DOS

F@rdi komputerl@rin (PC) inkisafinda xususi xidm@ti olan DOS @m@liyyat sistemi bu gun d@ oz @h@miyy@tini itirm@misdir. DOS-un Windows v@ Linux kimi muasir @m@liyyat sisteml@ri il@ muqayis@d@ bir cox catismazliqlarina baxmayaraq h@l@ d@ istifad@ olunmasinin bir nec@ s@b@bi var. DOS cox sad@dir v@ buna baxmayaraq cox s@m@r@lidir. O, komputer resurslarina qarsi cox q@na@tcildir. Bel@ ki, DOS-u s@rt disk olmadiqda, disketd@n bel@ yukl@m@k mumkundur. Bununla yanasi DOS ucun yazilmis t@tbiqi proqramlar kicik olur v@ cevik isl@yirl@r.

DOS-un qeyd olunan musb@t c@h@tl@ri il@ yanasi, muasir @m@liyyat sisteml@ri il@ r@qab@t@ davamli etm@y@n bir sira catismazliqlari da var:

• DOS birtapsiriqli @m@liyyat sistemidir. O, eyni vaxtda yalniz bir proqramin icrasini t@min ed@ bil@r;
• DOS t@kprosessorlu @m@liyyat sistemidir;
• O, mikroprosessoru real zaman rejimind@ (v@ ya real unvanlama rejimind@) isl@dir.
• DOS t@tbiqi proqrami yaddasa yukl@dikd@n sonra idar@etm@ni ona verir. DOS @m@liyyat sisteminin nuv@si monolit arxitekturaya m@nsub oldugundan o, istifad@ci (t@tbiqi) proqrami il@ eyni unvan m@kaninda yerl@sir. T@tbiqi proqram komputerin butun resursuna n@zar@t edir. Bu zaman o, giris-cixisi DOS-un, BIOS-un funksiyalari vasit@sil@ v@ ya qurgulara birbasa muraci@t etm@kl@ h@yata kecir@ bil@r. Bu da @m@liyyat sisteminin t@tbiqi proqram x@talarindan muhafiz@siz qalmasi dem@kdir.
• DOS-da istifad@ci interfeysi @mr prinsipin@ @saslanir v@ ekranin (video-adapterin) m@tn rejimind@n istifad@ edir.

DOS-un qeyd olunan catismazliqlari onun indi kutl@vi istifad@sin@ imkan verm@s@ d@ DOS xususi m@s@l@l@rin h@llind@ must@sna @h@miyy@t k@sb edir. O, proqramciya v@ onun yazdigi proqrama sistem resurslarina tam n@zar@t etm@k imkani verdiyind@n spesifik m@s@l@l@ri asan h@ll etm@y@ s@rait yaradir.

Bundan basqa gunumuzd@ @n genis istifad@ olunan Windows @m@liyyat sisteml@ri oz baslangiclarini DOS-dan goturdukl@rind@n bir cox anlayislar da ondan miras qalmisdir.

B@zi DOS (disk @m@liyyat sistemi) gurupuda yerl@slan v@ taninmis @m@liyyat sistemlari bunlardan ibar@t'dir; MS-DOS (Microsoft), IBM-DOS (IBM), FreeDOS, DR-DOS; Novell DOS; OpenDOS (Digital Research), OSx16 (IKS16), Horizon OS (Ufug) v@ PTS-DOS (Rusya'dan bir OS).

DOS-un ilk variantlarindan olan PC-DOS 1.0 (IBM sirk@ti) v@ MS-DOS 1.0 (Microsoft sirk@ti) @m@liyyat sisteml@ri maksimum 64 kbayt yaddasdan istifad@ etm@kl@, yalniz 8 kbayt yer tuturdular.

Ilk vaxtlar IBM PC 160 kbayt disketl@r ucun disk surucusund@n ibar@t oldugundan PC-DOS 1.0 sistemi yalniz bu qurgular ucun n@z@rd@ tutulmus idi.

1983-cu ilin martinda IBM XT modeli ucun MS-DOS 2.0 (Microsoft korporasiyasi) yaradildi. Bu yeni @m@liyyat sistemi 360 kB disket v@ 10 MB s@rt disk qurgusuna malik olan XT-nin aparat resurslarindan tam istifad@ etm@y@ imkan verirdi; O zaman ucun boyuk disk sah@sind@n istifad@nin @lverisli olmasi ucun MS-DOS 2.0-nin fayl sistemi kataloqlar vasit@sil@ fayllarin qruplasdirilmasi imkanina malik idi.

MS-DOS-un @sas inkisafi onun 3-cu versiyasi il@ baslandi. 1984-cu ilin noyabrinda MS-DOS 3.1, 1985-ci ilin dekabrinda MS-DOS 3.2 v@ 1987-ci ilin aprelind@ is@ MS-DOS 3.3 @m@liyyat sisteml@ri meydana g@ldi. Bu versiyalardan cox genis yayilani MS-DOS 3.3 oldu. MS-DOS 3.0 @m@liyyat sistemi- Intel 80286 mikroprosessoru, 5,25 duym disk surucusu (1,2 MB disketl@r ucun) v@ 20 MB s@rt diski olan IBM AT komputerl@ri ucun n@z@rd@ tutulmusdur. MS-DOS 3.2 is@ 720 kB 3 duymluk disketl@r v@ m@ntiqi boluml@ri olmaqla tutumu 32 MB olan s@rt disk@ malik sistem ucun n@z@rd@ tutulmus idi. Bu sistem@ milli valyutanin t@sviri, vaxti, simvollar c@dv@li v@ klaviaturanin duzulusunu n@z@r@ alan @lav@l@r edilmisdir.

MS-DOS 3.3 is@ @vv@lkil@r@ nisb@t@n yenil@sdiril@r@k, 3,5 duymluk 1,44 MB tutumlu disketl@rl@ isl@y@ bilirdi.

1988-ci ild@ yaradilan MS-DOS 4.0 v@ 4.1 -- d@ dem@k olar ki, istifad@cil@ri c@lb etm@di. Istifad@cil@r @sas@n MS-DOS 3.3-@ ustunluk verirdil@r. Bu @m@liyyat sistemi MS-DOS-un 4-cu versiyasina nisb@t@n operativ yaddasda 10 kB az yer tuturdu.

MS-DOS-un prinsipial catismazliqlarindan biri d@ onun istifad@ ed@ bil@c@yi operativ yaddas h@cminin 64 KB-la m@hdud olmasi idi. Bunu aradan qaldirmaq ucun Microsoft ozunun yeni @m@liyyat sistemin@ HIMEM. SYS drayverini @lav@ etdi.

1993-1994-cu ill@rd@ MS-DOS-un bir nec@ versiyalari satisa buraxildi. Bunlardan @n @h@miyy@tlisi MS-DOS 6.0, coxlu original v@ lisenziyali proqramlarin, o cuml@d@n, m@lumatlarin dinamik sixilmasi il@ diskin tutumundan daha s@m@r@li istifad@ etm@y@ imkan ver@n Microsoft Double Space proqraminin olmasi il@ f@rql@nirdi. MS-DOS 6.2 v@ MS-DOS 6.22 versiyalarinda h@min proqram daha da t@kmill@sdirildi.

DOS (Disk Operating System- Disk @m@liyyat Sistemi) diskl@ isl@m@yi, informasiyani v@ ozunu diskd@ saxlamagi n@z@rd@ tutan @m@liyyat sistemidir. O, x86 platformasinda calisir v@ 16 bitlidir.

DOS-un nuv@si. DOS @sas@n uc fayldan-

• COMMAND. COM,
• IO. SYS v@
• DOS. SYS (Misrosoftun @m@liyyat sistemind@ is@- MSDOS. SYS) faylarindan ibar@tdir.

Bu uc fayl DOS-un nuv@sini t@skil edir.

IO. SYS periferiya qurgularini (BIOS-un kom@yi il@), DOS. SYS (v@ ya MSDOS. SYS) is@ diskd@ fay sistemini idar@ etm@y@ xidm@t edir. DOS-un nuv@si monolit nuv@ tipin@ aiddir. O, is@ dus@rk@n INT 21h k@silm@sini fayl @m@liyyatlari m@qs@dil@ sistem servisi kimi qurur. M@hz BIOS-un bu k@silm@si DOS-da fayl @m@liyyatlarini yerin@ yetirir.

COMMAND. COM- DOS-un istifad@ci interfeysi, @mr prosessoru v@ ya @mr interpretatoru adlanir. Bu proqramin v@zif@si istifad@ci @mrl@rini yerin@ yetirm@k v@ umumiyy@tl@ DOS-a m@xsus istifad@ci interfeysini t@skil etm@kdir. DOS-un istifad@ci interfeysi m@tn istifad@ci interfeysidir v@ @mr s@tri s@klind@dir.

COMMAND. COM iki hiss@d@n ibar@tdir: rezident v@ tranzit hiss@. Operativ yaddasa q@na@t etm@k ucun t@tbiqi proqram isl@rk@n COMMAND. COM-un cox kicik bir hiss@si operativ yaddasda saxlanilir v@ yaddasda t@tbiqi proqram ucun daha cox yer ayrilmis olur. COMMAND. COM-un bu hiss@sin@ rezident hiss@ deyilir v@ onun v@zif@si t@tbiqi proqram bitdikd@n sonra COMMAN. COM-u yenid@n yukl@m@k v@ @mr prosesorunun isini b@rpa etm@kdir. COMMAN. COM-un yaddasdan pozulan v@ t@tbiqi proqram bitdikd@n sonra yenid@n yukl@n@n hiss@si is@ onun tranzit hiss@sini t@skil edir.

DOS-da @mrl@ri iki qism@ ayirmaq olar. Bunlardan birbasa COMMAND. COM t@r@find@n icra olunanlara daxili @mrl@r v@ diskd@n proqram olaraq yukl@n@n @mrl@r@ is@ xarici @mrl@r deyilir. Ist@nil@n icra olunan proqram DOS ucun xarici @mrdir. DOS-da icra olunan proqramlarin uzantisi mutl@q . EXE v@ ya . COM olmalidir. Prinsip etibaril@ bunlarin h@r ikisi masin kodlarindan ibar@t fayllardir. Lakin, . COM fayllarin uzunlugu 64 KB-i asa bilm@z. Bu tip proqramlar yaddasda yalniz bir seqmentd@n istifad@ etdiyind@n onlarin diskd@n yaddasa yukl@nm@si v@ yaddasda yerl@sm@si daha sad@dir. Buna gor@ d@ . COM uzantili proqramlar daha cevik icra olunur (yukl@nir). Ad@t@n kicik utilitl@r, o cuml@d@n d@ DOS-un @ks@r utilitl@ri bu cur struktura malik olurlar.

. EXE uzantili proqramlar ucun olcu m@hdudiyy@ti yoxdur. Bu tip proqramlar yaddasda iki v@ daha artiq seqmentd@ yerl@s@ bil@rl@r. . EXE proqramlarinin yukl@nm@si zamani operativ yaddasda duzgun yerl@sm@sini proqramin @vv@lind@ idar@edici kodlarin olmasi t@min edir. Buna gor@ d@ bu tip proqramlar nisb@t@n l@ng yukl@nirl@r.

DOS-da . SYS uzantili fayllar @lav@ qurgu drayverl@ridir. @lav@ drayverl@rin sistem@ qosulmasi ucun m@tn formatli CONFIG. SYS faylindan istifad@ olunur. komputeri is@ salark@n COMMAND. COM ilk novb@d@ CONFIG. SYS faylini t@skil ed@n @mrl@ri icra edir. CONFIG. SYS faylinda qurgu drayverini yukl@m@k ucun istifad@ olunan DEVICE @mridir. M@s@l@n, DEVICE= DRIVER. SYS s@tri cari diskd@n DRIVER. SYS faylinin yukl@nm@sini t@min ed@c@k. DOS-da fayllarin adi maksimum 8, onun uzantisi is@ 3 simvoldan ibar@t ola bil@r.

. BAT fayllari. Qeyd olundugu kimi istifad@ci DOS-da komputeri @mrl@r (M@s@l@n, DIR- cari direktoriyada fayllarin siyahisini gost@rir v@ ya CD- cari direktoriyani d@yisir) vasit@sil@ idar@ edir. Bu cur istifad@ci interfeysi hec d@ s@m@r@li sayila bilm@z. DOS-un istifad@ci interfeysinin s@m@r@liyinin artirilmasi ucun @mrl@r paketind@n istifad@ etm@k imkani var. @mrl@r paketi uzantisi . BAT (Batch- paket sozund@n) olan h@r bir s@tri bir @mr olan m@tn (ASCII) formatli fayldir. . BAT faylinin icra edilm@si onun ic@risind@ki @mrl@rin icra olunmasi dem@kdir. . BAT fayllari @mrl@rin dovru olaraq t@krarlanmasina da imkan verir. Bunun ucun s@rt v@ kecid operatorlarindan istifad@ olunmalidir.

AUTOEXEC. BAT fayli. komputeri is@ saldiqda COMMAND. COM yukl@n@n diskin kokund@ yerl@s@n AUTOEXEC. BAT faylini avtomatik olaraq is@ salir. AUTOEXEC. BAT fayli m@zmununa gor@ adi . BAT faylidir. Lakin DOS ucun bu ad "taninir" v@ o yukl@n@rk@n avtomatik bu faylin icrasini h@yata kecirir. Qeyd etm@k lazimdir ki, DOS-da drayverl@r yalniz . SYS uzantisi il@ deyil . EXE v@ . COM proqramlari s@klind@ d@ ola bil@rl@r. Sonuncular AUTOEXEC. BAT fayli vasit@sil@ avtomatik yukl@nirl@r.

Fayl sistemi. M@lumatlarin informasiya dasiyicisinda saxlanmasini, onlarin adlandirilmasini v@ idar@ edilm@sinin t@skili ucun qaydalar toplusuna fayl sistemi deyilir. Fayl sistemi informasiyanin fiziki saxlanmasinin formatini t@yin edir. O, informasiyani fayl s@klind@ qruplasdirir. Konkret fayl sistemi faylin adinin uzunlugunu, faylin maksimal mumkun olcusunu v@ onun atributlar toplusunu t@yin edir. B@zi fay sisteml@ri, faylin parolla qorunmasi v@ sifr@l@nm@si kimi imkanlar da verirl@r.

Fayl sistemi- bir t@r@f@d@n informasiya dasiyicisini fayllarla, dig@r t@r@fd@n is@ API il@ fayllari (onlara muraci@t etm@k ucun) @laq@l@ndirir. T@tbiqi proqram fayla muraci@t ed@rk@n o, informasiyanin faylda hec@ yerl@sm@si v@ el@c@ d@ hansi tip dasiyicida (CD, s@rt disk, maqnit lenti v@ ya fl@s-yaddasin hansisa bloku) saxlandigi haqda hec bir t@s@vvur@ malik olmur. Bu zaman proqram sad@c@ faylin adini, onun olcusunu v@ atributlarini bilir. Bu m@lumatlari o, fayl sistemi drayverind@n alir. M@hz fayl sistemi faylin fiziki dasiyicida nec@ v@ harada saxlandigini t@yin edir. @m@liyyat sistemi baximindan butun disk olcusu 512 bayt v@ daha boyuk olan klasterl@rd@n ibar@tdir. Fayl sisteminin drayverl@ri bu klasterl@ri fayl v@ kataloqlar kimi t@skil edirl@r. H@min drayverl@r bu klasterl@rd@n hansilarinin istifad@ olundugunu, hansilarinin s@rb@st (bos) v@ hansilarinin yararsiz olduqlarini "bilirl@r". H@r bir fay sistemi (t@kistifad@cili sistemd@) asagidaki v@zif@l@ri yerin@ yetirm@lidir: fayllarin adlandirilmasini t@min etm@li:

• fayllarla isl@m@k ucun proqram interfeysini yaratmali;
• m@ntiqi fayl sistemi modelinin m@lumatlarin saxlanilmasinin fiziki t@skilin@ @ks etdirm@si;
• fayl sisteminin aparat, proqram s@hfl@rin@ qarsi etibarligini t@min etm@k.

Coxistifad@cili @m@liyyat sisteml@rind@ is@ bu v@zif@l@r@ informasiyadan istifad@nin t@hluk@sizliyini t@min ed@n dig@r funksiyalar da @lav@ olunur.

Praktik olaraq, diskd@ fayllar h@mis@ kataloqlar kimi qruplasirlar. @n sad@ halda veril@n diskd@ butun fayllar bir kataloqda saxlanirlar. Bel@ birs@viyy@li saxlama sxemi CP/M v@ MS-DOS-un ilk versiyalarinda istifad@ olunurdu. DOS, FAT fayl sistemind@n istifad@ edir.

Orijinal DOS file sistemind@ 16 bitli m@ntiqi sektor nomr@l@rind@n istifad@ olunur. Buna gor@ d@ maksimum 65536 sektor, y@ni 32 MB disk m@kani unvana bilir. Bu baryeri aradan qaldirmagin sad@ yolu diski iki v@ daha artiq bolum@ ayirmaqdir. Bu boluml@rin h@r biri maksimum 65536 sektora malik ola bil@r v@ ayri-ayri diskl@r kimi istifad@ oluna bl@rl@r.

DOS 4.00 v@ onun daha sonraki versiyalari 32 bit m@ntiqi sektor nomr@l@rind@n istifad@ ed@ bilir. Bu, daha boyuk disk boluml@rind@n istifad@ etm@y@ imkan verir. N@tic@d@ DOS 4.00 maksimum 2 TB (2048 QB) h@cmind@ diskl@ isl@m@k imkanina malik oldu.

• M. A. Camalb@yov, R. @. F@r@m@zov, "OSx16 Operating System" gurupu. IBM PC tipli komputerl@rin arxitekturasi, sistem proqram t@minati v@ @m@liyyat sisteml@ri. Baki, H. @liyev adina AAHM, 2009. - 307 s@h.