrou) i pry padtrymtsy zamozhnykh grechaskikh supolak u Vialikabrytanii i Zluchanykh Shtatakh Ameryki iany pachali planavats' paustanne. Tavarystva planavala pachats' paustanne na terytoriakh Pelapanesa, Dunaiskikh kniatvau i Kanstantsinopalia. 6 sakavika 1821 goda u Dunaiskikh kniastvakh uspykhnula paustanne na chale z Aleksandrasam Ipsilanty, ale neuzabave iano bylo zadushana turkami. Padzei na pounachy stymuliavali grekau Pelapanesa da dzeianniau i 17 sakavika maniioty abviastsili vainu Asmanskai Imperyi. Lichytstsa, shto revaliutsyia byla abveshchana 25 sakavika^[32] mitrapalitam Germanam, iaki uzniau stsiag z kryzhom u manastyry Agiia-Laura, ale nekatoryia gistoryki sumniavaiutstsa u sapraudnastsi getai padzei. U kantsy mesiatsa Pelapanes pachau adkrytae paustanne i da kastrychnika 1821 goda greki na chale z Teadorasam Kalakatronisam zakhapili gorad Trypali. Pershymi regiionami, iakiia paustali na terytoryi Tsentral'nai Gretsyi byli Falkida (24 sakavika) i Salona (27 sakavika), i da kantsa 1821 goda revaliutsyianery zamatsavali svae pazitsyi u getai chasttsy krainy. Revaliutsyinyia dzeianni byli raspachatyia na Krytse, na Kipry, u Makedonii i inshykh regiionakh, ale iany khutka byli zadushanyia. Novautvorany grechaski flot meu pospekhi u barats'be suprats' Asmanskaga flotu u Egeiskim mory i pradukhiliu prybytstsio asmanskaga padmatsavannia na matsiaryk. U snezhni 1821 goda adbylosia pershae pasiadzhenne Grechaskai natsyianal'nai asamblei, reprezentatyunaga revaliutsyinaga palitychnaga organa, iaki skladausia amal' vykliuchna z pradstaunikou pelapaneskai shliakhty. Na pasiadzhenni byli pryniaty pershyia miastsovyia statuty. Revaliutsyinaia dzeinasts' byla razdroblena z-za adsutnastsi motsnaga tsentral'naga kiraunitstva. U 1822 i 1824 gadakh turki i egiptsiane atakavali astravy, u tym liku Khiios i Psaru, zdziaisniaiuchy masavyia zaboistvy miastsovaga nasel'nitstva. Geta pauplyvala na zmenu merkavannia gramadstva Zakhodniai Europy na karysts' grechaskikh paustantsau. Napruzhanasts', iakaia uznikla pamizh roznymi grechaskimi grupami, pryviala da dzviukh zapar gramadzianskikh voinau. Mizh tym, asmanski sultan viou peramovy z Mukhamedam Ali Egipetskim, iaki pagadziusia adpravits' svaigo syna Ibragima-pashu u Gretsyiu z armiiai dlia padaulennia revaliutsyi i viartannia terytoryi. Ibragim prybyu na Pelapanes u liutym 1825 goda i adrazu dabiusia pospekhu: k kantsu 1825 goda bol'shaia chastka Pelapanesa znakhodzilasia pad egipetskim kantrolem, a gorad Mesalangiion, iaki znakhodziusia u asmanskai abloze z krasavika 1825 goda, pau u krasaviku 1826 goda. Niagledziachy na toe, shto Ibragim byu peramozhany na pauvostrave Mani, ion paspiakhova zadushyu paustanni na Pelapanese i u Afinakh. Paslia nekal'kikh gadou peragavorau try vialikiia dziarzhavy, Rasiiskaia Imperyia, Vialikabrytaniia i Frantsyia, vyrashyli umiashatstsa u kanflikt i nakiravali flot u Gretsyiu. Paslia naviny pra toe, shto asmanski-egipetski flot zbiraetstsa atakavats' vostrau Idra, saiuzny flot perakhapiu iago kalia gorada Pilasa i paslia tydniovaga suprats'staiannia atrymau peramogu. U 1828 godze pad kiraunitstvam frantsuzskaga ekspedytsyinaga korpusa egipetskiia voiski byli evakuiavanyia z Pelapanesa. U kastrychniku 1828 goda greki sfarmiravali novy urad, kiraunikom iakoga stau Iaan Kapadystryia, paslia chago pachali zakhop Tsentral'nai Gretsyi, u tym liku Afin i Fivau. Aposhniai vialikai padzeiai vainy stala bitva pry Petry, iakaia adbylasia 12 verasnia 1829 goda na pounachy ad Atyki i u iakoi grechaskiia voiski pad kiraunitstvam Demetryiasa Ipsilanty upershyniu byli padrykhtavanyia, iak eurapeiskaia armiia, a ne iak partyzanskiia atrady. Iany peramagli asmanskiia voiski, iakiia zdali use zemli ad Livadyi da raki Sperkheios za magchymasts' biaspechnaga adykhodu z Tsentral'nai Gretsyi. U 1830 godze Vialikabrytaniiai, Frantsyiai i Rasiiskai Imperyiai byu skladzeny Londanski pratakol, iaki pradugledzhvau stvarenne nezalezhnai Grechaskai dziarzhavy pad uladai manarkha, a u 1831 godze pradstaunikom varozhaga klanu byu zabity gubernatar Iaan Kapadystryia. U 1832 godze dziarzhavy prapanavali na tron bavarskaga kniazia Otana, paslia chago Piataia natsyianal'naia asambleia u Nafpliione pryniala prapanovu i stvaryla kanstytutsyiu 1832 goda. Mezhy Karaleustva Gretsyia byli patsverdzhany Londanskim pratakolam ad 30 zhniunia 1832 goda, padpisanym pradstaunikami trokh dziarzhau.

Na pratsiagu pershykh gadou praulennia Otana ad iago imia pravili bavarskiia regenty i byli vel'mi nepapuliarnymi siarod grekau, adnak zaklali asnovy grechaskai administratsyi, armii, sudovai sistemy i sistemy adukatsyi. Iany pravili da 1937 goda, kali byli adklikany pa patrabavanniu Brytanii i Frantsyi, i Otan pryznachyu grechaskikh ministrau, ale chynouniki z Bavaryi pa-raneishamu skladali bol'shasts' administratsyi i armii Gretsyi. Paslia paustannia u Afinakh u verasni 1843 goda, iakoe uspykhnula u vyniku nezadavolenastsi dzeianniami karalia, byla stvorana kanstytutsyia i dvukhpalatny parlament. Ulada peraishla da palitykau, bol'shasts' iakikh skladali kamandziry u vaine za nezalezhnasts'. U grechaskai palitytsy 19 stagoddzia daminavala natsyianal'nae pytanne: byla raspausiudzhana <<Vialikaia ideia>> (grech. Megale Idea) pa vyzvalenni usikh grekau i adnaulenni dziarzhavy z usima grechaskimi zemliami i stalitsai u Kanstantsinopali. Iana padtrymlivalasia amal' besperapynnymi paustanniami suprats' asmanau na usikh grekamounykh terytoryiakh, ukliuchaiuchy Kryt, Fesaliiu i Makedoniiu. Novae pakalenne grechaskikh palitykau usio bol'sh netsiarpima stavilasia da umiashannia karalia Otana u spravy urada. U 1862 godze karol' adkhiliu prem'er-ministra, byloga admirala Kanstantynasa Kanarysa, naibol'sh uplyvovaga palityka tago peryiadu, shto vyklikala vaenny miatsezh, iaki vymusiu Otana pryniats' nepazbezhnae rashenne pakinuts' krainu.

Novym karaliom Gretsyi stau malady datski prynts Georg, za pryniatstse iakoga Brytaniia sastupila Gretsyi Ianichnyia astravy. Pa iago patrabavanniu u 1864 godze dziarzhava pryniala bol'sh demakratychnuiu kanstytutsyiu, pavodle iakoi byli skarochany paunamotstvy karalia, admeneny senat, a prava golasu atrymali use daroslyia muzhchyny. Palitychnyia partyi, u asnounym, kantsentravalisia vakol asobnykh lidarau, ale isnavali dzve shyrokiia palitychnyia tendentsyi: liberaly na chale z Kharylaasam Trykupisam, a paznei Elefteryiasam Venizelasam, i kanservatary na chale z Teadorasam Deliianisam, a paznei Frasivulasam Zaimisam. Trykupis i Deliianis daminavali u grechaskai palitytsy kantsa 19 stagoddzia, pa nekal'ki razou zaimaiuchy pasadu prem'er-ministra.

Na pratsiagu usiago 19 stagoddzia Gretsyia zastavalasia vel'mi bednai krainai, u iakoi ne khapala syraviny i materyialau, infrastruktury i kapitalu. Sel'skaia gaspadarka znakhodzilasia na nizkim uzrouni, a sialianstva zastavalasia za miazhoi bednastsi, iakaia panavala u sel'skai miastsovastsi i na astravakh i paslablialasia tol'ki mashtabnai emigratsyiai u ZShA. Tym ne mensh, u kantsy stagoddzia byu dasiagnuty pragres u budaunitstve kamunikatsyi i infrastruktury. Niagledziachy na drennuiu finansavuiu situatsyiu, Afiny arganizavali adradzhenne Alimpiiskikh gul'niau u 1896 godze, iakiia meli vialiki pospekh.

Pytanne pra vyzvalenne grekamounykh pravintsyi Asmanskai imperyi stanavilasia usio bol'sh vostrym. Paslia rasiiska-turetskai vainy (1877--1878) u ramkakh Berlinskaga dagavora Gretsyi byli peradadzenyia Fesaliia i nevialikaia chastka Epira. U 1897 godze urad Teadorasa Deliianisa pad tsiskam gramadstva abviastsiu vainu Asmanskai imperyi, adnak drenna navuchanaia i abstaliavanaia grechaskaia armiia byla razbita turkami. Dziakuiuchy umiashanniu vialikikh dziarzhau, Gretsyia stratsila tol'ki nevialikiia terytoryi na miazhy z asmanskai imperyiai, a na Krytse byla stvorana autanomnaia Krytskaia dziarzhava na chale z Georgam I. Antyuradavae paustanne u Gudzi 15 zhniunia 1909 goda, arganizavanae taemnym tavarystvam <>, chlenami iakoga byli, u asnounym, maladyia afitsery, stala peralomnym u suchasnai grechaskai gistoryi. Vaennyia, iakiia zakhapili uladu u kraine, ale ne meli palitychnaga dosvedu, zaprasili u iakastsi palitychnaga daradtsy Elefteryiasa Venizelasa. Ion khutka zarekamendavau siabe u iakastsi magutnaga palitychnaga dzeiacha, a iago saiuzniki peramagli na vybarakh u zhniuni 1910 goda. U kastrychniku 1910 goda Venizelas stau prem'er-ministram, paslia chago daminavau u grechaskai palitytsy na pratsiagu nastupnykh 25 gadou.

U vyniku Pershai balkanskai vainy 1912 goda suprats' Asmanskai imperyi i Drugoi balkanskai vainy 1913 goda suprats' Balgaryi Gretsyia pavialichyla svaiu ploshchu i kol'kasts' nasel'nitstva amal' u dva razy. Da terytoryi krainy byli daluchany paudniovy Epir, paudniovaia palovai Makedonii (viadomai iak Grechaskaia Makedoniia), Kryt i astravy Egeiskaga mora. U sakaviku 1913 goda anarkhist Aliaksandras Shynas zabiu karalia Georga u Fesalonikakh, i prastol zaniau iago syn Kanstantsin I, iaki byu pershym karaliom, iaki naradziusia u Gretsyi i byu pravaslaunym. Ulichvaiuchy iago roliu galounakamanduiuchaga grechaskai armii padchas Balkanskikh voinau, iago papuliarnasts' byla velizarnai i kankuravala tol'ki z prem'er-ministram Venizelasam.

Padchas Pershai susvetnai vainy (1914--1918) pamizh karaliom, iaki vystupau za zakhavanne neitralitetu, i prem'er-ministram, iaki aktyuna agitavau ustuplenne Gretsyi u vainu na baku Saiuznikau, adbyusia kanflikt. Kali u kastrychniku 1915 goda Balgaryia ustupila u vainu u iakastsi saiuznika Germanii, Venizelas zaprasiu Saiuznyia voiski u Gretsyiu (Fesalonikski front), z-za chago byu adkhileny ad pasady Kanstantsinam. U zhniuni 1916 goda Venizelas stvaryu chasovy urad natsyianal'nai abarony u Fesalonikakh, kantraliavanykh Saiuznikami. Paslia getaga Kanstantsin faktychna kiravau tol'ki terytoryiai, iakaia nalezhala Gretsyi da Balkanskikh voinau (<>), ustupaiuchy u bitvy suprats' frantsuzau, a paslia Liutauskai revaliutsyi u Rasii u 1917 godze pakinuu krainu, iak i bol'shasts' raialistau. Nastupnym karaliom stau iago drugi syn Aliaksandr, a Venizelas uznachaliu adzinuiu Gretsyiu u vaine na baku Saiuznikau, adnak u gramadstve ukaraniusia padzel na prykhil'nikau i pratsiunikau Venizelasa (tak zvany Natsyianal'ny raskol).

Paslia raspadu Asmanskai imperyi u vyniku Pershai susvetnai vainy Gretsyia atrymala Zakhodniuiu i Uskhodniuiu Frakiiu, a taksama zonu pamizh Smirnai i zakhodniai Anatoliiai i rykhtavalasia da dougachakanaga pryiadnannia Kanstantsinopalia. Tym ne mensh, glyboki razlom u gramadstve pryviou da parazy liberal'nai partyi na vybarakh 1920 goda, a taksama da referendumu, na iakim grechaski narod pragalasavau za viartanne karalia Kanstantsina z vygnannia paslia raptounai smertsi Aliaksandra. Paslia viartannia raialistau da ulady mnogiia veterany voiska Venizelisa byli zvol'nenyia tsi pakinuli armiiu, a u zhniuni 1922 goda turetskaia armiia pry padtrymtsy Italii i Frantsyi razburyla grechaski front i uziala Smirnu u aperatsyi, iakaia pryviala da katastrafichnai <<razni u Smirne>>. Parazy u vaine prymusila grechaskuiu armiiu pakinuts' ne tol'ki Anatoliiu, ale i Uskhodniuiu Frakiiu i astravy Imbras i Tenedas (zaraz Giokcheada i Bazdzhaada), a taksama paklala kanets vialikai idei i pakinula Gretsyiu finansava vycharpanai i demaralizavanai.

U 1941-44 akupiravana ital'ianska-niametskimi voiskami.

U 1944-49 u Gretsyi idze gramadzianskaia vaina pamizh kamunistami i raialistami.

Manarkhiia byla skasavana tol'ki u 1973 silami vaennykh.

Gretsyia -- unitarnaia respublika parlamentskaga typu. Palitychnym rezhymam krainy z'iauliaetstsa pradstaunichaia demakratyia, a asnounym zakonam dziarzhavy -- Kanstytutsyia. Pershyia try kanstytutsyinyia akty Gretsyi z'iavilisia iashche padchas vainy za nezalezhnasts', a dzeiuchaia kanstytutsyia byla pryniata piatym sklikannem Parlamenta i ustupila u silu u 1975 godze paslia padzennia vaennaga rezhymu palkounikau. Try razy kanstytutsyia zmianialasia, naibol'sh istotna u 1986 godze, a taksama u 2001 i 2008 gadakh. Asnouny zakon krainy skladaetstsa z 120 artykulau i pradugledzhvae padzel ulady na zakandauchuiu, vykanauchuiu i sudovuiu galiny, a taksama pradastauliae shyrokiia garantyi (zmenami 2001 goda) gramadzianskikh svabod i satsyial'nykh pravou. Zhanchyny Gretsyi atrymali vybarchae prava u 1952 godze.

U adpavednastsi z kanstytutsyiai, vykanauchyia funktsyi azhytstsiauliaiutstsa Prezidentam respubliki i Uradam. Paslia zmianennia Kanstytutsyi u 1986 godze paunamotstvy Prezidenta byli znachna zrezanyia i zaraz iany u bol'shai stupeni tsyrymaniial'nyia. Dzeiuchy Prezident Gretsyi, Prakopis Paulopulas, byu abrany na pasadu 18 liutaga 2015 goda.

Prezident abiraetstsa Parlamentam na piatsigadovy termin i ne mae prava abiratstsa na pasadu bol'sh, chym dva razy. Kali prezidentski termin minae, parlament galasue za abranne novaga Prezidenta. U pershykh dvukh turakh galasavannia kandydatu u prezidenty neabkhodna nabrats' ne mensh za 2/3 galasou (200 galasou) deputatau. U tretsim i aposhnim tury kandydatu neabkhodna nabrats' 3/5 galasou (180 galasou) deputatau. U vypadku, kali u tretsim tury kandydat u prezidenty ne nabirae neabkhodnai kol'kastsi galasou, Parlament raspuskaetstsa, a Prezident pavinen abviastsits' novyia parlamentskiia vybary na pratsiagu blizheishykh 30 dzion. U pershym tury prezidentskikh vybarau u novym parlamentse kandydatu neabkhodna nabrats' 3/5 galasou (180 galasou) deputatau, u drugim tury -- absaliutnuiu bol'shasts' (151 golas), a u tretsim tury Prezidentam stanovitstsa kandydat, iaki nabirae prostuiu bol'shasts' galasou. Sistema raspratsavana takim chynam, kab sadzeinichats' dasiagnenniu kansensusu u vybary Prezidenta krainy siarod asnounykh palitychnykh partyi.

Prezident mae prava ab'iauliats' vainu, pamilavanne i zakliuchats' pagadnenni ab miru, saiuze i udzelu u mizhnarodnykh arganizatsyiakh. Pa pros'be Urada parlamentskaia bol'shasts' abaviazana ratyfikavats' getyia dzeianni, pagadnenni abo dagavory. U vykliuchnykh vypadkakh neabkhodna absaliutnaia bol'shasts' tsi 3/5 galasou (napryklad, dlia ustuplennia u Eurapeiski Saiuz byli neabkhodnyia 3/5 galasou).

Prezident mozha taksama azhytstsiauliats' peunyia nadzvyiaainyia paunamotstvy, iakiia pavinny byts' padpisany adpavednym ministram Urada. Prezident ne mozha raspuskats' parlament, adprauliats' u adstauku urad, prypyniats' dzeianne artykulau kanstytutsyi, davats' abviashchenni bez zgody Prem'er-ministra abo adpavednaga ministra Urada. Dlia abviashchennia referenduma ion pavinen atrymats' adabrenne Parlamenta.

Zakanadauchaia ulada azhytstsiauliaetstsa adnapalatnym Parlamentam Gretsyi, iaki skladaetstsa z 300 deputatau. Pa vynikakh aposhnikh parlamentskikh vybarau, iakiia adbylisia 20 verasnia 2015 goda, Kaalitsyia radykal'nykh levykh (grech. Sunaspismos Rizospastikes Aristeras) tsi SIRYZA (grech. SURIZA) atrymala 145 mestsau u parlamentse, a liberal'na-kanservatyunaia partyia <<Novaia demakratyia>> (grech. <>) -- 75 mestsau.

Useagul'nyia pramyia parlamentskiia vybary adbyvaiutstsa kozhnyia 4 gady pa prapartsyinai sisteme u 48 vybarchykh akrugakh, 8 adnamandatnykh akrugakh i 1 agul'nanatsyianal'nym spise. 288 pradstaunikou vyznachaiutstsa u vybarchykh akrugakh, dze vybarshchyki addaiuts' svoi golas za peunuiu partyiu. Astatniia 12 mestsau Parlamenta vyznachaiutstsa z agul'nanatsyianal'naga partyinaga spisu, u zalezhnastsi ad kol'kastsi atrymanykh galasou kozhnym kandydatam. Partyia, iakaia peramagae na parlamentskikh vybarakh i nabirae bol'shasts' mestsau u Parlamentse, farmirue Urad. Prezident respubliki mae prava raspustsits' Parlament ranei zakanchennia termina dzeiannia parlamenta pa prapanove Kabineta ministrau, kali takoe rashenne zviazana z natsyianal'nym pytannem vykliuchnai vazhnastsi. Use pastanovy, iakiia prymae Parlament, kab iany ustupili u silu, pavinen padpisats' Prezident.

Pasadu Prem'er-ministra, kiraunika Urada Gretsyi i Kabineta ministrau, iak pravila, zaimae lidar palitychnai partyi, iakaia mae bol'shasts' mestsau u Parlamentse. Farmal'na Prezident Gretsyi padae i stsviardzhae kandydaturu Prem'er-ministra, a taksama, pavodle iago rekamendatsyi, pryznachae i zdymae z pasady inshykh chlenau Kabineta ministrau. Takim chynam, Prem'er-ministr Gretsyi z'iauliaetstsa samai uplyvovai figurai palitychnai sistemy krainy, bo iamu nalezhyts' paunata palitychnai ulady. Pavodle Kanstytutsyi, Prem'er-ministr garantue adzinstva Urada i nakirouvae iago dzeinasts'. Dzeiuchym Prem'er-ministram Gretsyi z'iauliaetstsa lidar partyi SIRYZA Aleksis Tsypras.

Koler	Partyia	Mestsau
Uradavyia partyi
	SIRYZA	144
	Partyia <>	9
Apazitsyinyia partyi
	Partyia <>	75
	Partyia <>	18
	Demakratychnaia kaalitsyia	16
	Kamunistychnaia partyia	15
	Partyia <>	10
	Saiuz tsentrystau	9
	Nezalezhnyia	4
Usiago mestsau		300

U Gretsyi sudovaia ulada dzelitstsa na gramadzianskiia i administratsyinyia sudy. Gramadzianskiia sudy razgliadaiuts' gramadzianskiia i kryminal'nyia spravy, a administratsyinyia sudy vyrashaiuts' sprechki pamizh gramadzianami i administratsyinymi organami krainy.

Sudovaia sistema Grechaskai Respubliki ukliuchae u siabe try viarkhounyia sudy: Kasatsyiny sud (grech. Areios Pagos), Dziarzhauny savet (grech. Sumboulio tes Epikrateias) i Palatu audytarau (grech. Elegktiko Sunedrio). U sklad getykh sudou uvakhodziats' prafesiinyia suddzi -- vypuskniki Natsyianal'nai shkoly suddziau. Shliakh, iaki suddzia pavinen pastupova praistsi, kab stats' chlenam adnago z viarkhounykh sudou, vyznachaetstsa kanstytutsyiai i dzeiuchym zakanadaustvam. Prezidenty i vitse-prezidenty trokh viarkhounykh sudou vybiraiutstsa Kabinetam ministrau Gretsyi siarod dzeiuchykh chlenau kozhnaga z sudou.

Kasatsyiny sud z'iauliaetstsa naivysheishym sudom pa gramadzianskikh i kryminal'nykh spravakh, a Dziarzhauny savet z'iauliaetstsa naivysheishym administratsyinym sudom. Palata audytarau, u svaiu chargu, mae vykliuchnuiu iurysdyktsyiu nad peunymi administratsyinymi pytanniami (napryklad, iana sudzits' sprechki, iakiia vynikaiuts' z zakanadaustva pa reguliavanniu pensii dziarzhaunykh sluzhachykh), i iae rashenni ne moguts' byts' abskardzhanyia. Geta znachyts', shto iany ne z'iauliaiutstsa drugoi instantsyiai Dziarzhaunaga saveta.

Chasam, viarkhounyia sudy prymaiuts' supiarechlivyia rashenni abo sudziats' ne u adpavednastsi z kanstytutsyinastsiu pravavoga zabespiachennia. Takiia sprechki vyrashaiutstsa Viarkhounym spetsyial'nym sudom, sklad i iurysdyktsyia iakoga reguliuiutstsa kanstytutsyiai. Iak pakazvae sama nazva, gety sud ne z'iauliaetstsa stalym i utvaraetstsa tady, kali uznikae asabliva vypadak, iaki znakhodzitstsa u iago kampetentsyi. Viarkhouny spetsyial'ny sud ukliuchae u siabe 11 chlenau: prezidentau trokh viarkhounykh sudou, chatyrokh chlenau Kasatsyinaga suda i chatyrokh chlenau Dziarzhaunaga saveta.

Kali vyrashaetstsa sprava kanstytutsyinastsi zakona abo sprechka pamizh viarkhounymi sudami, u sklad Viarkhounaga spetsyial'naga suda uvakhodziats' iashche dva chleny -- prafesary iurydychnykh shkolau Gretsyi. Viarkhouny spetsyial'ny sud -- adzinaia instantsyia, iakaia mozha abviastsits' nekanstytutsyinae palazhenne zakona <> (<>), u toi chas iak try viarkhounyia sudy moguts' tol'ki abviastsits' takoe palazhenne <> da kankretnaga vypadku. Viarkhouny spetsyial'ny sud taksama z'iauliaetstsa i Viarkhounym viabarchym sudom, vyrashaiuchy pytanni zakonnastsi vybarau u zakanadauchyia organy.

Stsiag Gretsyi uiaeuliae saboi pramavugol'nae palotnishcha z praportsyiami 3:2, iakoe skladaetstsa z dzeviatsi rounykh garyzantal'nykh palos siniaga (blakitnaga) i belaga kolerau, iakiia charguiutstsa pamizh saboi. Usiaredzine siniaga kvadrata u levym verkhnim kutse razmeshchany bely kryzh, iaki simvalizue daminuiuchuiu u grechaskai dziarzhave pravaslaunuiu khrystsiianskuiu religiiu. Simvalizm sinikh i belykh palos stsiaga nikoli ne byu ustaliavany iakim-nebudz' uradavym rashennem. Lichytstsa, shto iany simvalizuiuts' 9 skladou natsyianal'naga devizu <> (<>, E-lef-tyia-ry-ia i Ta-na-tos). Taksama isnue versiia, shto palosy simvalizuiuts' 9 muz, bagin' mastatstva i navuk.

Pershapachatkova dziarzhauny stsiag nezalezhnai Gretsyi skladausia tol'ki z belaga kryzha na sinim fone. Znachenne getykh kolerau, iakiia zausiody vykarystouvalisia u simvalakh krainy, taksama dakladna ne vyznachana. Viadoma, shto revaliutsyianery 1821 goda, vybiraiuchy kolery dlia grechaskaga stsiaga u 1822 godze, vystupili suprats' chyrvonaga i zialionykh kolerau iak zviazanykh z islamskai simvolikai Asmanskai Imperyi. Suchasny gerb pachau vykarystouvatstsa u iakastsi natsyianal'naga u pershai palove 1970-kh gadou i byu zakanadaucha zatsverdzhany 22 snezhnia 1978 goda.

Suchasny gerb Gretsyi byu raspratsavany mastakom Kostasam Gramatopulasam i zakandaucha zatsverdzhany 7 chervenia 1975 goda. Ion skladaetstsa z dvukh asnounykh elementau -- geral'dychnaga siniaga shchyta z belym kryzham (fragment suchasnaga stsiaga), a vakol shchyta -- laurovy vianok. Shchyt z kryzham simvalizue voinskuiu slavu i u toi zha chas galounuiu grechaskuiu religiiu -- pravaslaue. Laurovy vianok simvalizue starazhytnuiu gistoryiu Gretsyi, bo takimi viankami uznagarodzhvali peramozhtsau starazhytnykh Alimpiiskikh gul'niau.

Natsyianal'ny gimn Gretsyi, <<Gimn svabodze>> (grech. Umnos eis ten Eleutherian), byu napisany Nikalaasam Mandzarasam na tekst zasnaval'nika navagrechaskai paezii Dyianisiiasa Salamosa. Paema Salamosa byla napisana u 1823 godze i skladaetstsa z 158 strof. Muzychny tvor byu napisany u 1828--1830 gadakh, i u im byli vykarystany tol'ki 24 strafy. Pershyia try strafy (paznei pershyia dzve) <> byli zatsverdzhany u iakastsi dziarzhaunaga gimna u 1865 godze, a u 1966 godze taksama stali dziarzhaunym gimnam Kipra. Takim chynam, geta adziny gimn, iaki vykarystouvaetstsa dzviuma dziarzhavami.

• 1 studzenia -- Novy god pa khrystsiianskim letazlichenni (grech. Protokhronia);
• 6 studzenia -- Teafaniia (grech. Theophania);
• data zmennaia -- Apokryes (grech. Apokries);
• 25 sakavika -- Dzen' nezalezhnastsi Gretsyi (grech. Emera tes Ellenikes Anexartesias);
• data zmennaia -- Vialikdzen' (grech. paskha);
• 1 maia -- Dzen' pratsy (grech. Ergatike Protomagia);
• 19 maia -- Dzen' pamiatsi genatsydu grekau u Maloi Azii (grech. Genoktonia ton Ellenon tou Pontou);
• 26 maia -- Dzen' Iaana Ruskaga (grech. Agios Ioannes o Rosos);
• 15 zhniunia -- Uspenne Bagarodzitsy (grech. Koimesis Theotokou);
• 26 kastrychnika -- Dzen' Sviatoga Dymitryia Salunskaga (grech. Agios Demetrios);
• 28 kastrychnika -- Dzen' Okhi (grech. Epeteios tou Okhi);
• 6 snezhnia -- Dzen' Sviatoga Mikalaia Tsudatvortsa (grech. Agios Nikolaos);
• 25 snezhnia -- Kaliady (grech. Khristougenna).

Dyplamatychnyia adnosiny pamizh Respublikai Belarus' i Grechaskai Respublikai byli ustanouleny 5 sakavika 1992 goda^[33].

Administratsyina Gretsyia dzelitstsa na 13 peryferyi, 9 z iakikh razmeshchanyia na matserykovai chasttsy, astatniia 3 -- astraunyia. Pavodle administratsyinaga padzelu 1997 goda, isnavali 3 gipernomy (grech. Upernomarkhia), a peryferyi dzialilisia na 50 nomau (grech. Nomoi). Akramia tago, namarkhiia Atyka ukliuchala u siabe 4 nomy: Afiny, Uskhodniaia Atyka, Pirei i Zakhodniaia Atyka. Nomy u svaiu chargu dzialilisia na demy (munitsypalitety). Paslia pryniatstsia pragramy Kalikratysa 2010 goda padzel na nomy byu admeneny. Novy administratsyiny padzel Gretsyi ustupiu u silu 1 studzenia 2011 goda.

Pavodle pragramy Kalikratysa Gretsyia padzialiaetstsa na 7 detsentralizavanykh administratsyi, u sklad iakikh uvakhodziats' adna, dzve tsi try peryferyi (za vykliuchennem Atyki i Kryta). Administratsyia detsentralizavanykh adzinak znakhodzitstsa u padparadkavanni General'naga sakratara, iaki pryznachaetstsa nauprost uradam Gretsyi, a taksama kansul'tatyunym savetam, iaki u vypadku neabkhodnastsi zviartaetstsa da peryferyiarkha i pradstaunikou munitsypalitetau. Detsentralizavanyia administratsyi ne z'iauliaiutstsa organami samakiravannia, a sluzhats' metam detsentralizatsyi kiravannia krainai. Autanomnaia manaskaia dziarzhava Sviatoi Gary (Afon) ne uvakhodzits' u detsentralizovanyia administratsyi i mae asablivy status autanomnaga regiionu, zakhouvaiuchy svae instytuty pavodle <> 1924 goda. Geta samakiravanaia abshchyna dvatstsatsi pravaslaunykh manastyrou, iakiia z 1313 znakhodziatstsa pad nepasrednai tsarkounai iurysdyktsyiai Kanstantsinopal'skaga Patryiarkha. Suverenitet Gretsyi nad pauvostravam zamatsavany Lazanskim pagadnennem 1923 goda.

Detsentralizavanyia administratsyi dzliatstsa na 13 peryferyi, iakiia z'iauliaiutstsa arganizatsyiami miastsovaga samakiravannia drugoga uzrouniu i adpaviadaiuts' vialikim geagrafichnym ablastsiam. Peryferyi znakhodziatstsa u padparadkavanni peryferyiarkha i peryferychnaga saveta, iakiia abiraiutstsa kozhnyia 5 gadou useagul'nym galasavannem. Peryferyi padzialiaiutstsa na peryferyinyia adzinki, iakiia u asnounym, ale ne zausiody geagrafichna supadaiuts' z nomami Gretsyi. Kozhnuiu peryferyinuiu adzinku uznachal'vaiuts' vitse-peryferyiarkhi, iakiia abiraiutstsa razam z peryferyiarkhami i z'iauliaiutstsa chlenami toi zha partyi.

Pershym, samym nizkim uzrovenem miastsovaga samakiravannia z'iauliaiutstsa munitsypalitety, abo demi, u vyniku zlitstsia sheragu isnuiuchykh tsiaper munitsypalitetau i abshchyn. Iany znakhodziatstsa u padparadkavanni mera, abo demarkha, i munitsypal'naga saveta, iakiia abiraiutstsa useagul'nym galasavannem kozhnyia 5 gadou. Munitsypalitety padzialiaiutstsa na munitsypal'nyia addzely i, nareshtse, abshchyny. Abshchyny maiuts' svae ulasnyia parady, ale ikh rolia z'iauliaetstsa vykliuchna kansul'tatyunai.

U tselym terytoryia Gretsyi kharaktaryzuetstsa nizkim uzrounem ekalagichnai nebiaspeki i dapushchal'nym uzrounem tekhnagennai nagruzki. Nespryial'ny ekalagichny stan sklausia tol'ki u raionakh garadskikh aglameratsyi Afin i Fesalonikau, dze prazhyvae kalia 3 mln chalavek abo 26 % usiago nasel'nitstva krainy. U pryvatnastsi manitoryng OECD pakazau, shto naibol'sh vostryia prablemy akhovy navakol'naga asiaroddzia getykh raionau -- vysoki uzroven' zabrudzhanastsi atmasfernaga pavetra vykidami CO₂, zluchenniau SO_x i NO_x, a taksama nedastatkovaia stupen' achystki stsiokavykh vod, iakiia skidaiutstsa u natural'nyia vadatsioki i vadaiomy^[34].

Zabrudzhvanne vady -- vynik shmatgadovaga skidu sa stsiokavymi vodami pramyslovykh zabrudzhval'nikau, sel'skagaspadarchykh taksichnykh khimikatau, takikh iak ugnaenni i pestytsydy. Zaliu Saronikas, usio paunochnae i uskhodniae uzbiarezhzhy iakoga zaimaiuts' Afiny i Pirei -- adzin z samykh zabrudzhanykh. Uvogule Gretsyia valodae 54 km3 vodnykh resursau, ale 81 % z ikh vykarystouvaetstsa u sel'skai gaspadartsy i 3 % u pramyslovykh metakh^[35]. Prablema zabrudzhvannia atmasfernaga pavetra uznikla iak pramoe sledstva pagardy ekalagichnykh merapryemstvau padchas khutkaga pramyslovaga rostu u 1970-kh gadakh u spaluchenni z nezbalansavanym razvitstsiom i nereguliavanym razrastannem garadou: tak, 50 % industryial'nykh pradpryemstvau Afin pabudavana u tsentry gorada. Aproch tago geamarfalagichnyia umovy Atyki perashkadzhaiuts' khutkamu rasseivanniu zabrudzhval'nikau u pavetry^[36]. U pryvatnastsi liasnyia pazhary 2009 goda stali prychynai utvarennia dymavoi zaslony nad Afinami.

Dziarzhaunyia pragramy, nakiravanyia na znizhenne vykidau dyiaksidu vugliarodu i svintsa u atmasfernae pavetra, byli razgornutyia u 1978 godze, kali z-za smoga zhykhary Atyki masava pachali zviartatstsa u bal'nitsy sa skargami na dykhal'nuiu i sardechna-sudzinkavuiu sistemy. Z chervenia pa zhniven' 1982 goda urad zakryu 87 pradpryemstvau, 73 pradpryemstvam zagadana skaratsits' vykidy, autamabiliam zabaroneny rukh u tsentry Afin. U studzeni 1988 autapark taksi u tsentry Afin pamenshany na 50 %, a pryvatnym autamabiliam zabaroneny rukh tryma asnounymi garadskimi magistraliami^[35]. Dlia skarachennia vykidau dyiaksidu sery zabaronena vykarystanne syroi nafty dlia tsentral'naga atsiaplennia i pryniaty mery pa znizhenni utrymannia sery u dyzel'nym palive i syroi naftse. Vyrashennia prablemy dapamaglo i budaunitstva 2 i 3 galinki Afinskaga metrapalitena. Tamu z pachatku 2000-kh gadou prablema smogu paspiakhova vyrashaetstsa, a uzroven' dyiaksidu vugliarodu i aksidau sery i azotu stabilizavanaia na dapushchal'nym uzrouni^[34]. Upraulenne vodnymi resursami u Gretsyi taksama dasiagnula znachnaga pragresu u aposhniia gady, asabliva paslia stvarennia novykh pravavykh patrabavanniau vodakarystannia i vodaadviadzennia. U peryiad pamizh 1992 i 2002 gadami navat atrymalasia skaratsits' plot vady dlia sel'skai gaspadarki na 2,5 %. Adnak nekatoryia siarod naibuineishykh rek Gretsyi: Aksias, Stryman, Nestas, Euras -- aziory Dairan i Prespa silkuiutstsa vodami prytokau, iakiia prakhodziats' ne tol'ki na terytoryi Gretsyi, ale i susednikh krain. Tamu dlia Gretsyi nabyvae nadzvychainuiu vazhnasts' neabkhodnasts' kaardynatsyi svaikh namaganniau z inshymi dziarzhavami.

Amal' dzve tratsiny grechaskaga naroda zhyvuts' u garadakh. Naibuineishymi i naibol'sh uplyvovymi tsentrami Gretsyi z'iauliaiutstsa Afiny z nasel'nitstvam u 3 mil'iony chalavek i Fesaloniki. Inshyia viadomyia garady z kol'kastsiu nasel'nitstva, bol'shai za 100 tysiach zhykharou, ukliuchaiuts' u siabe Patry, Irakliian, Larysu, Volas, Rodas, Ianinu, Khan'iu i Khalkidu^[37].

G R P Naibuineishyia garady Gretsyi Grechaskaia statystychnaia sluzhba, perapis 2011 g.[38]
	No.	Gorad	Regiion	Nas.	No.	Gorad	Regiion	Nas.
Afiny Fesaloniki	1	Afiny	Atyka	3,090,508	11	Agryn'ia	Zakhodniaia Gretsyia	93,930	Patry Irakliian
	2	Fesaloniki	Ts.Makedoniia	790,824	12	Kateryni	Ts.Makedoniia	86,170
	3	Patry	Zakhodniaia Gretsyia	214,580	13	Trykala	Fesaliia	80,900
	4	Irakliian	Kryt	173,450	14	Sere	Ts.Makedoniia	76,240
	5	Larysa	Fesaliia	163,380	15	Lamiia	Tsentral'naia Gretsyia	74,720
	6	Volas	Fesaliia	144,420	16	Aleksandrupulis	U.Makedoniia i Frakiia	72,750
	7	Rodas	P.Egeiskiia astravy	118,623	17	Kazani	Z.Makedoniia	70,420
	8	Ianina	Epir	111,740	18	Kavala	U.Makedoniia i Frakiia	70,360
	9	Khan'ia	Kryt	108,310	19	Kalamata	Pelapanes	70,130
	10	Khalkida	Tsentral'naia Gretsyia	102,420	20	Veryia	Ts.Makedoniia	66,630

Bol'shasts' nasel'nitstva Gretsyi skladaiuts' greki (92 %). Adzinai afitsyinai menshastsiu z'iauliaiutstsa musul'mane Frakii i Dadekaneskikh astravou, uluchaiuchy turkau (0,8 % nasel'nitstva Gretsyi), pamakau (balgaramounyia musul'mane, 0,3 %) i tsygan-musul'man (0,1 %). Inshyia menshastsi vyluchaiutstsa u asnounym na mounykh padstavakh i afitsyina ne pryznaiutstsa u Gretsyi: albantsy (1 %; u tym liku arvanity), <> abo makedonskiia slaviane (blizkiia makedontsam, 1,6 %), aramuny (1,1 %, ukliuchaiuchy meglenitau), pravaslaunyia tsygane (iashche 1,8 %), serby (0,3 %), araby (0,3 %), armiane (0,3 %), iaurei (0,05 %) i insh.

Pershyia svedchanni ab isnavanni grechaskai movy u forme Lineinaga pis'ma B, iakoe zviazana z mikenskai tsyvilizatsyiai, datuiutstsa 15 stagoddzem da n.e. Grechaskaia mova byla shyroka raspausiudzhana u iakastsi lingva franka u Mizhzemnamor'i i za iago mezhami na pratsiagu antychnastsi i u kanchatkovym vyniku stala afitsyinym prastamouem Vizantyiskai Imperyi.

Na pratsiagu 19 i 20 stagoddziau ishla sprechka, viadomaia iak pytanne grechaskai movy, pra toe, iakaia mova pavinna byts' afitsyinai u Gretsyi: arkhaichnaia mova kafarevusa, iakaia byla stvorana u 19 stagoddzi i vykarystouvalasia u iakastsi dziarzhaunai i navukovai, tsi dymotyka, iakaia natural'na razvivalasia paslia vizantyiskaga peryiadu i na iakoi razmauliali greki. Getaia sprechka byla kanchatkova vyrashana u 1976 godze, kali dymotyka stala adzinai afitsyinai formai grechaskai movy, a kafarevusa vyishla z uzhyvannia.

Na sionniashni dzen' Gretsyia z'iauliaetstsa lingvistychna adnastainai, i kalia 99 % karennaga nasel'nitstva vykarystouvaiuts' grechaskuiu movu u iakastsi svaioi pershai tsi adzinai rodnai movy. Siarod grekamounaga nasel'nitstva znachnuiu grupu skladaiuts' liudzi, iakiia razmauliaiuts' na pantyiskim dyialektse, iaki pryishou z Maloi Azii u chasy grechaskaga genatsydu. Tym zha chynam u Gretsyi z'iaviusia i kapadaikiiski dyialekt, ale zaraz ion znakhodzitstsa pad pagrozai zniknennia i amal' ne uzhyvaetstsa. Karennyia dyialekty grechaskai movy ukliuchaiuts' u siabe arkhaichnuiu grechaskuiu movu, iakuiu vykarystouvaiuts' karakachany, tradytsyinaia etnichnaia grupa gornykh pastukhou z Grechaskai Makedonii i inshykh paunochnykh chastak krainy.

Pradstauniki musul'manskai menshastsi u Frakii, iakaia skladae kalia 0,95 % ad agul'nai kol'kastsi nasel'nitstva, razmauliaiuts', u asnounym, na turetskai, balgarskai (pamaki) i rumynskai movakh. U inshykh chastkakh krainy rumyny-khrystsiiane taksama vykarystouvaiuts' rumynskuiu movu. Nekatoryia movy natsyianal'nykh menshastsei krainy tradytsyina uzhyvaiutstsa miastsovymi grupami nasel'nitstva u roznykh chastkakh krainy, adnak ikh vykarystanne radykal'na skaratsilasia u 20 stagoddzi u vyniku asimiliatsyi z grekamounai bol'shastsiu. Sionnia getyia movy padtrymlivaiutstsa tol'ki stareishymi pakalenniami zhykharou i znakhodziatstsa na miazhy zniknennia. Geta tychytstsa arvanitau, albanskamounai grupy, pradstauniki iakoi zhyvuts' peravazhna usel'skikh raionakh vakol Afinau, arumunau i meglenarumunau, taksama viadomykh iak valakhi, chyia mova tsesna zviazana z rumynskai i iakiia zhyvuts' u tsentral'nai gornai Gretsyi. Chleny getykh grupau peravazhna lichats' siabe grekami i valodaiuts', pa menshai mery, dzviuma movami, ukliuchaiuchy grechaskuiu.

Pobach z paunochnai miazhoi taksama prazhyvaiuts' slavianamounyia grupy, bol'shasts' z iakikh lichats' siabe grekami. Ikh dyialekty mozhna klasifikavats' iak lingvistychnyia formy makedonskai tsi balgarskai mou. Lichytstsa, shto paslia perasialenniau u 1923 godze u regiione Makedoniia prazhyvala ad 200 da 400 tysiach slavianamounykh. Iaureiskaia abshchyna Gretsyi tradytsyina uzhyvala movu ladzina (iaureiska-ispanskuiu), ale sionnia na ioi razmauliaiuts' tol'ki nekal'ki tysiach chalavek. Inshyia prykmetnyia movy menshastsei ukliuchaiuts' u siabe armianskuiu i gruzinskuiu movy, a taksama greka-tsiurkski dyialekt, iaki uzhyvaiuts' urumy, abshchyna kaukazskikh grekau z Tsalki (Gruziia) i etnichnykh grekau z paudniova-uskhodniai Ukrainy, iakiia imigravali u 1990-kh gadakh peravazhna na pounach Gretsyi.

Artykul 3-tsi Kanstytutsyi Gretsyi abviashchae:

<>^[45].

Absaliutnaia bol'shasts' veruiuchaga (98 % u 2006^[46]) nasel'nitstva krainy -- chleny Eladskai Pravaslaunai Tsarkvy.

EPTs farmal'na addzelenaia ad dziarzhavy, pavodle chastki 1, razdzela U, artykula 3 Kanstytutsyi 1975 goda, ale karystaetstsa shyrokai dziarzhaunai padtrymkai, prazelityzm siarod pravaslaunykh afitsyina zabaroneny.

Ekanomika Gretsyi z'iauliaetstsa 44-i pa velichyni u svetse z naminal'nym valavym unutranym praduktam (VUP) u $238 mil'iardau u god. Aproch tago, iana zaimae 53-e mestsa u svetse pavodle paryteta pakupnitskai zdol'nastsi z $286 mil'iardau u god. Stanam na 2015 god, Gretsyia z'iauliaetstsa 15-i ekanomikai z 28-mi krain Eurapeiskaga Saiuza. Dziarzhava zaimae 38-e i 44-e mestsy u svetse z $18,064 i $26,449 pa naminal'nym VUP na dushu nasel'nitstva i pa parytetse pakupnitskai zdol'nastsi na dushu nasel'nitstva adpavedna.

Gretsyia z'iauliaetstsa razvitoi krainai z ekanomikai, zasnavanai na sfery paslug (82,8 %) i pramyslovastsi (13,3 %). U 2015 godze sel'skagaspadarchy sektar sklau 3,9 % ad agul'naga ab'iomu vytvorchastsi. Vazhnymi galinami pramyslovastsi z'iauliaiutstsa turyzm i sudnakhodstva. Z 18 mil'ionami turystau u 2013 godze pa navedval'nastsi Gretsyia zaniala siomae mestsa u Eurapeiskim Saiuze i 16-e mestsa u svetse. Gandliovy flot Gretsyi z'iauliaetstsa samym buinym u svetse z 15 % susvetnaga dedveita stanam na 2013 god. Pavelichenne popytu na mizhnarodnyia marskiia peravozki pamizh Gretsyiai i Aziiai pryvialo da bespretsedentnykh investytsyi u sudnabudaunichuiu pramyslovasts'.

Kraina taksama z'iauliaetstsa vazhnym vytvortsam sel'skagaspadarchai praduktsyi u ramkakh Eurapeiskaga Saiuza. Gretsyia mae naibuineishuiu ekanomiku na Balkanskim pauvostrave i z'iauliaetstsa galounym regiianal'nym investaram. Iana z'iauliaetstsa vazhnym gandliovym partnioram Albanii, Balgaryi, Rumynii, Serbii i Paunochnai Makedonii. Grechaskaia telekamunikatsyinaia kampaniia <<OTE>> stala vazhnym gandliovym partnioram u byloi Iugaslavii i inshykh balkanskikh krainakh.

Gretsyia stala adnoi z krain-zasnaval'nits arganizatsyi ekanamichnaga supratsounitstva i razvitstsia (AESR) i arganizatsyi charnamorskaga ekanamichnaga supratsounitstva (AChES). Kraina daluchylasia da arganizatsyi, iakaia sionnia z'iauliaetstsa Eurapeiskim Saiuzam u 1981 godze, a u 2001 godze pryniala eura u iakastsi natsyianal'nai valiuty, zamianiushy grechaskuiu drakhmu pa kurse 340,75 drakhmau za eura. Aproch tago, Gretsyia z'iauliaetstsa chlenam Mizhnarodnaga valiutnaga fonda i Susvetnai gandliovai arganizatsyi.

Dziarzhauny sektar pramyslovastsi dae kalia 20 % VUP. Naibol'sh razvityia liogkaia i kharchovaia pramyslovasts'. U pramyslovastsi zaniata 21 % pratsazdol'naga nasel'nitstva. Viadzetstsa zdabycha baksitau, pirytau, nikelevykh rud, magnezitau. Razvitaia metalurgichnaia pramyslovasts', khots' u adpavednastsi z rashenniami ES vytvorchasts' stali u Gretsyi skarochanaia na 30 %. Maiutstsa pradpryemstvy mashynabudaunichai, naftakhimichnai i drevaapratsouchai galin. Pryiarytetnae razvitstsio atrymali tekstyl'naia, kharchovaia galiny i vytvorchasts' budmateryialau (lichytstsa, shto u goradze Volas razmeshchana samaia buinaia u svetse fabryka pa vytvorchastsi tsementu).

Tavarnaia sel'skaia gaspadarka nedastatkova razvita z-za nedakhopu uradlivykh glebau, nevialikai kol'kastsi apadkau, vypadaiuchykh za god, i neefektyunai sistemy zemleuladannia (asnovu iae skladaiuts' nevialikiia fermy). Kalia 30 % ziamel' Gretsyi vornyia. Tol'ki u dalinakh Fesalii, Frakii i Makedonii magchyma buinamashtabnaia vytvorchasts'. Tut vyroshchvaiuts' pshanitsu, kukuruzu, iachmen', tsukrovy burak, bavounu i tytun'. Gretsyia -- lidar siarod krain ES pa vytvorchastsi aposhnikh dvukh kul'tur.

Dobra razvita sadounitstva i agarodnitstva. Vyroshchvaiuts' masliny (bol'shaia chastka adrazu zh perapratsouvaetstsa u alei), vinagrad, dyni, persiki, apel'siny, pamidory. Tsytrusavyia i bakhchavyia kul'tury Gretsyia ekspartue u krainy ES. Gistarychna u Gretsyi vypuskaiuts' viny z dabaukami smaly, ale u aposhni chas na ekspart stali vyrabliats' gatunki bez takikh spetsyfichnykh dabavak, khots' grechaskiia viny pakul' pa papuliarnastsi ne moguts' paraunatstsa z vinami z inshykh krain Europy. Grechaskaia sel'skaia gaspadarka -- galouny atrymal'nik subsidyi ES.

Papuliarnyia kurorty Gretsyi: Kastoryia, vostrau Korfu, Kryt, vostrau Rodas

Gretsyia z'iauliaetstsa adnoi z krain z abaviazkovym medytsynskim strakhavannem. U dakladze Susvetnai arganizatsyi akhovy zdarouia ad 2000 goda, sistema akhovy zdarouia Gretsyi zaniala 14-e mestsa siarod 191 absledavanai krainy. U spravazdachy arganizatsyi <> ad 2013 goda Gretsyia zaniala 19-e mestsa (siarod 176 absledavanykh krain) u reityngu nailepshykh dlia matsiarynstva krain u svetse.

Greki maiuts' dauniuiu tradytsyiu navuchannia u paidei (adukatsyi). Paideia byla adnoi z samykh galounykh satsyial'nykh kashtounastsiau u grechaskim i elinistychnym svetse, a pershaia eurapeiskaia ustanova, padobnaia na universitet, z'iavilasia u 5 stagoddzi u Kanstantsinopali i ekspluatavalasia u roznykh formakh da 1453 goda, kali gorad zakhapili voiski Asmanskai imperyi^[47]. Universitet u Kanstantsinopali byu pershai svetskai ustanovai vysheishai adukatsyi u khrystsiianskai Europe, pakol'ki tam ne vuchyli religiinym navukam^[48], i pershym universitetam u svetse, ulichvaiuchy pershapachatkovy sens universiteta iak karparatsyi studentau^[47].

Suchasnaia adukatsyia u Gretsyi z'iauliaetstsa abaviazkovai dlia usikh dziatsei va urostse ad 6 da 15 gadou. Iana ukliuchae pachatkovuiu (grech. Demotiko Skholeio -- 6 klasau) i niapounuiu siaredniuiu (grech. Gumnasio -- gimnaziia, 3 klasy) adukatsyiu. Isnuiuts' dashkol'nyia ustanovy: iasli-sady (grech. Paidikos stathmos) dlia dziatsei ad 2,5 gadou, iakiia pratsuiuts' asobna u skladze dzitsiachykh sadkou (grech. Nepiagogeio)^[49].

Neabaviazkovuiu siaredniuiu adukatsyiu, zgodna z adukatsyinai reformai 1997 goda, mozhna atrymats' u dvukh typakh adukatsyinykh ustanou: agul'nym litsei (z 1997 nazyvalisia grech. Eniaio Lukeio, u 2006 godze peraimenavany na grech. Geniko Lukeio) i ustanovakh prafesiina-tekhnichnai adukatsyi (grech. Tekhniko Epaggelmatiko Ekpaideuterio -- tekhnikumakh). Pratsiaglasts' navuchannia u agul'nym litsei skladae 2 tsi 3 gady z atrymannem uzrouniu siaredniai adukatsyi A, u tekhnikume -- 3 gady z atrymannem uzrouniu adukatsyi B. Atestat agul'naga litseia tol'ki svedchyts' ab zaviarshenni kursa siaredniai adukatsyi, atestat tekhnikuma uzrouniu B dae prava pratsauladkavannia pa spetsyial'nastsi. Pry getym zakhouvaetstsa magchymasts' uzaemnaga perakhodu navuchentsau z adnoi ustanovy u inshae. Adukatsyinymi ustanovami neabaviazkovai siaredniai adukatsyi taksama z'iauliaiutstsa instytuty prafesiinai padrykhtouki (grech. Institouto Epaggelmatikes Katartises), iakiia pradastauliaiuts' afitsyinuiu, ale neklasifikavanuiu adukatsyiu, pakol'ki iany prymaiuts' iak vypusknikou gimnazii, tak i litseiau.

Zgodna z dzeiuchai Kanstytutsyi Gretsyi (art. 16.8), zasnavannia nedziarzhaunykh vysheishykh navuchal'nykh ustanou u kraine zabaronena^[50]. Dziarzhaunuiu vysheishuiu adukatsyiu mozhna atrymats' va universitetakh i instytutakh tekhnichnai adukatsyi (grech. Tekhnologiko Ekpaideutiko Idruma). Pastupits' u ikh mozhna pa vynikakh ekzamenau paslia drugoga tsi tretsiaga klasa litseia. Akramia tago, va uzrostse 22 pounykh gadou u vyniku liosavannia mozhna stats' studentam Grechaskaga adkrytaga universiteta. Navuchal'ny god va universitetakh pratsiagvaetstsa u Gretsyi z 1 verasnia pa 21 chervenia, u toi chas iak ulasna vykladanne pachynaetstsa 11 veresnia i zakanchvaetstsa 15 chervenia. Na pratsiagu goda isnuiuts' kanikuly, prymerkavanyia da Kaliadnym sviatakh i Vialikadnia, sumarnaia pratsiaglasts' iakikh ne peravyshae 4 tydniau.^[51]

Siarod samykh prestyzhnykh universitetau Gretsyi: Natsyianal'ny universitet imia Kapadystryi, Afinski natsyianal'ny tekhnichny universitet, Fesalanikiiski universitet Arystotselia, Afinski universitet ekanomiki i biznesu, Afinski agrarny universitet, Afinskaia shkola mastatstvau, Universitet <>, Universitet Pireia, Universitet Tsentral'nai Gretsyi, Universitet Makedonii^[52] (Gl. taksama peralik instytutau tekhnichnai adukatsyi).

Natural'nyia i tekhnichnyia navuki atrymali razvitstsio u Gretsyi paslia zdabytstsia nezalezhnastsi, khots' i da tago chasu byli apublikavanyia asobnyia raboty pa medytsyne, u pryvatnastsi <> (grech. Diaitetike) Kanstantynasa Mikhaila (1794)^[53], <> (grech. Istorias Iatrikes) Sergiia Iaanu (1818)^[54]; <> (grech. Ugieinatarion) Spirydona Vlandysa (1820)^[55].

Zasnavany u 1837 Afinski universitet khutka stau navukovym tsentram krainy. U 1887 godze iago kafedry natural'nykh navuk ab'iadnali u addzel, a zatym fakul'tet pryrodaznauchykh navuk. Razvitstsiu navuk taksama paspryiala industryializatsyia, na shliakh iakoi Gretsyia stala u drugoi palove 19 stagoddzia. U kantsy stagoddzia khimik Anstasias Khrystamanas, zasnaval'nik spetsyializavanai labaratoryi, dasledavau grechaskiia rudy na sherag karysnykh vykapniau. General'ny inspektar Lauryionskikh rudnikou, u buduchyni pershy prezident Afinskai akademii, Fakion Negrys apublikavau iomistyia zvestki ab gealagichnai budove, a fizik i matematyk Kanstantynas Mitsopulas dasledavau seismichnasts' Gretsyi. Dasledavanniami raslinnaga i zhyviol'naga svetu zaimalisia biiolagi Teador Arfanides, Teador Genrykh German fon Kheldreikh, Spirydon Miliarakis, Iaanis Kh. Palitys. Asnovy medytsyny u Gretsyi zaklau Georgiias Sklavunas, autar <> (1906). U pachatku 20 stagoddzia rost tempau ekanamichnaga razvitstsia spryiau uzdymu tekhnichnykh navuk, tsentram iakikh stau Afinski palitekhnichny instytut.

U 1837 godze bylo zasnavana Grechaskae arkhealagichnae tavarystva dlia azhyulennia arkhealagichnai navuki i stvarennia umou nalezhnaga zakhavannia starazhytnastsiau. Za paustagoddzia getai sprave spryiali taksama zamezhnyia arkhealagichnyia shkoly u Afinakh, iakiia dzeinichaiuts' i pa gety dzen': frantsuzskaia (1846), niametskaia (1874), amerykanskaia (1881), brytanskaia (1886), austryiskaia (1898). Siarod ulasna grechaskikh arkheolagau shyroka viadomyia Kanstantynas Kuruniiotys, Nikalaas Platon, Kir'iakis Pitakis, Valeryias Stais, Arysaia Puliianas i dzeiuchy kiraunik restauratsyinykh rabot na Afinskim akropali Manolis Kores.

Na suchasnym etape viaduchaia navukovaia ustanova u galine fizichnykh navuk -- tsentr iadzernykh dasledavanniau <>^[56], zasnavany u 1961 godze u Aia-Paraskevi. Ion ukliuchae u siabe atamny reaktar, subkrytychny reaktar i elektrastatychny generatar Van de Graafa. Dasledavanni pa astranomii, fizitsy atmasfery, seismalogii i metearalogii azhytstsiauliae Afinskaia natsyianal'naia abservatoryia. Navukovymi dasledavanniami pa prykladnoi matematytsy zaimaetstsa profil'nae biuro i vylichal'ny tsentr Afinskai akademii navuk. Vazhneishyia pratsy u galine elektroniki, shtuchnaga intelektu, elektrakhimii, aeradynamiki pravodziatstsa u Universitetse Arystotselia i Afinskai tekhnichnym universitetse.

Iaanis Argirys -- grechaski matematyk i inzhyner, adzin z autarau metadu kanchatkovykh elementau i metadu pramoi kalianastsi. Matematyk Kanstantsin Karateadory pratsavau u galine sapraudnaga analizu, varyiatsyinaga vylichennia i teoryi mer u pachatku 20 stagoddzia, iago vuchenne dapamaglo Al'bertu Einshteinu u matematychnai chastki iago teoryi adnosnastsi. Biiolag Fotys Kafatas -- piianer u galine malekuliarnaga klanavannia i genomiki. Dymitrys Nanopulos -- viadomy fizik-tearetyk, unios znachny uklad u galine klanavannia chastsits i fizichnai kasmalogii. Geiorgiias Papanikolau -- piianer tsytalogii i ranniai dyiagnostyki raka, vynakhodnik pap-testu. Grechaski dyzainer autamabiliau Alek Isigonis stvaryu kanstruktsyiu <<Mini>>, u toi chas iak Mikhalis Dertuzas byu adnym z piianerau internetu. Shyroka viadomyia u svetse grechaskiia infarmatyki Khrystos Papadymitryu, Dyiamidys Spinelis, Iosif Sifakis, Mikhalis Ianakakis. Nikalas Negraponte zasnavau medyia-labaratoryiu Masachusetskaga tekhnalagichnaga instytuta i pragramu One Laptop Per Child.

Kul'tura Gretsyi razvivalasia na pratsiagu tysiachagoddziau, pachynaiuchy z Mikenskai tsyvilizatsyi i pratsiagvaiuchy u pershuiu chargu u Klasichnai Gretsyi, praz uplyu Rymskai Imperyi i iae spadchynnitsy Uskhodniai Rymskai abo Vizantyiskai Imperyi. Inshyia kul'tury i narody, takiia iak Frankakratyia, Asmanskaia Imperyia, Venetsyianskaia respublika, Genuezskaia respublika i Brytanskaia Imperyia, taksama pakinuly svoi uplyu na suchasnuiu grechaskuiu kul'turu, adnak gistoryki lichats' grechaskuiu vainu za nezalezhnasts' azhyulennem Gretsyi i naradzhennem adnago, zgurtavanaga sub'ekta iae shmatgrannai kul'tury.

U starazhytnyia chasy Gretsyia stala mestsam naradzhennia Zakhodniai kul'tury. Suchasnyia demakratyi u abaviazku perad grechaskim narodauladdzem, sudom prysiazhnykh i rounastsiu perad zakonam. Starazhytnyia greki z'iauliaiutstsa zasnaval'nikami mnogikh suchasnykh galin, u tym liku biialogii, geametryi, gistoryi, filasofii, fiziki i matematyki. Iany zasnavali takiia vazhnyia litaraturnyia formy, iak epas, lirychnuiu paeziiu, gistarychnyia tvory, kamedyiu i tragedyiu. U svaim imknenni da paradku i praportsyi greki stvaryli ideal prygazhostsi, iaki motsna pauplyvau na zakhodniae mastatstva.

Grechaskaia mifalogiia z'iauliaetstsa asnovai mifau i vuchenniau, u iakiia veryli starazhytnyia greki i iakiia tychatstsa ikh bagou i geroiau, pryrody svetu, pakhodzhannia i znachennia ikh ulasnykh kul'tau i rytual'nykh praktyk. U Starazhytnai Gretsyi mifalogiia byla chastkai religii. Suchasnyia navukoutsy vyvuchaiuts' i dasleduiuts' mify, kab pasprabavats' pralits' sviatlo na religiinyia i palitychnyia instytuty Starazhytnai Gretsyi i iae tsyvilizatsyi i atrymats' razumenne pryrody samoga stvarennia mifau.

Mifalogiia Starazhytnai Gretsyi uvasoblena u vialikai kalektsyi apaviadanniau, a taksama u vyiaulenchym mastatstve, napryklad u vazapisu i votakh. Grechaskiia mify sprabavali rastlumachyts' pakhodzhanne svetu i apisvali detali zhytstsia i prygodau samykh raznastainykh bagou, bagin', geroiau, gerain' i mifalagichnykh istotau. Pershapachatkova getayia apovedy byli raspausiudzhany u vusna-paetychnai tradytsyi, a sionnia grechaskiia mify viadomyia u pershuiu chargu pa grechaskai litaratury. Naistarazhytneishymi z viadomykh grechaskikh litaraturnykh krynits z'iauliaiutstsa epichnyia paemy Gamera <<Iliiada>> i <<Adyseia>>, galounai temai iakikh byla Traianskaia vaina i iae nastupstvy. Dzve paemy Gamera <<Teagoniia>> i <<Raboty i dni>> apaviadaiuts' pra genezis svetu, peraemnasts' boskikh kiraunikou, a taksama pra pakhodzhanne chalavechykh bedau i akhviarnai praktyki. Aproch tago, mify zakhavalisia u <<Gamerauskikh gimnakh>>, u fragmentakh epichnykh paemau z <<Epichnaga tsyklu>>, u lirychnykh vershakh, u tvorchastsi tragikau 5 stagoddzia da n.e., u tvorakh navukoutsau i paetau elinistychnai epokhi i u tekstakh chasou Rymskai Imperyi takikh pis'mennikau, iak Plutarkh i Pausanii.

Arkhealagichnyia znakhodki taksama z'iauliaiutstsa krynitsami padrabiaznastsiau starazhytnagrechaskai mifalogii, bo vyiavy bagou i geroiau vykarystouvalisia u dekory mnogikh artefaktau. Na keramitsy 8 stagoddzia da n.e. namaliavanyia stseny Traianskai vainy, a taksama prygody Gerakla. U nastupnyia peryiady, arkhaichny, klasichny i elinistychny, z'iauliaiutstsa maliunki gamerauskikh i roznykh inshykh mifalagichnykh stsenau, dapauniaiuchy litaraturnyia krynitsy mifalogii. Grechaskaia mifalogiia akazala vialiki uplyu na kul'turu, mastatstva i litaraturu Zakhodniai tsyvilizatsyi i zastaetstsa chastkai zakhodniai spadchyny i movy.

Asnounymi bagami starazhytnagrechaskai mifalogii byli Alimpiiskiia bagi, iakiia zhyli na viarshyni Alimpa. Galounym z usikh bagou byu Zeus, bog neba, gromu i malanak, iaki kiravau usim svetam. Ion byu zhanaty z Gerai, iakaia taksama byla iago siastroi. Inshymi grechaskimi bagami z Alimpa byli Demetra, Aid, Paseidon, Afina, Ares, Dyianis, Apalon, Artemida, Afradyta, Gefest, Germes, Gestyia, Persefona i Geba. Aproch bagou greki meli mnostva inshykh ab'ektau veravanniau, takikh iak nimfy i inshyia magichnyia istoty.

Va umovakh demakratyi Starazhytnai Gretsyi upershyniu byla stvorana tselasnaia serada garadou-dziarzhau -- polisau. Razvivalasia sistema reguliarnai planirouki gorada z pramavugol'nai setkai vulits i galounai ploshchai -- agorai -- tsentram gandliu i gramadskaga zhytstsia. Byu raspratsavany typ zhyloga doma z pamiashkanniami, zvernutymi da unutranaga prastoravaga iadra -- perystyl'.

Kul'tavym i arkhitekturna-kampazitsyinym tsentram starazhytnagrechaskaga gorada byu akropal' z khramam, prysvechanym bazhastvu-zastupniku gorada. Klasichna zavershanym typam khrama stau perypter. Samym iarkim iago prykladam lichytstsa galouny khram Afinskaga Akropalia -- Parfenon. Na asnove estetychnaga asensavannia ustoiliva-bel'kavai kanstruktsyi u Starazhytnai Gretsyi byla stvorana ordarnaia sistema arkhitekturnai kampazitsyi, u iakoi byli garmanichna zluchany vysokaia mastatskasts' arkhitekturnykh formau i daskanalasts' kanstruktsyi i materyialau. Besperapynnae razvitstsio gramadskaga zhytstsia starazhytnagrechaskaga polisa sparadziu takiia typy zbudavanniau, iak teatr, stadyion i palestra. Tak, u Afinakh z'iavilisia Teatr Dyianisa, a paznei Adeion Geroda Atyka i unikal'ny marmurovy stadyion Panatynaik.

U siaredniavechchy u Gretsyi razvivalasia galounym chynam manastyrskaia arkhitektura, u vyniku chago grechaskiia garady zdrakhleli, a zhylyia damy budavalisia roznyia pa typakh u zalezhnastsi ad formy rel'efu. Grechaskaia arkhitektura pachala paunavartasna razvivatstsa z 1830-kh gadou, kali stalitsai krainy stali Afiny. Plan ikh zabudovy stvaryli grechaskiia arkhitektary Stamatyias Kleiantys i Lisandras Kautanzoglu. Aproch tago, dlia maistravannia gramadskikh budynkau byli zaproshany arkhitektary Feiafil van Khansen i Ernst Tsyler, spryiaiuchy roskvitu arkhitekturnaga styliu neagrek. Tsarkounaia arkhitektura 19 stagoddzia imknulasia da vizantyiskai.

Pachynaiuchy z 1920-kh gadou partovyia garady -- Afiny, Pirei, Fesaloniki -- pachali khutka razrastatstsa. U gety chas pachau farmiravatstsa kharakterny dlia Gretsyi typ shmatkvaternaga doma z shmatlikimi gaubtsami i terasami, prapanavany Kostasam Kitsykisam. U daleishym na grechaskuiu arkhitekturu akazali uplyu funktsyianalizm i neaklasitsyzm. U peryiad 1950-1960-kh gadou vakol Afin vyrasli parkavyia prygarady z raionami, zabudavanymi vilami i siadzibami zamozhnykh grekau z elementami narodnai arkhitektury (arkhitektar Dymitrys Pikiionis). Znachna mensh budavalasia tannykh shmatkvaternykh damou (arkhitektar Arys Kanstantynidys), adnak rasla patreba u uzviadzenni novykh gateliau i muzeinykh pamiashkanniau (arkhitektary Kharalambas Sfaelas i Prakopiias Vasiliiadys). Pramyslovae i ofisnae budaunitstva razvivau arkhitektar Takis Zenetas.

Sa starazhytnykh chasou vazhnai chastkai grechaskai kul'tury z'iauliaetstsa teatr.

U 2006 godze Afiny prymali u siabe konkurs pesni Eurabachanne paslia peramogi na papiarednim konkurse spiavachki Kheleny Paparyzu.

Niagledziachy na abtsiazharanasts' chasami vainy, palitychnai nestabil'nastsi i varozhastsi grechaskaga urada, natsyianal'naia kinaindustryia Gretsyi daminue na unutranym rynku i chasam atrymlivae mizhnarodny pospekh. Asnounymi kharaktarystykami grechaskaga kino z'iauliaiutstsa dynamichny siuzhet, motsny kharaktar razvitstsia i eratychnyia temy. Dva fil'my grechaskikh rezhysiorau, <<Znikly>> (angl.: <>, 1982) i <<Vechnasts' i dzen'>> (grech. <>, 1998), atrymlivali Zalatyia pal'mavyia galiny Kanskaga kinafestyvaliu. Piats' grechaskikh fil'mau atrymlivali naminatsyi na Oskar u kategoryi <<Nailepshy fil'm na zamezhnai move>>.

Khots' grechaskae kino ukaranilasia u pachatku 1900-kh gadou, pershyia stalyia fil'my z'iavilisia tol'ki u 1920-kh gadakh paslia Greka-turetskai vainy. Fil'my getaga peryiadu, napryklad <> (1929) Akhileiasa Madrasa, z'iaulialisia ematsyinymi meladramami z bagatstsem fal'klornykh elementau. Lenta <> (1931) Arestysa Laskasa, byla adnoi z pershykh grechaskikh fil'mau, pakazanykh za miazhoi, i pershym eurapeiskim fil'mam, iaki utrymlivau vuaerystychnuiu stsenu z agolenymi aktsiorami. Padchas rezhymu Metaksasa (1936--1941) i akupatsyi krainami Vosi grechaski kinematograf byu vymushany peraekhats' za miazhu.

Paslia gramadzianskai vainy grechaskae kino perazhylo adradzhenne. U gety peryiad natkhnionyia ital'ianskim nearealizmam rezhysiory, takiia iak Grygorys Grygoryu i Steliias Tatasopulas, zdymali fil'my ne na zdymachnai pliatsoutsy, a u real'nai abstanoutsy z udzelam neprafesiinykh aktsiorau. U 1950-kh i 1960-kh gadakh grechaski kinematograf perazhyvau zalaty vek, iaki pachausia z fil'ma <<Stela>> (grech. <>, 1955) Mikhalisa Kakaianisa, iaki byu pakazany u Kanakh. Lenta <<Nikoli u niadzeliu>> (grech. <>, 1960) byla naminavanaia na piats' premii Oskar, a aktrysa Melina Merkury, iakaia zguliala galounuiu roliu u fil'me, atrymala pryz Kanskaga kinafestyvaliu za nailepshuiu zhanochuiu roliu. <<Grek Zorba>> (grech. <>, 1964) Kakaianisa vyigrau try premii Oskar.

Palityka tsenzury rezhyma palkounikau, iaki byu ustaliavany u 1967 godze, a taksama rost zamezhnai kankurentsyi pryviali da zaniapadu u grechaskim kino. Adnak paslia adnaulennia demakratyi u siaredzine 1970-kh gadou kinaindustryia Gretsyi znou raskvitnela razam z samym viadomym kinarezhysioram krainy Teadorasam Angelopulasam, chye fil'my atrymali shmat mizhnarodnykh uznagarod. Tym ne mensh, u 1980-kh gadakh grechaski kinematograf zmiastsiusia u bok art-khausa, shto pryvialo da znizhennia audytoryi. U 1990-kh gadakh maladyia kinematagrafisty krainy pachali eksperymentavats' z ikanagrafichnymi matyvami. Niagledziachy na tsiazhkastsi finansavannia, iakiia z'iavilisia u vyniku finansavaga kryzisu kantsa 2000-kh gadou, grechaskiia lenty <<Klyk>> (grech. <>, 2009) Iorgasa Lantymasa i <<Atenberg>> (2010) Atyny Tsangary atrymali mizhnarodnae pryznanne.

Grechaskaia kukhnia typova mizhzemnamorskaia. Iana mae dauniia tradytsyi, i iae smaki mianiaiutstsa u zalezhnastsi ad sezonu i geagrafii^[57]. Starazhytnagrechaskaia kukhnia -- gistarychny papiarednik zakhodniai kulinarnai tradytsyi, iakaia raspausiudzila svoi uplyu praz Starazhytny Rym i Vizantyiu ne tol'ki u Europe, ale i za iae mezhami^[58].

Naibol'sh kharakternyia i naistarazhytnyia elementy grechaskai kukhni -- aliukavy alei, garodnina i travy i grechaskae vino^[59]; typovyia ingredyenty -- baranina i svinina, masliny, syr, baklazhany, tamaty i iogurty. U desertakh peravazhaiuts' arekhi i miod, u chym adchuvaetstsa uplyu uskhodniai, turetskai kukhni. Nekatoryia stravy vykarystouvaiuts' tradytsyinae grechaskae tsesta fila. Siarod spetsyi greki chastsei za inshyia uzhyvaiuts' aregana, miatu, chasnok, tsybuliu, krop i laurovy list. Siarod tradytsyina grechaskikh napoiau -- vino retsyna, motsnyia napoi -- metaksa, uza, a taksama vynaidzenae u siaredzine 20 stagoddzia u Fesalonikakh frape.

Suchasnaia grechaskaia kukhnia glyboka spadchynnaia. Tak, z starazhytnykh chasou u grechaskai kukhni zakhavalisia sachavichny sup, vino retsyna; u epokhu elinizmu i rymski chas gatavali lukaniku, u Vizantyi vynaishli fetu i batargu. U peryiad asmanskaga panavannia paustali typova uskhodniia stravy musaka, tsatsyki, kofta, bureki, dolma. Sapraudnym simvalam suchasnai grechaskai kukhni stau grechaski salat.

Paslia adnaulennia demakratyi u Gretsyi byli stvorany peradumovy dlia svabodnaga razvitstsia SMI, a Kanstytutsyia 1975 goda zabaranila tsenzuru u liuboi forme. Pry getym grechaskiia SMI vyznachaiutstsa mizhnarodnymi analitykami iak vysokapalityzavanyia, adnachasova pryznaetstsa uzaemauplyu ulady i presy. U pryvatnastsi stalichnyia SMI zguliali vazhnuiu roliu u razvale urada prem'er-ministra Andreasa Papandreu 1989 goda, kali zhurnalisty dakazali sproby iago kantsyliaryi uplyvats' na asviatlenne padzei. U tym zha godze sud Afinau pryznau manapoliiu dziarzhavy na SMI, nastupnym krokam stala legalizatsyia grechaskim parlamentam stvarennia pryvatnykh SMI, a taksama ikh pryvatyzatsyia^[60]. Pavodle Indeksu svabody presy, apublikavanamu u 2009 godze mizhnarodnai arganizatsyiai <<Repartsiory bez mezhau>>, Gretsyia zaimae 35 pazitsyiu siarod 175 krain svetu^[61].

Dasledavanne 2009 goda, apublikavanae telekanalam BBC, pakazala, shto 78 % grekau zviartaiutstsa za navinami da telebachannia, 41 % -- da drukavanykh SMI, 35 % -- da elektronnykh vydanniau i 32 % -- da radyio^[62]. Naivialikshym, naistarazhytneishym i samym autarytetnym infarmatsyinym agentstvam Gretsyi lichytstsa Afinskae agentstva navin.

Naibol'shai dziarzhaunai teleradyiokampaniiai Gretsyi byla ERT, iakaia azhytstsiauliala transliatsyiu na zabaulial'nykh kanalakh ET1, NET, regiianal'nym kul'turna-adukatsyinym kanale -- ET3. Ale 11 chervenia 2013 goda teleradyiokampaniia byla zakryta rashennem kabineta ministrau Gretsyi na chale z Antonisam Samarasam^[63], lidaram kiruiuchai partyi <<Novaia Demakratyia>>. Geta stala adnoi z mer zhorstkai ekanomii^[64]. Takim chynam Gretsyia stala adzinai dziarzhavai ES bez dziarzhaunaga telebachannia i radyioviashchannia^[65].

Siarod pryvatnykh telekanalau z naibol'shai audytoryiai gledachou: Mega TV, ANT1, Alpha TV i Skai TV. Tradytsyina samymi papuliarnymi u efiry telekanalau zastaiutstsa vypuski navin, kamedyinyia seryialy i gul'niavyia teleshou. Pershai pryvatnai radyiostantsyiai u Gretsyi stala Afinskae munitsypal'nae FM-radyio. U kraine dzeinichae sherag raznastainykh u FM-dyiapazone Skai 100,3 FM, Sfera 102,2 FM i g.d., a taksama internet-radyio, u pryvatnastsi ArionRadio^[66]. Uvogule pravavoe reguliavanne tele- i radyioviashchannia u kraine usio iashche ne adpaviadae eurapeiskim standartam: kalia 1,700 pryvatnykh telekanalau i radyiostantsyi u Gretsyi azhytstsiauliaiuts' viashchanne bez atrymannia nalezhnykh litsenzii^[62].

Grechaskiia drukavanyia SMI u tselym mensh palityzavanyia, chym u kantsy 1980-kh gadou, adnak nekatoryia asnounyia shtodzionnyia gazety maiuts' vyraznuiu palitychnuiu prynalezhnasts': gazety <<Katsimeryni>> ta <<Akropal'>> (naklady 35,500 i 50,800 ekz. adpavedna) -- pravatsentrystskiia vydanni; <<Elefteras Typas>> (naklad 135,500 ekz.) -- vydanne, iakoe imknetstsa da kanservatyunaga pravaga kryla; gazeta <<Avgi>> (naklad 55,000 ekz.) pazitsyianuetstsa iak vydanne levaga kryla, da pogliadau leva-tsentrystskaga napramku staviatstsa <<Auryiani>>, <<Ta Nea>> i <<Elefteratypiia>> (naklady 51,000, 133,000 i 108,000 ekz. adpavedna); gazeta <<Ryzaspastys>> (naklad 40,000 ekz.) -- afitsyiny drukavany organ kamunistychnai partyi Gretsyi. U Afinakh taksama prysutnichae shyrokae kola chasopisau, siarod iakikh samyia papuliarnyia: <>, <>, <>, <>, a taksama <<Ta Vima>>. 2 % grechaskikh gazet i chasopisau ekspartuiutstsa na Kipr, u ZShA, Germaniiu i Vialikabrytaniiu. U Gretsyi zh naibol'shym popytam karystaiutstsa niametska- i anglamounyia vydanni^[60].

Zvestki u artykule abo nekatorykh iago razdzelakh sastareli Vy mozhatse dapamagchy praektu, abnaviushy ikh i paslia prybraushy gety shablon.

Gretsyia z'iauliaetstsa radzimai starazhytnykh Alimpiiskikh gul'niau, pershyia dakladna viadomyia z iakikh byli pravedzeny u 776 da n.e. u Alimpii, a taksama dva razy prymala suchasnyia Alimpiiskiia gul'ni -- pershyia Letniia Alimpiiskiia gul'ni 1896 goda i Letniia Alimpiiskiia gul'ni 2004 goda. Padchas paradu natsyi na Alimpiiskikh gul'niakh Gretsyia zausiody vykhodzits' pershaia u iakastsi natsyi-zasnaval'nitsy starazhytnaga papiarednika suchasnykh Alimpiiskikh gul'niau. Gretsyia z'iauliaetstsa adnoi z chatyrokh krain, iakiia spabornichali na usikh letnikh Alimpiiskikh gul'niakh z samoga zasnavannia. U agul'nai kol'kastsi pradstauniki krainy vyigrali 110 alimpiiskikh medaliou (30 zalatykh, 42 siarebranykh i 38 bronzavykh), a u 1896 godze Gretsyia zaniala drugoe mestsa pavodle medal'naga zaliku siarod usikh zbornykh, vyigraushy 10 zalatykh medaliou. Natsyianal'ny alimpiiski kamitet Gretsyi byu stvorany u 1894 godze i pryznany Mizhnarodnym alimpiiskim kamitetam (MAK) u 1895 godze, a pershym prezidentam MAK stau grechaski pradprymal'nik Dziametryas Vikelas.

Samymi papuliarnymi vidami sportu u Gretsyi z'iauliaiutstsa futbol i basketbol. Basketbol nabyu papuliarnasts' u Gretsyi paslia atrymannia klubam AEK Kubka uladal'nikau kubkau 1968 goda. Druguiu khvaliu uzdymu vyklikali peramogi natsyianal'nai zbornai na chempiianatse Europy pa basketbole 1987 i asabliva 2005 goda, a u 2006 godze Gretsyia daishla da finalu chempiianatu svetu. Grechaskiia basketbol'nyia kluby z'iauliaiutstsa samymi paspiakhovymi u Europe za aposhniia 25 gadou, vyigraushy 9 tytulau Euraligi z 1988 goda, kali byu stvorany suchasny farmat turniru z finalam chatyrokh. Samyia paspiakhovyia kluby grechaskaga chempiianatu -- Panatynaikos (34 peramogi), Arys (10 peramog), Alimpiiakas (10 peramog), AEK (8 peramog) i Panialinias (6 peramog).

Padobnym chynam adbyusia i uzdym futbola paslia peramogi zbornai Gretsyi na chempiianatse Europy pa futbole u 2004 godze. Geta padzeia byla nazvana adnoi z samykh vialikikh nechakanastsiau u suchasnai gistoryi sportu^[67]. Samymi paspiakhovymi futbol'nymi klubami Grechaskai superligi, galounai futbol'nai ligi u kraine, z'iauliaiutstsa Alimpiiakos (41 peramoga), Panatynaikos (20 peramog) i AEK (11 peramog).

U aposhniia dzesiatsigoddzi u Gretsyi taksama nabrali papuliarnasts' valeibol, vodnae pola, pa iakim zhanochaia zbornaia Gretsyi vyigrala chempiianat svetu u 2011 godze i z'iauliaetstsa adnoi z nailepshykh u svetse, i liogkaia atletyka. Natsyianal'nyia zbornyia godna pradstauliaiuts' Gretsyiu na mizhnarodnykh spabornitstvakh pa tsiazhkai atletytsy, gimnastytsy, parusnym sportse, veslavanni na baidarkakh i kanoe, skachkakh u vadu, plavanni, akademichnym veslavanni, barats'be, velasportse, bokse, stralkovym sportse, tenise, stral'be z luka, tryiatlone^[68]. Peunuiu papuliarnasts' maiuts' regbi, kryket, gol'f i konny sport. U 1952 godze bylo zasnavana Rali Gretsyi^[69], iakoe u 1973 stala etapam Chempiianatu svetu pa rali i sionnia lichytstsa adnym z samykh skladanykh, samykh starykh i prestyzhnykh spabornitstvau pa rali u svetse. Z 1972 goda shtogod adbyvaetstsa Afinski klasichny marafon, ganaravany <> Mizhnarodnai asatsyiatsyi liogkaatletychnykh federatsyi^[70].

• Fine, John Van Antwerp (1991), The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century, University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-08149-3, 376 pp.
• Trudgill, P. (2000), Greece and European Turkey: From Religious to Linguistic Identity, in Barbour, S; Carmichael, C (red-ry), Language and Nationalism in Europe, Oxford: Oxford University Press

Gety artykul vystauleny na retsenziiu. Kali laska, vykazhytse svaio merkavanne ab im na padstarontsy retsenzii.

Uziata z "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Gretsyia&oldid=4980773"

Kategoryi:

• Dziarzhavy pavodle alfavita
• Gretsyia
• Krainy Eurapeiskaga Saiuza
• Dziarzhavy NATA

Skhavanyia kategoryi:

• Staronki z nelikavymi argumentami formatnum
• Staronki z niapravil'nym sintaksisam spasylak na krynitsy
• Vikipedyia:Artykuly z nepratsounymi spasylkami
• Papiaredzhanni CS1: roznyia nazvy: authors list
• Vikipedyia:Artykuly z krynitsami z Vikidanykh
• Vikipedyia:Artykuly sa spasylkami na elementy Vikidanykh bez belaruskaga podpisu
• Vikipedyia:Staronki z modulem Hatnote z chyrvonai spasylkai
• Vikipedyia:Artykuly dlia abnaulennia
• Vikipedyia:Artykuly dlia retsenzavannia
• Staronki z kartami